ଯାଵଦିଚ୍ଛେଦ୍ଧରିରଯଂ ତାଵଦସ୍ତି ନ ଚାନ୍ଯଥା।' ଯତ୍ତଦ୍ଧୋରଂ ପଶୁପତିଃ ପ୍ରାଦାଦସ୍ତ୍ରଂ ମହନ୍ମମ। କୈରାତେ ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵଯୁଦ୍ଧେ ତୁ ତଦିଦଂ ମଯି ଵର୍ତତେ
ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ହରି ଚାହାନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସମ୍ଭବ, ତା’ଠାରୁ ଅନ୍ୟଥା କିଛି ନୁହେଁ। ଯେ ଭୟଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ପଶୁପତି ମୋତେ କୈରାତ ସହ ଯୁଦ୍ଧରେ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠିଏ ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି।
ଯଦ୍ଯୁଗାନ୍ତେ ପଶୁପତିଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ସଂହରନ୍ । ପ୍ରଯୁଙ୍କ୍ତେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ତଦିଦଂ ମଯି ଵର୍ତତେ
ଯଦି ଯୁଗ ଶେଷରେ ପଶୁପତି ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସଂହାର କରନ୍ତି, ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଇ ଅସ୍ତ୍ର ଏବେ ମୋ ପାଖରେ ଅଛି।
ତନ୍ନ ଜାନାତି ଗାଙ୍ଗେଯୋ ନ ଦ୍ରୋଣୋ ନ ଚ ଗୌତମଃ । ନ ଚ ଦ୍ରୋଣସୁତୋ ରାଜନ୍କୁତ ଏଵ ତୁ ସୂତଜଃ
ଏହି କଥା ଗାଙ୍ଗେୟ, ଡ୍ରୋଣ, ଗୌତମ କିମ୍ବା ଡ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ ଜାଣନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ରାଜା—ଏହି କଥା ସୂତପୁତ୍ର ତ ଅଧିକ କେଉଁଠି ଜାଣିବେ!
ନ ତୁ ଯୁକ୍ତଂ ରଣେ ହନ୍ତୁଂ ଦିଵ୍ଯୈରସ୍ତ୍ରୈଃ ପୃଥଗ୍ଜନମ୍ । ଆର୍ଜଵେନୈଵ ଯୁଦ୍ଧେନ ଵିଜେଷ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ପରାନ୍
କିନ୍ତୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସାଧାରଣ ଲୋକଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ହତ୍ୟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ନିଷ୍କଳୁଷ ଯୁଦ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଶତ୍ରୁମାନୋକୁ ଜିତିବା।
ତଥେମେ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ ସହାଯାସ୍ତଵ ପାର୍ଥିଵ । ସର୍ଵେ ଦିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ରଵିଦ୍ଵାଂସଃ ସର୍ଵେ ଯୁଦ୍ଧାଭିକାଙ୍କ୍ଷିଣଃ
ତେଣୁ, ରାଜା, ଏହି ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ସମସ୍ତେ ତୁମ ସହଯୋଗୀ—ସମସ୍ତେ ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଏବଂ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ।
ଵେଦାନ୍ତାଵଭୃଥସ୍ନାତାଃ ସର୍ଵ ଏତେଽପରାଜିତାଃ । ନିହନ୍ଯୁଃ ସମରେ ସେନାଂ ଦେଵାନାମପି ପାଣ୍ଡଵ
ଏମାନେ ସମସ୍ତେ ବେଦାନ୍ତ ସମାପ୍ତିରେ ସ୍ନାନ କରିଛନ୍ତି, ଅପରାଜିତ। ଏମାନେ ଦେବମାନୋଙ୍କ ସେନାକୁ ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଂହାର କରିପାରିବେ, ହେ ପାଣ୍ଡବ।
ଶିଖଣ୍ଡୀ ଯୁଯୁଧାନଶ୍ଚ ଧୃଷ୍ଟଦ୍ଯୁମ୍ନଶ୍ଚ ପାର୍ଷତଃ । ଭୀମସେନୋ ଯମୌ ଚୋଭୌ ଯୁଧାମନ୍ଯୂତ୍ତମୌଜସୌ
ଶିଖଣ୍ଡୀ, ଯୁୟୁଧାନ, ପୃଷତପୁତ୍ର ଧୃଷ୍ଟଦ୍ୟୁମ୍ନ, ଭୀମସେନ, ଯମର ଦୁଇ ପୁଅ, ଯୁଧାମନ୍ୟୁ ଓ ଉତ୍ତମୌଜାସ୍—
ଵିରାଟଦ୍ରୁପଦୌ ଚୋଭୌ ଭୀଷ୍ମଦ୍ରୋଣସମୌ ଯୁଧି। ଶଙ୍ଖଶ୍ଚୈଵ ମହାବାହୁର୍ହୈଡିମ୍ବଶ୍ଚ ମହାବଲଃ
ବିରାଟ ଓ ଦ୍ରୁପଦ, ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମ ଓ ଡ୍ରୋଣ ସମାନ; ଶଂଖ, ମହାବାହୁ, ଏବଂ ହଇଡିମ୍ବ, ମହାବଳୀ—
ପୁତ୍ରୋଽସ୍ଯାଞ୍ଜନପର୍ଵା ତୁ ମହାବଲପରାକ୍ରମଃ । ଶୈନେଯଶ୍ଚ ମହାବାହୁଃ ସହାଯୋ ରଣକେଵିଦଃ
ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଞ୍ଜନପର୍ବ, ମହାବଳ ଓ ପ୍ରତାପଶାଳୀ; ଶେଣିୟ, ମହାବାହୁ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଏବଂ ସହଯୋଗୀ—
ଅଭିମନ୍ଯୁଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଦ୍ରୌପଦ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ଚାତ୍ମଜାଃ । ସ୍ଵଯଂ ଚାପି ସମର୍ଥୋସି ତ୍ରେଲୋକ୍ଯୋତ୍ସାଦନେପି ଚ
