ଶଲୋ ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯୋଽଥ ବୃହଦ୍ରଥଃ । ଏତେ ପଶ୍ଚାଦନୁଗତା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଶଳ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଲ୍ୟ, କୌଶଳର ରାଜା ଏବଂ ବୃହଦ୍ରଥ—ଏହିମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।
ତେ ସମେତ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ମହାବଲାଃ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ଵ୍ଯଵାତିଷ୍ଠନ୍ତ ଦଂଶିତାଃ
ସେଇ ପ୍ରବଳ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତୁ ଶିବିରଂ କାରଯାମାସ ଭାରତ । ଯଥୈଵ ହାସ୍ତିନପୁରଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସମଲଂକୃତମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ, ହେ ଭାରତ, ହାସ୍ତିନାପୁର ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ଶିବିର ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ନ ଵିଶେଷଂ ଵିଜାନନ୍ତି ପୁରସ୍ଯ ଶିବିରସ୍ଯ ଵା । କୁଶଲା ଅପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନରା ନଗରଵାସିନଃ
ଏହି ଶିବିର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କିଛି ନଥିଲା; ଦକ୍ଷ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର।
ତାଦୃଶାନ୍ଯେଵ ଦୁର୍ଗାଣି ରାଜ୍ଞାମପି ମହୀପତିଃ । କାରଯାମାସ କୌରଵ୍ଯଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
କୌରବ ରାଜା ଏପରି ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତିଆରି କରାଇଲେ।
ପଞ୍ଚଯୋଜନମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ । ସେନାନିଵେଶାସ୍ତେ ରାଜନ୍ନାଵିଶଞ୍ଛତସଙ୍ଘଶଃ
ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଦୂର ରଖି, ସେନାମାନେ ଶତଶଃ ଦଳରେ ରଣଭୂମିକୁ ଘେରି ନିଜ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତ୍ର ତେ ପୃଥିଵୀପାଲା ଯଥୋତ୍ସାହଂ ଯଥାବଲମ୍ । ଵିଵିଶୁଃ ଶିବିରାଣ୍ଯତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯଵନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ସେଠାରେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ନିଜ ଉତ୍ସାହ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଅନେକ ଧନ-ସମ୍ପନ୍ନ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେଷାଂ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସସୈନ୍ଯାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ସ ବାହ୍ଯାନାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ମହାତ୍ମା ସେନାମାନେ, ଶିବିର ବାହାର ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ସନାଗାଶ୍ଵମନୁଣ୍ଯାଣାଂ ଯେ ଚ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ଚାନ୍ଯେଽନୁଗତାସ୍ତତ୍ର ସୂତମାଗଧବନ୍ଦିନଃ
ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ନିଜ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ—ସୁତ, ମାଗଧ, ଓ ବନ୍ଦୀଗାନ୍ତାମାନେ—
ଵଣିଜୋ ଗଣିକାଶ୍ଚାରା ଯେ ଚୈଵ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଜନାଃ । ସର୍ଵାଂସ୍ତନ୍କୌରଵୋ ରାଜା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତ୍ଯଵୈକ୍ଷତ
ବ୍ୟାପାରୀ, ଗଣିକା, ଚର ଓ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ—କୌରବ ରାଜା ସମ୍ମାନ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଥୈଵ ରାଜା କୌନ୍ତେଯୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଖାନ୍ଵୀରାଂଶ୍ଚୋଦଯାମାସ ଭାରତ
