କ୍ରୋଧାଦ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତଥା ଶକ୍ରସମଦ୍ଯୁତେ। ସ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଭଵେଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମିତି ତ୍ଵାଂ ଵେଦ୍ମି କୌରଵ
କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ଜଣେ ପୁରୁଷକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ, ହେ କୌରବ, ମୁଁ ଜାଣେ, ସେ ଶୀଘ୍ରେ ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟତା ହରାଇ ଦେଉଛି।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରେଣ ଚୋଦିତାଃ। ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ରାଜାନଃ ପ୍ରଯଯୁଃ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି
ପରେ, ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଆପ୍ଲାଵ୍ଯ ଶୁଚଯଃ ସର୍ଵେ ସ୍ରଗ୍ଵିଣଃ ଶୁକ୍ଲଵାସସଃ। ଗୃହୀତଶସ୍ତ୍ରା ଧ୍ଵଜିନଃ ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚ୍ଯ ହୁତାଗ୍ନଯଃ
ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଧ୍ୱଜା ସହିତ, ଶୁଭ କଥା କହି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେ ସୁଚରିତଵ୍ରତାଃ । ସର୍ଵେ କାମକୃତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ଚାହଵଲକ୍ଷଣାଃ
ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ବୀରତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଆହଵେଷୁ ପରାଁଲ୍ଲୋକାଞ୍ଜିଗୀଷନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ । ଏକାଗ୍ରମନସଃ ସର୍ଵେ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ପରସ୍ପରରେ ଆସ୍ଥା ରଖି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ କେକଯା ବାହ୍ଲିକୈଃ ସହ । ପ୍ରଯଯୁଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଭାରଦ୍ଵାଜପୁରୋଗମାଃ
ଅବନ୍ତିର ବିନ୍ଦ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ, କେକୟ ଓ ବାହ୍ଲିକମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ଏକାସାଥି ଚାଲିଗଲେ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଶାନ୍ତନଵଃ ସୈନ୍ଧଵୋଽଥ ଜଯଦ୍ରଥଃ। ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ପାର୍ଵତୀଯାଶ୍ଚ ନେ ନୃପାଃ
ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର, ସିନ୍ଧୁରାଜା, ଜୟଦ୍ରଥ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜାମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ନରପତିମାନେ ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ଗାନ୍ଧାରରାଜଃ ଶକୁନିଃ ପ୍ରାଚ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଶକାଃ କିରାତା ଯଵନାଃ ଶିବଯୋଽଥ ଵସାତଯଃ
ଗାନ୍ଧାରର ରାଜା ଶକୁନି, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସମସ୍ତ ରାଜା, ଶକ, କିରାତ, ଯବନ, ଶିବି ଓ ବସାତିମାନେ।
ସ୍ଵୈଃ ସ୍ଵୈରନୀକୈଃ ସହିତାଃ ପରିଵାର୍ଯ ମହାରଥମ୍ । ଏତେ ମହାରଥାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ନିର୍ଯଯୁର୍ବଲେ
ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ରଥୀମାନେ, ନିଜ-ନିଜ ସେନା ସହିତ, ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଘେରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସେନାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
କୃତଵାର୍ମା ସହାନୀକସ୍ତ୍ରିଗର୍ତଶ୍ଚ ମହାରଥଃ । ଦୁର୍ଯୋଧନଶ୍ଚ ନୃପତିର୍ଭ୍ରାତୃଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
