ଦେଵତାପ୍ରତିମାଶ୍ଚୈଵ କମ୍ପନ୍ତି ଚ ହସନ୍ତି ଚ। ଵମନ୍ତି ରୁଧିରଂ ଚାସ୍ଯୈଃ ସ୍ଵିଦ୍ଯନ୍ତି ପ୍ରପତନ୍ତି ଚ
ଦେବତାଙ୍କର ମୂର୍ତ୍ତିମାନେ କମ୍ପିଯାନ୍ତି, ହସନ୍ତି, ମୁଁହରୁ ରକ୍ତ ବମ୍ ହୁଅନ୍ତି, ଘମେଇଯାନ୍ତି ଓ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି ।
ଅନାହତା ଦୁନ୍ଦୁଭଯଃ ପ୍ରଣଦନ୍ତି ଵିଶାଂପତେ । ଅଯୁକ୍ତାଶ୍ଚ ପ୍ରଵର୍ତନ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ମହାରଥାଃ
ଅନ୍ୟ କିଛି ଛୁଆଁନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଢୋଳ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ବାଜୁଛି, ଏ ରାଜା, ଯୋଦ୍ଧାମାନଙ୍କର ରଥ ଯୁତି ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଚାଲିଯାଉଛି ।
କୋକିଲାଃ ଶତପତ୍ରାଶ୍ଚ ଚାଷା ଭାସାଃ ଶୁକାସ୍ତଥା । ସାରସାଶ୍ଚ ମଯୂରାଶ୍ଚ ଵାଚୋ ମୁଞ୍ଚନ୍ତି ଦାରୁଣାଃ
କୋଇଲୀ, ପଦ୍ମ, ଚାଷା ପକ୍ଷୀ, ଧେନ୍କି, ପୋପିଅ, ସାରସ, ଓ ମୟୂର — ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ଭୟଙ୍କର ଧ୍ୱନି କରୁଛନ୍ତି।
ଗୃହୀତଶସ୍ତ୍ରାଃ କ୍ରୋଶନ୍ତି ଚର୍ମିଣୋ ଵାଜିପୃଷ୍ଠଗାଃ । ଅରୁଣୋଦଯେ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଶତଶଃ ଶଲଭଵ୍ରଜାଃ
ବେଶ୍ମ ପିନ୍ଧି, ହସ୍ତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଘୋଡ଼ାରେ ଚଢ଼ିଥିବା ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି; ଉଷାକାଳେ ଶତଶଃ ପୋକାମାନେ ଝୁଣ୍ଡାକାରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଦିଶୋ ଦାହସମନ୍ଵିତେ। ପର୍ଜନ୍ଯଃ ପାଂସୁଵର୍ଷୀ ଚ ମାଂସଵର୍ଷୀ ଚ ଭାରତ
ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଉଛି; ହେ ଭାରତ, ମେଘମାନେ ଧୂଳି ଓ ମାଂସ ବର୍ଷା କରୁଛନ୍ତି।
ଯା ଚୈଷା ଵିଶ୍ରୁତା ରାଜଂସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେ ସାଧୁସଂମତା। ଅରୁନ୍ଧତୀ ତଯାପ୍ଯେଷ ଵସିଷ୍ଠଃ ପୃଷ୍ଠତଃ କୃତଃ
ଯିଏ ଏହି ଅରୁନ୍ଧତୀ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ସମ୍ମାନିତ, ସେଉଁଠି ବସିଷ୍ଠ ଏବେ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।
ରୋହିଣୀଂ ପୀଡଯନ୍ନେଷ ସ୍ଥିତୋ ରାଜଞ୍ଶନୈଶ୍ଚରଃ । ଵ୍ଯାଵୃତ୍ତଂ ଲକ୍ଷ୍ମ ସୋମସ୍ଯ ଭଵିଷ୍ଯତି ମହଦ୍ଭଯମ୍
ରୋହିଣୀ ଉପରେ ଶନି ଦବାଇ ରହିଛନ୍ତି, ରାଜା; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଚିହ୍ନ ହଟିଯାଇଛି — ଏହାରୁ ବଡ଼ ଭୟ ଆସିବ।
ଅନଭ୍ରେ ଚ ମହାଘୋରସ୍ତନିତଂ ଶ୍ରୂଯତେ ଭୃଶମ୍ । ଵାହନାନାଂ ଚ ରୁଦତାଂ ନିପତନ୍ତ୍ଯୁଶ୍ରୁବିନ୍ଦଵଃ
ମেঘ ନଥିବା ଆକାଶରେ ଭୟଙ୍କର ତ୍ରାସଦାୟକ ଡାକ୍ ଶୁଣାଯାଉଛି; ପଶୁମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ବେଳେ ତାଙ୍କର ଆଖିରୁ ଲୁହ ଝରିପଡ଼ୁଛି।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଯଯୌ ଵ୍ଯାସୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଯ ଧୀମତେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽପି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧ୍ଯାନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ଏଭଳି କହି ବ୍ୟାସ ଚାଲିଗଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର; ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହା ଶୁଣି ଧ୍ୟାନରେ ବସିଗଲେ।
