ସଂଜଯେମେ ମହୀପାଲାଃ ଶୂରା ଯୁଦ୍ଧାଭିନନ୍ଦିନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିନିଘ୍ନନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରୈରୁଚ୍ଚାଵଚୈରିହ
ସଞ୍ଜୟ, ଏହି ରାଜାମାନେ ସାହସିକ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀହେତୋଃ ସମଭିତ୍ଯଜ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ନ ଵା ଶାମ୍ଯନ୍ତି ନିଘ୍ନନ୍ତୋ ଵର୍ଧଯନ୍ତି ଯମକ୍ଷଯମ୍
ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଏହି ରାଜାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏକାପରକୁ ମାରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁକୁନାହାନ୍ତି, ବରଂ ଯମର ରାଜ୍ୟକୁ ବଢାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଭୌମମୈଶ୍ଵର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ମୃଷ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ମନ୍ଯେ ବହୁଗୁଣା ଭୂମିସ୍ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଂଜଯ
ଭୂମିର ଶାସନ ପାଇଁ ଇଛା କରୁଥିବା ଏହି ରାଜାମାନେ ଏକାପରକୁ ମାନିପାରୁନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି—ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ଏହା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।
ବହୂନି ଚ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। କୋଟ୍ଯଶ୍ଚ ଲୋକଵୀରାଣାଂ ସମେତାଃ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲେ
କୁରୁ ମାଇଦାନରେ ଅନେକ ହଜାର, ଦଶ ହଜାର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି ନାୟକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦେଶାନାଂ ଚ ପରୀମାଣଂ ନଗରାଣାଂ ଚ ସଂଜଯ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯତ ଏତେ ସମାଗତାଃ
ସଞ୍ଜୟ, ଏହି ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦେଶ ଏବଂ ନଗରରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସଠିକ ପରିମାଣ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଦିଵ୍ଯବୁଦ୍ଧିପ୍ରଦୀପେନ ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା। ପ୍ରଭାଵାତ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେର୍ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକ ଓ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ; ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କର ଶକ୍ତି ତୁମେ ଅଧିକାର କରିଛ।
ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭୌମାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗୁଣାନ୍। ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁରଵେକ୍ଷସ୍ଵ ନମସ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ
ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଦ୍ଵିଵିଧାନୀହ ଭୂତାନି ଚରାଣି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ତ୍ରସାନାଂ ତ୍ରିଵିଧା ଯୋନିରଣ୍ଡସ୍ଵେଦଜରାଯୁଜାଃ
ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚଳ ଓ ଅଚଳ; ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ରଖନ୍ତି—ଡିଉଁରୁ, ପସିନାରୁ ଓ ଗର୍ଭରୁ।
ତ୍ରସାନାଂ ଖଲୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ରାଜଞ୍ଜରାଯୁଜାଃ। ଜରାଯୁଜାନାଂ ପ୍ରଵରା ମାନଵାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଯେ
ରାଜା, ସମସ୍ତ ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷ ଓ କିଛି ପଶୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନାନାରୂପଧରା ରାଜଂସ୍ତେଷାଂ ଭେଦାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵେଦୋକ୍ତାଃ ପୃଥିଵୀପାଲ ଯେଷୁ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ରାଜା, ସେମାନେ ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି, ଯାହା ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ନିର୍ମିତ।
ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ପୁରୁଷାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସିଂହାଶ୍ଚାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯେନୋପଜୀଵନମ୍
ଗ୍ରାମର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ଉଦ୍ଭିଞ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚୈଵ ଜାତଯଃ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଲତାଵଲ୍ଲ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ସାରାସ୍ତୃଣଜାତଯଃ
ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂମିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ଗଛ, ଜାଡ଼, ଲତା, ଚାମର ମୂଳ ଓ ଘାସ।
ତେଷାଂ ଵିଂଶତିରେକୋନା ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଚତୁର୍ଵିଶତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଗାଯତ୍ରୀ ଲୋକସଂମତା
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଠାଇ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମ୍ମାନିତ ଜନମାନେ ଚଉବିଶ ଗଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ଯ ଏତାଂ ଵେଦ ଗାଯତ୍ରୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତାମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଲୋକେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ କ୍ଷୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯଵାସିନଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଷାଂ ଗ୍ରାମଵାସିନଃ । ସିଂହା ଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵରାହାଶ୍ଚ ମହିଷା ଵାରଣାସ୍ତଥା
ଏଠାରେ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ—ସିଂହ, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ, ମହିଷ, ହାତୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି।
