ସ୍ଵଯମେଵ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିରାଟଦ୍ରପଦାନ୍ଵିତଃ। ଅଥାପରୈର୍ମହୀପାଲୈଃ ସହ ପ୍ରାଯାନ୍ମହୀପତିଃ
ତାପରେ, ରାଜା ନିଜେ ବୀରାଟ ଓ ଦ୍ରୁପଦ ସହିତ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଭୀମଧନ୍ଵାଯତୀ ସେନା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେନ ପାଲିତା। ଗଙ୍ଗେଵ ପୂର୍ଣା ସ୍ତିମିତା ସ୍ଯନ୍ଦମାନା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଭୀମ ଧନୁର୍ଧର ଭାବେ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେନା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପୁନରନୀକାନି ନ୍ଯଯୋଜଯତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ମୋହଯନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯମ୍
ତାପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ପୁନି ନିଜ ସେନା ଖଣ୍ଡଗୁଡିକୁ ଏଭଳି ଯୋଜନା କଲେ, ଯାହା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା।
ଦ୍ରୌପଦେଯାନ୍ମହେଷ୍ଵାସାନଭିମନ୍ଯୁଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ । ନକୁଲଂ ସହଦେଵଂ ଚ ସର୍ଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଭଦ୍ରକାନ୍
ପାଣ୍ଡବ ଦ୍ରୌପଦୀର ମହାଧନୁର୍ଧର ପୁଅମାନେ, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ନକୁଳ, ସହଦେବ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭଦ୍ରକମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ଦଶ ଚାଶ୍ଵସହସ୍ରାଣି ଦ୍ଵିସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦନ୍ତିନାମ୍ । ଅଯୁତଂ ଚ ପଦାତୀନାଂ ରଥାଃ ପଞ୍ଚଶତଂ ତଥା
ଦଶ ହଜାର ଘୋଡା, ଦୁଇ ହଜାର ହାତୀ, ଦଶ ହଜାର ପଦାତି ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ରଥ—
ଭୀମସେନସ୍ଯ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରାଦିଶଦ୍ବଲମ୍ । ମଧ୍ଯମେ ଚ ଵିରାଟଂ ଚ ଜଯତ୍ସେନଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରଥମ ବଳ ଦିଆଗଲା; ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବ ବୀରାଟ ଓ ଜୟତ୍ସେନଙ୍କୁ ରଖିଲେ।
ମହାରଥୌ ଚ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ । ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ
ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମଉଜ, ଦୁଇଁଜଣ ମହାତ୍ମା ଓ ଶୂରବୀର ଥିଲେ ।
ଅନ୍ଵଯାତାଂ ତଦା ମଧ୍ଯେ ଵାସୁଦେଵଧନଞ୍ଜଯୌ । `ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୃଥିଵୀପାଲା ନଷ୍ଟମିତ୍ଯେଵ ମେନିରେ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଆଗକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ଦେଖି ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ଭାବିଲେ, ସବୁ ହାରିଗଲା । ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଯେତେ ଦେବତା ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିଲେ ।