ସ ମୁହୂର୍ତମିଵ ଧ୍ଯାତ୍ଵା ଵିନିଃଶ୍ଵସ୍ଯ ମୁହୁର୍ମୁହୁଃ । ସଂଜଯଂ ସଂଶିତାତ୍ମାନମପୃଚ୍ଛଦ୍ରତର୍ଷଭ
କିଛି ସମୟ ଧ୍ୟାନ କରି, ବାରମ୍ବାର ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଇ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଦୃଢ଼ ମନରେ ସଂଜୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ସଂଜଯେମେ ମହୀପାଲାଃ ଶୂରା ଯୁଦ୍ଧାଭିନନ୍ଦିନଃ । ଅନ୍ଯୋନ୍ଯମଭିନିଘ୍ନନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରୈରୁଚ୍ଚାଵଚୈରିହ
ସଞ୍ଜୟ, ଏହି ରାଜାମାନେ ସାହସିକ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଗ୍ରହ କରୁଛନ୍ତି; ସେମାନେ ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକାପରକୁ ଆକ୍ରମଣ କରୁଛନ୍ତି।
ପାର୍ଥିଵାଃ ପୃଥିଵୀହେତୋଃ ସମଭିତ୍ଯଜ୍ଯ ଜୀଵିତମ୍ । ନ ଵା ଶାମ୍ଯନ୍ତି ନିଘ୍ନନ୍ତୋ ଵର୍ଧଯନ୍ତି ଯମକ୍ଷଯମ୍
ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଏହି ରାଜାମାନେ ସେମାନଙ୍କର ଜୀବନକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତ୍ୟାଗ କରିଛନ୍ତି; ଏକାପରକୁ ମାରିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନେ ରୁକୁନାହାନ୍ତି, ବରଂ ଯମର ରାଜ୍ୟକୁ ବଢାଇ ଦେଉଛନ୍ତି।
ଭୌମମୈଶ୍ଵର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତୋ ନ ମୃଷ୍ଯନ୍ତେ ପରସ୍ପରମ୍ । ମନ୍ଯେ ବହୁଗୁଣା ଭୂମିସ୍ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ସଂଜଯ
ଭୂମିର ଶାସନ ପାଇଁ ଇଛା କରୁଥିବା ଏହି ରାଜାମାନେ ଏକାପରକୁ ମାନିପାରୁନାହାନ୍ତି; ମୁଁ ଭାବୁଛି, ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଅନେକ ଗୁଣ ଅଛି—ସଞ୍ଜୟ, ତୁମେ ଏହା ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।
ବହୂନି ଚ ସହସ୍ରାଣି ପ୍ରଯୁତାନ୍ଯର୍ବୁଦାନି ଚ। କୋଟ୍ଯଶ୍ଚ ଲୋକଵୀରାଣାଂ ସମେତାଃ କୁରୁଜାଙ୍ଗଲେ
କୁରୁ ମାଇଦାନରେ ଅନେକ ହଜାର, ଦଶ ହଜାର, ଲକ୍ଷ, କୋଟି ନାୟକମାନେ ଏକଠା ହୋଇଛନ୍ତି।
ଦେଶାନାଂ ଚ ପରୀମାଣଂ ନଗରାଣାଂ ଚ ସଂଜଯ । ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଯତ ଏତେ ସମାଗତାଃ
ସଞ୍ଜୟ, ଏହି ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ଦେଶ ଏବଂ ନଗରରୁ ଆସିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ସଠିକ ପରିମାଣ ମୁଁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
ଦିଵ୍ଯବୁଦ୍ଧିପ୍ରଦୀପେନ ଯୁକ୍ତସ୍ତ୍ଵଂ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା। ପ୍ରଭାଵାତ୍ତସ୍ଯ ଵିପ୍ରର୍ଷେର୍ଵ୍ଯାସସ୍ଯାମିତତେଜସଃ
ତୁମେ ଦିବ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିର ଆଲୋକ ଓ ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଅନୁପ୍ରାଣିତ; ଅମିତ ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ୟାସ ଋଷିଙ୍କର ଶକ୍ତି ତୁମେ ଅଧିକାର କରିଛ।