ଏହିପରି ରୀତିରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧର୍ମର ଅନୁୟାୟୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନେକ ବୀରମାନେ ଥିବା ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ଚେଦିକାଶିକରୂଶାନାଂ ନେତାରଂ ଦୃଢଵିକ୍ରମମ୍ । ସେନାପତିମମିତ୍ରଘ୍ନଂ ଧୃଷ୍ଟକେତୁମଥାଦିଶତ୍
ସେ ଚେଦି, କାଶି ଓ କରୂଷ ଦେଶର ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତା ଧୃଷ୍ଟକେତୁଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବା ଦକ୍ଷ ସେନାପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ଵିରାଟଂ ଦ୍ରୁପଦଂ ଚୈଵ ଯୁଯୁଧାନଂ ଶିଖଣ୍ଡିନମ୍ । ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୌ ଚ ମହେଷ୍ଵାସୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ
ବୀରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ, ଯୁୟୁଧାନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମଉଜ—
ତେ ଶୂରାଶ୍ଚିତ୍ରଵର୍ମାଣସ୍ତପ୍ତକୁଣ୍ଡଲଧାରିଣଃ। ଆଜ୍ଯାଵସିକ୍ତା ଜ୍ଵଲିତା ଧିଷ୍ଣ୍ଯେଷ୍ଵିଵ ହୁତାଶନାଃ
ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର କବଚ ପିନ୍ଧି, ତାପିଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ଘୀରେ ଅନ୍ୱିତ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଅଶୋଭନ୍ତ ମହେଷ୍ଵାସା ଗ୍ରହାଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତା ଇଵ । ଅଥ ସୈନ୍ଯଂ ଯଥାଯୋଗଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ନରର୍ଷଭଃ
ସେ ମହାଧନୁର୍ଧରମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ତାପରେ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଦିଦେଶ ତାନ୍ଯନୀକାନି ପ୍ରଯାଣାଯ ମହୀପତିଃ। ତେଷାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ସସୈନ୍ଯାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ମହୀପତି ସେ ସେନାକୁ ଚାଲିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ, ମହାତ୍ମାମାନେ ସହିତ—
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ସବାହ୍ଯାନାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ସ ଗଜାଶ୍ଵମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯେ ଚ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସେନାର ବାହାର ଲୋକମାନେ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ମାନବ ଓ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଅଭିମନ୍ଯୁଂ ବୃହନ୍ତଂ ଚ ଦ୍ରୌପଦେଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଖାନେତାନ୍ପ୍ରାହିଣୋତ୍ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ
ଅଭିମନ୍ୟୁ, ବୃହନ୍ତ, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀର ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ—ଏହିମାନେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଠାଇଲେ।
ଭୀମଂ ଚ ଯୁଯୁଧାନଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଂ ଚ ଧନଂଜଯମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ବଲସ୍କନ୍ଧଂ ଯୁଧିଷ୍ଟିରଃ
ଭୀମ, ଯୁୟୁଧାନ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବଳ ଖଣ୍ଡକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଠାଇଲେ।
ଭାଣ୍ଡଂ ସମାରୋପଯତାଂ ଚରତାଂ ସଂପ୍ରଧାଵତାମ୍ । ହୃଷ୍ଟାନାଂ ତତ୍ର ଯୋଧାନାଂ ଶବ୍ଦୋ ଦିଵମିଵାସ୍ପଶତ୍
ଯୋଧାମାନେ ଉପକରଣ ଚଢ଼ାଇ, ଏଠିଉଠି ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଆନନ୍ଦିତ ଯୋଧାମାନେ ଏମିତି ଚିତ୍କାର କଲେ, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁ ପାରିଥିଲା।
ସ୍ଵଯମେଵ ତତଃ ପଶ୍ଚାଦ୍ଵିରାଟଦ୍ରପଦାନ୍ଵିତଃ। ଅଥାପରୈର୍ମହୀପାଲୈଃ ସହ ପ୍ରାଯାନ୍ମହୀପତିଃ