ଋକ୍ଷାଶ୍ଚ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ନୃପ । ଗୌରଜାଵିମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାଃ
ରାଜା, ଭାଲୁ ଓ ବାନର ମଧ୍ୟ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଗାଉ, ଛାଗ, ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ମୁଲ, ଗଧା ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ।
ଏତେ ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପଶଵଃ ସପ୍ତ ସାଧୁଭିଃ । ଏତେ ଵୈ ପଶଵୋ ରାଜନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପଶୁ ସାଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହିପରି, ରାଜା, ଚଉଦଟି ପଶୁ ଅଛି—ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଇପ୍ରକାର।
ଭୂମୌ ଚ ଜାଯତେ ସର୍ଵଂ ଭୂମୌ ସର୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଭୂମିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଭୂତାନାଂ ଭୂମିରେଵ ସନାତନମ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଧାର ଭୂମି, ଭୂମି ଅବିନାଶୀ।
ଯସ୍ଯ ଭୂମିସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ରାତିଗୃଦ୍ଧା ରାଜାନୋ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତୀତରେତରମ୍
ଯେଉଁଠି ଭୂମି ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ଅଛି। ଏହି ଭୂମି ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭରେ ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।
ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସଂଜଯ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ସଞ୍ଜୟ, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ନାମ, ଏହିପରି ଜନପଦ ଓ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ନାମ ମତେ କହ।
ପ୍ରମାଣଂ ଚ ପ୍ରମାଣଜ୍ଞ ପୃଥିଵ୍ଯା ମମ ସର୍ଵତଃ । ନିଖିଲେନ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ କାନନାନି ଚ ସଂଜଯ
ପ୍ରମାଣ ଜଣାଥିବା ତୁମେ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଭୂମିର ପ୍ରମାଣ ଓ ତାହାର ଜଙ୍ଗଲ ମତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ନନା କର, ସଞ୍ଜୟ।
ପଞ୍ଚେମାନି ମହାରାଜ ମହାଭୂତାନି ସଂଗ୍ରହାତ୍। ଜଗତୀସ୍ଥାନି ସର୍ଵାଣି ସମାନ୍ଯାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ମହାରାଜ, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଜିନିଷ ଥାଏ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଵାଯୁରଗ୍ନିରାକାଶମେଵ ଚ। ଗୁଣୋତ୍ତରାଣି ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଭୂମିଃ ପ୍ରଧାନତଃ
ଭୂମି, ପାଣି, ପବନ, ଅଗ୍ନି ଓ ଆକାଶ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଉପାଦାନ ଗୁଣର ଅନୁସାରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ, ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୂମି ସବୁଠୁ ମୁଖ୍ୟ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। ଭୂମେରେତେ ଗୁଣାଃ ପ୍ରୋକ୍ତା ଋଷିଭିସ୍ତତ୍ତ୍ଵଵେଦିଭିଃକ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗନ୍ଧ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଭୂମିର ଗୁଣ ବୋଲି ତତ୍ତ୍ୱଜ୍ଞ ଋଷିମାନେ କହିଛନ୍ତି।
ଚତ୍ଵାରୋଽପ୍ସୁ ଗୁଣା ରାଜନ୍ଗନ୍ଧସ୍ତତ୍ର ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଽଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ । ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୌ ଦ୍ଵୌ ଅକାଶେ ଶବ୍ଦ ଏଵ ତୁ
ରାଜନ୍, ପାଣିରେ ଚାରିଟି ଗୁଣ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଗନ୍ଧ ନାହିଁ। ଅଗ୍ନିରେ ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ତିନିଟି ଗୁଣ ଅଛି। ପବନରେ ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ—ଦୁଇଟି ଅଛି। ଆକାଶରେ କେବଳ ଶବ୍ଦ ଅଛି।
ଏତେ ପଞ୍ଚ ଗୁଣା ରାଜନ୍ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଯେଷୁ ଭୂତାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ରାଜନ୍, ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଗୁଣ ପାଞ୍ଚଟି ମହାଭୂତରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ଜଗତର ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏଉଁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଛନ୍ତି।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାଭିଵର୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ଯଂ ଭଵତି ଵୈ ଯଦା
ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମତା ରହିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପରକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିନାହାନ୍ତି।
ଯଦା ତୁ ଵିଷମୀଭାଵମାଵିଶନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍ । ତଦା ଦେହୈର୍ଦେହଵନ୍ତୋ ଵ୍ଯତିରୋହନ୍ତି ନାନ୍ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ଏଉଁମାନେ ପରସ୍ପର ଅସମତାକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଦେହଧାରୀ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି ଓ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।
ଆନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ । ସର୍ଵାମ୍ଯପରିମେଯାଣି ତଦେଷାଂ ରୂପମୈଶ୍ଵରମ୍
ଏଉଁମାନେ କ୍ରମକ୍ରମେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି; ଏଉଁମାନଙ୍କର ରୂପ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅପରିମିତ—ଏହି ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱଭାବ।
ତତ୍ରତତ୍ର ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାତଵଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ । ତେଷାଂ ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତର୍କେଣ ପ୍ରମାଣାନି ପ୍ରଚକ୍ଷତେ
ସମସ୍ତ ଠାରେ ପାଞ୍ଚଭୂତମୟ ଧାତୁ ଦେଖାଯାଏ; ମନୁଷ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରମାଣ ତର୍କରେ ନିର୍ଣ୍ଣୟ କରନ୍ତି।