ବଭୂଵୁରତିସଂରବ୍ଧାଃ କୃତପ୍ରହରଣା ନରାଃ। ତେଷାଂ ଵିଂଶତିସାହସ୍ରା ହଯାଃ ଶୂରୈରଧିଷ୍ଠିତାଃ । ପଞ୍ଚ ନାଗସହସ୍ରାଣି ରଥଵଂଶାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହେଇ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ତୟାରି ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀରମାନେ ଚାଳିଥିବା ବିଶ ହଜାର ଘୋଡା, ପାଞ୍ଚ ହଜାର ହାତୀ ଓ ସମସ୍ତ ରଥ ଦଳ ଥିଲା ।
ପଦାତଯଶ୍ଚ ଯେ ଶୂରାଃ କାର୍ମୁକାସିଗଦାଧରାଃ । ସହସ୍ରଶୋଽନ୍ଵଯୁଃ ପଶ୍ଚାଦଗ୍ରତଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଯେଉଁ ସେନାପତି ଧନୁ, ତଳୱାର ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଜଣ ପଛରେ ଓ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ ।
ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ଯତ୍ର ସୈନ୍ଯେ ସ୍ଵଯମେଵ ବଲାର୍ଣଵେ । ତତ୍ର ତେ ପୃଥିଵୀପାଲା ଭୂଯିଷ୍ଠଂ ପର୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ
ଯେଉଁଠାରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନିଜେ ସେନାର ସମୁଦ୍ରରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ସେଉଁଠାରେ ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ବହୁତ ଭାଗରେ ଅବସ୍ଥାନ ନେଲେ ।
ତତ୍ର ନାଗସହସ୍ରାଣି ହଯାନାମଯୁତାନି ଚ । ତଥା ରଥସହସ୍ରାଣି ପଦାତୀନାଂ ଚ ଭାରତ
ସେଉଁଠାରେ ହଜାର-ହଜାର ହାତୀ, ଦଶ ହଜାର ଘୋଡା, ଏହିପରି ହଜାର-ହଜାର ରଥ ଓ ପଦାଟୀ ଥିଲେ, ହେ ଭାରତ ।
ଚେକିତାନଃ ସ୍ଵସୈନ୍ଯେନ ମହତା ପାର୍ଥିଵର୍ଷଭ । ଧୃଷ୍ଟକେତୁଶ୍ଚ ଚେଦୀନାଂ ପ୍ରଣେତା ପାର୍ଥିଵୋ ଯଯୌ
ଚେକିତାନ ତାଙ୍କ ବଡ଼ ସେନା ସହିତ ଏବଂ ଚେଦି ଦେଶର ରାଜା ଧୃଷ୍ଟକେତୁ ଦୁଇଁଜଣ ଆଗକୁ ଚାଲିଲେ ।
ସାତ୍ଯକିଶ୍ଚ ମହେଷ୍ଵାସୋ ଵୃଷ୍ଣୀନାଂ ପ୍ରଵରୋ ରଥଃ । ଵୃତଃ ଶତସହସ୍ରେଣ ରଥାନାଂ ପ୍ରମୁଦନ୍ବଲୀ
ସାତ୍ୟକି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଓ ବୃଷ୍ଣିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏକ ରଥରେ ବସି, ଏକ ଲକ୍ଷ ରଥ ଦ୍ୱାରା ଘିରିଥିଲେ, ଆନନ୍ଦିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ ।
କ୍ଷତ୍ରଦେଵବ୍ରହ୍ମଦେଵୌ ରଥସ୍ଥୌ ପୁରୁଷର୍ଷଭୌ । ଜଘନଂ ପାଲଯନ୍ତୌ ଚ ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁପ୍ରଜଗ୍ମତୁଃ
କ୍ଷତ୍ରଦେବ ଓ ବ୍ରହ୍ମଦେବ, ଦୁଇଁଜଣ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ରଥରେ ବସି, ପଛରେ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ ଓ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ।