କୃତବର୍ମା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ, ମହାରଥୀ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଶଲୋ ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯୋଽଥ ବୃହଦ୍ରଥଃ । ଏତେ ପଶ୍ଚାଦନୁଗତା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଶଳ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଲ୍ୟ, କୌଶଳର ରାଜା ଏବଂ ବୃହଦ୍ରଥ—ଏହିମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।
ତେ ସମେତ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ମହାବଲାଃ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ଵ୍ଯଵାତିଷ୍ଠନ୍ତ ଦଂଶିତାଃ
ସେଇ ପ୍ରବଳ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତୁ ଶିବିରଂ କାରଯାମାସ ଭାରତ । ଯଥୈଵ ହାସ୍ତିନପୁରଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସମଲଂକୃତମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ, ହେ ଭାରତ, ହାସ୍ତିନାପୁର ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ଶିବିର ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ନ ଵିଶେଷଂ ଵିଜାନନ୍ତି ପୁରସ୍ଯ ଶିବିରସ୍ଯ ଵା । କୁଶଲା ଅପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନରା ନଗରଵାସିନଃ
ଏହି ଶିବିର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କିଛି ନଥିଲା; ଦକ୍ଷ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର।
ତାଦୃଶାନ୍ଯେଵ ଦୁର୍ଗାଣି ରାଜ୍ଞାମପି ମହୀପତିଃ । କାରଯାମାସ କୌରଵ୍ଯଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
କୌରବ ରାଜା ଏପରି ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତିଆରି କରାଇଲେ।
ପଞ୍ଚଯୋଜନମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ । ସେନାନିଵେଶାସ୍ତେ ରାଜନ୍ନାଵିଶଞ୍ଛତସଙ୍ଘଶଃ
ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଦୂର ରଖି, ସେନାମାନେ ଶତଶଃ ଦଳରେ ରଣଭୂମିକୁ ଘେରି ନିଜ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତ୍ର ତେ ପୃଥିଵୀପାଲା ଯଥୋତ୍ସାହଂ ଯଥାବଲମ୍ । ଵିଵିଶୁଃ ଶିବିରାଣ୍ଯତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯଵନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ସେଠାରେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ନିଜ ଉତ୍ସାହ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଅନେକ ଧନ-ସମ୍ପନ୍ନ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେଷାଂ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସସୈନ୍ଯାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ସ ବାହ୍ଯାନାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ମହାତ୍ମା ସେନାମାନେ, ଶିବିର ବାହାର ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ସନାଗାଶ୍ଵମନୁଣ୍ଯାଣାଂ ଯେ ଚ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ଚାନ୍ଯେଽନୁଗତାସ୍ତତ୍ର ସୂତମାଗଧବନ୍ଦିନଃ
ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ନିଜ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ—ସୁତ, ମାଗଧ, ଓ ବନ୍ଦୀଗାନ୍ତାମାନେ—
ଵଣିଜୋ ଗଣିକାଶ୍ଚାରା ଯେ ଚୈଵ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଜନାଃ । ସର୍ଵାଂସ୍ତନ୍କୌରଵୋ ରାଜା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତ୍ଯଵୈକ୍ଷତ
ବ୍ୟାପାରୀ, ଗଣିକା, ଚର ଓ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ—କୌରବ ରାଜା ସମ୍ମାନ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ତଥୈଵ ରାଜା କୌନ୍ତେଯୋ ଧର୍ମପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଖାନ୍ଵୀରାଂଶ୍ଚୋଦଯାମାସ ଭାରତ