ଯଥାପ୍ରଜ୍ଞଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଭୌମାନ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗୁଣାନ୍। ଶାସ୍ତ୍ରଚକ୍ଷୁରଵେକ୍ଷସ୍ଵ ନମସ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ
ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ଅନୁଯାୟୀ ମୁଁ ତୁମକୁ ପୃଥିବୀର ଗୁଣ ବିଷୟରେ କହିବି; ଶାସ୍ତ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖ, ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।
ଦ୍ଵିଵିଧାନୀହ ଭୂତାନି ଚରାଣି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ତ୍ରସାନାଂ ତ୍ରିଵିଧା ଯୋନିରଣ୍ଡସ୍ଵେଦଜରାଯୁଜାଃ
ଏଠାରେ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦୁଇ ପ୍ରକାର—ଚଳ ଓ ଅଚଳ; ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର ଜନ୍ମ ରଖନ୍ତି—ଡିଉଁରୁ, ପସିନାରୁ ଓ ଗର୍ଭରୁ।
ତ୍ରସାନାଂ ଖଲୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠା ରାଜଞ୍ଜରାଯୁଜାଃ। ଜରାଯୁଜାନାଂ ପ୍ରଵରା ମାନଵାଃ ପଶଵଶ୍ଚ ଯେ
ରାଜା, ସମସ୍ତ ଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଗର୍ଭରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷ ଓ କିଛି ପଶୁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନାନାରୂପଧରା ରାଜଂସ୍ତେଷାଂ ଭେଦାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ । ଵେଦୋକ୍ତାଃ ପୃଥିଵୀପାଲ ଯେଷୁ ଯଜ୍ଞାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ରାଜା, ସେମାନେ ନାନା ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଉଦ ଭିନ୍ନ ଶ୍ରେଣୀ ଅଛି, ଯାହା ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏବଂ ଯେଉଁଠି ଯଜ୍ଞ ନିର୍ମିତ।
ଗ୍ରାମ୍ଯାଣାଂ ପୁରୁଷାଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସିଂହାଶ୍ଚାରଣ୍ଯଵାସିନାମ୍ । ସର୍ଵେଷାମେଵ ଭୂତାନାମନ୍ଯୋନ୍ଯେନୋପଜୀଵନମ୍
ଗ୍ରାମର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ମଣିଷ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଜଙ୍ଗଲର ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସିଂହ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ; ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ଉଦ୍ଭିଞ୍ଜାଃ ସ୍ଥାଵରାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚୈଵ ଜାତଯଃ । ଵୃକ୍ଷଗୁଲ୍ମଲତାଵଲ୍ଲ୍ଯସ୍ତ୍ଵକ୍ସାରାସ୍ତୃଣଜାତଯଃ
ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୂମିରୁ ଉଦ୍ଭିଦ ଭାବରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାର—ଗଛ, ଜାଡ଼, ଲତା, ଚାମର ମୂଳ ଓ ଘାସ।
ତେଷାଂ ଵିଂଶତିରେକୋନା ମହାଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ । ଚତୁର୍ଵିଶତିରୁଦ୍ଦିଷ୍ଟା ଗାଯତ୍ରୀ ଲୋକସଂମତା