ଶକଟାପଣଵେଶାଶ୍ଚ ଯାନଂ ଯୁଗ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଶଃ । ତତ୍ର ନାଗସହସ୍ରାଣି ହଯାନାମଯୁତାନି ଚ । ଫଲ୍ଗୁ ସର୍ଵଂ କଲତ୍ରଂ ଚ ଯତ୍କିଂଚିତ୍କୃଶଦୁର୍ବଲମ୍
ଗଡ଼ି, ଦୋକାନ ଓ ସମସ୍ତ ଯାନ ଯୋଗ୍ୟ ଯାନ, ହଜାର-ହଜାର ହାତୀ ଓ ଦଶ ହଜାର ଘୋଡା, ସମସ୍ତ ଜନନୀ ଓ ଯେଉଁଠି କିଛି ଦୁର୍ବଳ ଓ ଅସୁସ୍ଥ ଥିଲେ, ସେମାନେ ପଛରେ ଚାଲିଥିଲେ ।
କୋଶସଞ୍ଚଯଵାହାଂଶ୍ଚ କୋଷ୍ଠାଗାରଂ ତଥୈଵ ଚ। ଗଜାନୀକେନ ସଂଗୃହ୍ଯ ଶନୈଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଧନ ଭରିଥିବା ଗଡ଼ି ଓ ଗୋଦାମ ମଧ୍ୟ, ସବୁ ଗଜାନୀକ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଧୀରେ ଧୀରେ ଆଗକୁ ନେଲେ ।
ତମନ୍ଵଯାତ୍ସତ୍ଯଧୃତିଃ ସୌଚିତ୍ତିର୍ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦଃ। ଶ୍ରେଣିମାନ୍ଵସୁଦାନଶ୍ଚ ପୁତ୍ରଃ କାଶ୍ଯସ୍ଯ ଵା ଵିଭୁଃ
ତାଙ୍କ ପଛରେ ସତ୍ୟଧୃତି, ସୌଚିତ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧଦୁର୍ମଦ, ଶ୍ରେଣିମାନ, ବସୁଦାନ ଓ କାଶୀର ରାଜାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ ।
ରଥା ଵିଂଶତିସାହସ୍ରା ଯେ ତେଷାମନୁଯାଯିନଃ । ହଯାନାଂ ଦଶ କୋଟ୍ଯଶ୍ଚ ମହତାଂ କିଂକିଣୀକିନାମ୍
ବିଶ ହଜାର ରଥ ସେମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲା, ଏବଂ ଦଶ କୋଟି ଘୋଡା, ଯେଉଁଠି ଘଣ୍ଟା ଲାଗିଥିଲା, ତାଙ୍କ ସହିତ ଚାଲିଥିଲେ ।
ଗଜା ଵିଂଶତିସାହସ୍ରା ଈଷାଦନ୍ତାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ। କୁଲୀନା ଭିନ୍ନକରଟା ମେଘା ଇଵ ଵିସର୍ପିଣଃ
ବିଶ ହଜାର ହାତୀ, ଅଳ୍ପ ହେଉଥିବା ଦାନ୍ତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ନିପୁଣ, ଉତ୍ତମ କୁଳର, ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ଶୃଙ୍ଗ ଧରି, ମେଘ ଭଳି ଚଳିଥିଲେ ।
ଷଷ୍ଟିର୍ନାଗସହସ୍ରାଣି ଦଶାନ୍ଯାନି ଚ ଭାରତ । ଯୁଧିଷ୍ଠିରସ୍ଯ ଯାନ୍ଯାସନ୍ଯୁଧି ସେନା ମହାତ୍ମନଃ
ଷଷ୍ଟି ହଜାର ହାତୀ ଓ ଅନ୍ୟ ଦଶ ହଜାର ହାତୀ, ହେ ଭାରତ, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ମହାତ୍ମା ସେନାରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ ।
କ୍ଷରନ୍ତ ଇଵ ଜୀମୂତାଃ ପ୍ରଭିନ୍ନକରଟାମୁଖାଃ । ରାଜାନମନ୍ଵଯୁଃ ପଶ୍ଚାଚ୍ଚଲନ୍ତ ଇଵ ପର୍ଵତାଃ
ଭାଙ୍ଗି ଯାଇଥିବା ମେଘ ମୁଖ ଭଳି ହାତୀମାନେ, ଜଳ ଭଳି ଝରିବା ପରି, ରାଜାଙ୍କୁ ପଛରେ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ, ପାହାଡ଼ ଭଳି ଚାଲିଥିଲେ ।
ଏଵଂ ତସ୍ଯ ବଲଂ ଭୀମଂ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରସ୍ଯ ଧୀମତଃ । ଯଦାଶ୍ରିତ୍ଯାଥ ଯୁଯୁଧେ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସୁଯୋଧନମ୍