ତାପରେ, ରାଜା ନିଜେ ବୀରାଟ ଓ ଦ୍ରୁପଦ ସହିତ ଅନ୍ୟ ରାଜାମାନେ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଭୀମଧନ୍ଵାଯତୀ ସେନା ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନେନ ପାଲିତା। ଗଙ୍ଗେଵ ପୂର୍ଣା ସ୍ତିମିତା ସ୍ଯନ୍ଦମାନା ଵ୍ଯଦୃଶ୍ଯତ
ଭୀମ ଧନୁର୍ଧର ଭାବେ ଓ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା ସେନା, ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ବହୁଥିବା ଗଙ୍ଗା ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ତତଃ ପୁନରନୀକାନି ନ୍ଯଯୋଜଯତ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍। ମୋହଯନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ପୁତ୍ରାଣାଂ ବୁଦ୍ଧିନିଶ୍ଚଯମ୍
ତାପରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜା ପୁନି ନିଜ ସେନା ଖଣ୍ଡଗୁଡିକୁ ଏଭଳି ଯୋଜନା କଲେ, ଯାହା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚୟକୁ ଭ୍ରମିତ କରିଦେଲା।
ଦ୍ରୌପଦେଯାନ୍ମହେଷ୍ଵାସାନଭିମନ୍ଯୁଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ । ନକୁଲଂ ସହଦେଵଂ ଚ ସର୍ଵାଂଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଭଦ୍ରକାନ୍
ପାଣ୍ଡବ ଦ୍ରୌପଦୀର ମହାଧନୁର୍ଧର ପୁଅମାନେ, ଅଭିମନ୍ୟୁ, ନକୁଳ, ସହଦେବ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରଭଦ୍ରକମାନେକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ଦଶ ଚାଶ୍ଵସହସ୍ରାଣି ଦ୍ଵିସହସ୍ତ୍ରାଣି ଦନ୍ତିନାମ୍ । ଅଯୁତଂ ଚ ପଦାତୀନାଂ ରଥାଃ ପଞ୍ଚଶତଂ ତଥା
ଦଶ ହଜାର ଘୋଡା, ଦୁଇ ହଜାର ହାତୀ, ଦଶ ହଜାର ପଦାତି ଓ ପାଞ୍ଚ ଶତ ରଥ—
ଭୀମସେନସ୍ଯ ଦୁର୍ଧର୍ଷଂ ପ୍ରଥମଂ ପ୍ରାଦିଶଦ୍ବଲମ୍ । ମଧ୍ଯମେ ଚ ଵିରାଟଂ ଚ ଜଯତ୍ସେନଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଃ
ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଦୁର୍ଜୟ ପ୍ରଥମ ବଳ ଦିଆଗଲା; ମଧ୍ୟରେ ପାଣ୍ଡବ ବୀରାଟ ଓ ଜୟତ୍ସେନଙ୍କୁ ରଖିଲେ।
ମହାରଥୌ ଚ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ । ଵୀର୍ଯଵନ୍ତୌ ମହାତ୍ମାନୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ
ପାଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରଥୀ, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମଉଜ, ଦୁଇଁଜଣ ମହାତ୍ମା ଓ ଶୂରବୀର ଥିଲେ ।
ଅନ୍ଵଯାତାଂ ତଦା ମଧ୍ଯେ ଵାସୁଦେଵଧନଞ୍ଜଯୌ । `ତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୃଥିଵୀପାଲା ନଷ୍ଟମିତ୍ଯେଵ ମେନିରେ। ଅନ୍ତରିକ୍ଷଗତାଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାଃ ସେନ୍ଦ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଏହି ସମୟରେ ମଧ୍ୟରେ ବାସୁଦେବ ଓ ଧନଞ୍ଜୟ ଆଗକୁ ଆସିଲେ । ସେମାନେ ଦେଖି ଭୂମିର ରାଜାମାନେ ଭାବିଲେ, ସବୁ ହାରିଗଲା । ଆକାଶରେ ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ ଯେତେ ଦେବତା ଥିଲେ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଭାବିଲେ ।
ବଭୂଵୁରତିସଂରବ୍ଧାଃ କୃତପ୍ରହରଣା ନରାଃ। ତେଷାଂ ଵିଂଶତିସାହସ୍ରା ହଯାଃ ଶୂରୈରଧିଷ୍ଠିତାଃ । ପଞ୍ଚ ନାଗସହସ୍ରାଣି ରଥଵଂଶାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ
ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସାହିତ ହେଇ, ଅସ୍ତ୍ର-ଶସ୍ତ୍ର ନେଇ ତୟାରି ହେଲେ । ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବୀରମାନେ ଚାଳିଥିବା ବିଶ ହଜାର ଘୋଡା, ପାଞ୍ଚ ହଜାର ହାତୀ ଓ ସମସ୍ତ ରଥ ଦଳ ଥିଲା ।
ପଦାତଯଶ୍ଚ ଯେ ଶୂରାଃ କାର୍ମୁକାସିଗଦାଧରାଃ । ସହସ୍ରଶୋଽନ୍ଵଯୁଃ ପଶ୍ଚାଦଗ୍ରତଶ୍ଚ ସହସ୍ରଶଃ
ଯେଉଁ ସେନାପତି ଧନୁ, ତଳୱାର ଓ ଗଦା ଧରିଥିଲେ, ସେମାନେ ହଜାର-ହଜାର ଜଣ ପଛରେ ଓ ଆଗରେ ଚାଲିଥିଲେ ।