ପଞ୍ଚ ମହାଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ଅଠାଇ ଅଛି; କିନ୍ତୁ ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମ୍ମାନିତ ଜନମାନେ ଚଉବିଶ ଗଣନା କରନ୍ତି, ଯାହା ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଗୃହୀତ।
ଯ ଏତାଂ ଵେଦ ଗାଯତ୍ରୀଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ସର୍ଵଗୁଣାନ୍ଵିତାମ୍ । ତତ୍ତ୍ଵେନ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ସ ଲୋକେ ନ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
ଯେଉଁଜଣେ ଏହି ପବିତ୍ର ଗାୟତ୍ରୀକୁ ସମସ୍ତ ଗୁଣ ସହିତ ତାହାର ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜାଣିଛନ୍ତି, ଭାରତର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ଜଗତରେ କ୍ଷୟ ହୋଇନାହାନ୍ତି।
ଅରଣ୍ଯଵାସିନଃ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଷାଂ ଗ୍ରାମଵାସିନଃ । ସିଂହା ଵ୍ଯାଘ୍ରା ଵରାହାଶ୍ଚ ମହିଷା ଵାରଣାସ୍ତଥା
ଏଠାରେ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଓ ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ—ସିଂହ, ବାଘ, ଜଙ୍ଗଲ ଶୁଆ, ମହିଷ, ହାତୀ ଓ ଏହିପରି ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲରେ ରହନ୍ତି।
ଋକ୍ଷାଶ୍ଚ ଵାନରାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତାରଣ୍ଯାଃ ସ୍ମୃତା ନୃପ । ଗୌରଜାଵିମନୁଷ୍ଯାଶ୍ଚ ଅଶ୍ଵାଶ୍ଵତରଗର୍ଦଭାଃ
ରାଜା, ଭାଲୁ ଓ ବାନର ମଧ୍ୟ ସାତଟି ଜଙ୍ଗଲ ପ୍ରାଣୀ ଭାବରେ ଗଣାଯାନ୍ତି; ଗାଉ, ଛାଗ, ମଣିଷ, ଘୋଡ଼ା, ମୁଲ, ଗଧା ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପ୍ରାଣୀ।
ଏତେ ଗ୍ରାମ୍ଯାଃ ସମାଖ୍ଯାତାଃ ପଶଵଃ ସପ୍ତ ସାଧୁଭିଃ । ଏତେ ଵୈ ପଶଵୋ ରାଜନ୍ଗ୍ରାମ୍ଯାରଣ୍ଯାଶ୍ଚତୁର୍ଦଶ
ଏହି ସାତଟି ଗ୍ରାମ ପଶୁ ସାଧୁମାନେ ଦ୍ୱାରା ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଏହିପରି, ରାଜା, ଚଉଦଟି ପଶୁ ଅଛି—ଗ୍ରାମ ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦୁଇପ୍ରକାର।
ଭୂମୌ ଚ ଜାଯତେ ସର୍ଵଂ ଭୂମୌ ସର୍ଵଂ ଵିନଶ୍ଯତି । ଭୂମିଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଭୂତାନାଂ ଭୂମିରେଵ ସନାତନମ୍
ସମସ୍ତ ଜିନିଷ ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ, ସମସ୍ତ ଭୂମିରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଆଧାର ଭୂମି, ଭୂମି ଅବିନାଶୀ।
ଯସ୍ଯ ଭୂମିସ୍ତସ୍ଯ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍ । ତତ୍ରାତିଗୃଦ୍ଧା ରାଜାନୋ ଵିନିଘ୍ନନ୍ତୀତରେତରମ୍
ଯେଉଁଠି ଭୂମି ଅଛି, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଜଗତ—ଚଳାଞ୍ଚଳ ଓ ଅଚଳ—ଅଛି। ଏହି ଭୂମି ପାଇଁ ରାଜାମାନେ ଅତ୍ୟଧିକ ଲୋଭରେ ପରସ୍ପରକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦେଇଥାନ୍ତି।
ନଦୀନାଂ ପର୍ଵତାନାଂ ଚ ନାମଧେଯାନି ସଂଜଯ । ତଥା ଜନପଦାନାଂ ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଭୂମିମାଶ୍ରିତାଃ
ସଞ୍ଜୟ, ନଦୀ ଓ ପାହାଡ଼ର ନାମ, ଏହିପରି ଜନପଦ ଓ ଭୂମିରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନଙ୍କର ନାମ ମତେ କହ।