ଏଭଳି କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ଭୟଙ୍କର ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ସେନା, ଯାହା ଉପରେ ଭରସା କରି ସେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୁୟୋଧନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ ।
ତତୋଽନ୍ଯେ ଶତଶଃ ପଶ୍ଚାତ୍ସହସ୍ରାଯୁତଶୋ ନରାଃ। ନର୍ଦନ୍ତଃ ପ୍ରଯଯୁସ୍ତେଷାଣନୀକାନି ସହସ୍ରଶଃ
ତାପରେ ଅନ୍ୟ ଶତ-ଶତ, ହଜାର-ହଜାର ଓ ଦଶ ହଜାର ଯୋଦ୍ଧା, ଉଚ୍ଚ ଶବ୍ଦ କରି, ଆଗକୁ ଚାଲିଥିଲେ; ସେମାନଙ୍କ ଦଳ ମଧ୍ୟ ହଜାର-ହଜାର ଥିଲା ।
ତତ୍ର ଭେରୀସହସ୍ରାଣି ଶଙ୍ଖାନାମଯୁତାନି ଚ । ନ୍ଯଵାଦଯନ୍ତ ସଂହୃଷ୍ଟାଃ ସହସ୍ରାଯୁତଶୋ ନରାଃ
ସେଠାରେ ହଜାର ହଜାର ଢୋଲ ଓ ଦଶ ହଜାର ଶଂଖ ମନେ ମନେ ଆନନ୍ଦରେ ଉଡାଇଲେ, ହଜାର ହଜାର ଲୋକ ଏହି ସବୁ ଉଡାଇ ଦେଲେ।
ତତଃ ପୂର୍ଵାପରେ ସୈନ୍ଯେ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଭଗଵାନୃଷିଃ। ସର୍ଵଵେଦଵିଦାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଵ୍ଯାସଃ ସତ୍ଯଵତୀସୁତଃ
ତାପରେ, ଦୁଇ ଦଳକୁ ଦେଖି, ସତ୍ୟବତୀଙ୍କ ପୁଅ ଏବଂ ସମସ୍ତ ବେଦର ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ୟାସ ମହାର୍ଷି କଥା କହିଲେ।
ଭଵିଷ୍ଯତି ରଣେ ଘୋରେ ଭରତାନାଂ ପିତାମହଃ । ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶୀ ଭଗଵାନ୍ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵିଷ୍ଯଵିତ୍
ଏହି ଦିବ୍ୟ ଦର୍ଶୀ, ଯେଉଁଠି ପୂର୍ବ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜାଣିଥାନ୍ତି, ଦେଖିଲେ ଯେ ଭୀଷ୍ମ, ଭାରତଙ୍କ ପିତାମହ, ଏହି ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧରେ ପତିବେ।
ଵୈଚିତ୍ରଵୀର୍ଯଂ ରାଜାନଂ ରହସ୍ସ୍ଥମିଦମବ୍ରଵୀତ୍ । ଶୋଚନ୍ତମାର୍ତଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତଂ ପୁତ୍ରାଣାମନଯଂ ତଦା
ସେ ରହସ୍ୟରେ ବିଚିତ୍ରବୀର୍ୟଙ୍କ ପୁଅ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ଏବଂ ପୁଅମାନଙ୍କ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବି ଦୁଃଖିତ ଥିଲେ, କଥା କହିଲେ।
ରାଜନ୍ପରିକାଲାସ୍ତେ ପୁତ୍ରାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ। ତେ ହିଂସନ୍ତୀଵ ସଙ୍ଗ୍ରାମେ ସମାସାଦ୍ଯେତରେତରମ୍
ରାଜା, ତୁମର ପୁଅମାନେ ଓ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ନିଜ ନିଜ ଭାଗ୍ୟକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି; ଯୁଦ୍ଧରେ ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ଆଘାତ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଭାଗ୍ୟର ଦେଖା।
ତେଷୁ କାଲପରୀତେଷୁ ଵିନଶ୍ଯତ୍ସ୍ଵେଵ ଭାରତ । କାଲପର୍ଯାଯମାହାଯ ମା ସ୍ମ ଶୋକେ ମନଃ କୃଥା
ଏମାନେ କାଳରେ ଆବୃତ ହୋଇ ନଷ୍ଟ ହେଉଛନ୍ତି, ଭାରତ, ତୁମ ମନ ଦୁଃଖରେ ଭରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାଳର ଚଳନା ବୁଝିବା ପରେ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।