ଏହିପରି ରୀତିରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଧର୍ମର ଅନୁୟାୟୀ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଅନେକ ବୀରମାନେ ଥିବା ସେନାକୁ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ଚେଦିକାଶିକରୂଶାନାଂ ନେତାରଂ ଦୃଢଵିକ୍ରମମ୍ । ସେନାପତିମମିତ୍ରଘ୍ନଂ ଧୃଷ୍ଟକେତୁମଥାଦିଶତ୍
ସେ ଚେଦି, କାଶି ଓ କରୂଷ ଦେଶର ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନେତା ଧୃଷ୍ଟକେତୁଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିବା ଦକ୍ଷ ସେନାପତି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ଵିରାଟଂ ଦ୍ରୁପଦଂ ଚୈଵ ଯୁଯୁଧାନଂ ଶିଖଣ୍ଡିନମ୍ । ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯୌ ଚ ମହେଷ୍ଵାସୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ
ବୀରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ, ଯୁୟୁଧାନ, ଶିଖଣ୍ଡୀ, ପଞ୍ଚାଳ ଦେଶର ଦୁଇ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧନୁର୍ଧର ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମଉଜ—
ତେ ଶୂରାଶ୍ଚିତ୍ରଵର୍ମାଣସ୍ତପ୍ତକୁଣ୍ଡଲଧାରିଣଃ। ଆଜ୍ଯାଵସିକ୍ତା ଜ୍ଵଲିତା ଧିଷ୍ଣ୍ଯେଷ୍ଵିଵ ହୁତାଶନାଃ
ସେମାନେ ସୁନ୍ଦର କବଚ ପିନ୍ଧି, ତାପିଥିବା କୁଣ୍ଡଳ ଧାରଣ କରି, ଘୀରେ ଅନ୍ୱିତ ହୋଇ, ଯଜ୍ଞ କୁଣ୍ଡରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିଲେ।
ଅଶୋଭନ୍ତ ମହେଷ୍ଵାସା ଗ୍ରହାଃ ପ୍ରଜ୍ଵଲିତା ଇଵ । ଅଥ ସୈନ୍ଯଂ ଯଥାଯୋଗଂ ପୂଜଯିତ୍ଵା ନରର୍ଷଭଃ
ସେ ମହାଧନୁର୍ଧରମାନେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଗ୍ରହ ପରି ଚମକୁଥିଲେ; ତାପରେ, ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସେନାକୁ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ଦିଦେଶ ତାନ୍ଯନୀକାନି ପ୍ରଯାଣାଯ ମହୀପତିଃ। ତେଷାଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ସସୈନ୍ଯାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ମହୀପତି ସେ ସେନାକୁ ଚାଲିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ; ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ, ମହାତ୍ମାମାନେ ସହିତ—
ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ସବାହ୍ଯାନାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍ । ସ ଗଜାଶ୍ଵମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଯେ ଚ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ
ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ, ସେନାର ବାହାର ଲୋକମାନେ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ମାନବ ଓ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନ ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ଅଭିମନ୍ଯୁଂ ବୃହନ୍ତଂ ଚ ଦ୍ରୌପଦେଯାଂଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନମୁଖାନେତାନ୍ପ୍ରାହିଣୋତ୍ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ
ଅଭିମନ୍ୟୁ, ବୃହନ୍ତ, ଏବଂ ଦ୍ରୌପଦୀର ସମସ୍ତ ପୁଅମାନେ—ଏହିମାନେ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଠାଇଲେ।
ଭୀମଂ ଚ ଯୁଯୁଧାନଂ ଚ ପାଣ୍ଡଵଂ ଚ ଧନଂଜଯମ୍। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରେଷଯାମାସ ବଲସ୍କନ୍ଧଂ ଯୁଧିଷ୍ଟିରଃ
ଭୀମ, ଯୁୟୁଧାନ ଓ ପାଣ୍ଡବ ଧନଞ୍ଜୟ—ଏହି ଦ୍ୱିତୀୟ ବଳ ଖଣ୍ଡକୁ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପଠାଇଲେ।
ଭାଣ୍ଡଂ ସମାରୋପଯତାଂ ଚରତାଂ ସଂପ୍ରଧାଵତାମ୍ । ହୃଷ୍ଟାନାଂ ତତ୍ର ଯୋଧାନାଂ ଶବ୍ଦୋ ଦିଵମିଵାସ୍ପଶତ୍
ଯୋଧାମାନେ ଉପକରଣ ଚଢ଼ାଇ, ଏଠିଉଠି ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ, ଆନନ୍ଦିତ ଯୋଧାମାନେ ଏମିତି ଚିତ୍କାର କଲେ, ଯାହା ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁ ପାରିଥିଲା।