ଅଭିମନ୍ୟୁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କ ପାଞ୍ଚ ପୁଅ; ଏବଂ ତୁମେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାରେ ସମର୍ଥ।
କ୍ରୋଧାଦ୍ଯଂ ପୁରୁଷଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତଥା ଶକ୍ରସମଦ୍ଯୁତେ। ସ କ୍ଷିପ୍ରଂ ନଭଵେଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମିତି ତ୍ଵାଂ ଵେଦ୍ମି କୌରଵ
କ୍ରୋଧରେ ଆବେଶିତ ଜଣେ ପୁରୁଷକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପରି ଭୟଙ୍କର ଭାବିବା ଉଚିତ; କିନ୍ତୁ, ହେ କୌରବ, ମୁଁ ଜାଣେ, ସେ ଶୀଘ୍ରେ ନିଜର ସ୍ପଷ୍ଟତା ହରାଇ ଦେଉଛି।
ତତଃ ପ୍ରଭାତେ ଵିମଲେ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରେଣ ଚୋଦିତାଃ। ଦୁର୍ଯୋଧନେନ ରାଜାନଃ ପ୍ରଯଯୁଃ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପ୍ରତି
ପରେ, ପ୍ରଭାତରେ ଆକାଶ ସ୍ପଷ୍ଟ ଥିବାବେଳେ, ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉତ୍ତେଜନାରେ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ପାଣ୍ଡବଙ୍କ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ଆପ୍ଲାଵ୍ଯ ଶୁଚଯଃ ସର୍ଵେ ସ୍ରଗ୍ଵିଣଃ ଶୁକ୍ଲଵାସସଃ। ଗୃହୀତଶସ୍ତ୍ରା ଧ୍ଵଜିନଃ ସ୍ଵସ୍ତି ଵାଚ୍ଯ ହୁତାଗ୍ନଯଃ
ସମସ୍ତେ ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ମାଳା ପିନ୍ଧି, ଧଳା ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଥିଲେ; ହାତରେ ଅସ୍ତ୍ର ଧରି, ଧ୍ୱଜା ସହିତ, ଶୁଭ କଥା କହି, ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରିଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେ ସୁଚରିତଵ୍ରତାଃ । ସର୍ଵେ କାମକୃତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵେ ଚାହଵଲକ୍ଷଣାଃ
ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ସମସ୍ତେ ପ୍ରବଳ ଓ ଶୂର, ସମସ୍ତେ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାମ କରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତେ ବୀରତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଆହଵେଷୁ ପରାଁଲ୍ଲୋକାଞ୍ଜିଗୀଷନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ । ଏକାଗ୍ରମନସଃ ସର୍ଵେ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନାଃ ପରସ୍ପରମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ପ୍ରାପ୍ତିର ଆଶାରେ, ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ପରସ୍ପରରେ ଆସ୍ଥା ରଖି ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
ଵିନ୍ଦାନୁଵିନ୍ଦାଵାଵନ୍ତ୍ଯୌ କେକଯା ବାହ୍ଲିକୈଃ ସହ । ପ୍ରଯଯୁଃ ସର୍ଵ ଏଵୈତେ ଭାରଦ୍ଵାଜପୁରୋଗମାଃ
ଅବନ୍ତିର ବିନ୍ଦ ଓ ଅନୁବିନ୍ଦ, କେକୟ ଓ ବାହ୍ଲିକମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତେ ଭାରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ଏକାସାଥି ଚାଲିଗଲେ।
ଅଶ୍ଵତ୍ଥାମା ଶାନ୍ତନଵଃ ସୈନ୍ଧଵୋଽଥ ଜଯଦ୍ରଥଃ। ଦାକ୍ଷିଣାତ୍ଯାଃ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ପାର୍ଵତୀଯାଶ୍ଚ ନେ ନୃପାଃ
ଅଶ୍ୱତ୍ଥାମା, ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର, ସିନ୍ଧୁରାଜା, ଜୟଦ୍ରଥ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ପାହାଡ଼ ଅଞ୍ଚଳର ରାଜାମାନେ—ଏହି ସମସ୍ତ ନରପତିମାନେ ଯାତ୍ରାରେ ଯୋଗ ଦେଲେ।
ଗାନ୍ଧାରରାଜଃ ଶକୁନିଃ ପ୍ରାଚ୍ଯୋଦୀଚ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵଶଃ । ଶକାଃ କିରାତା ଯଵନାଃ ଶିବଯୋଽଥ ଵସାତଯଃ
ଗାନ୍ଧାରର ରାଜା ଶକୁନି, ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସମସ୍ତ ରାଜା, ଶକ, କିରାତ, ଯବନ, ଶିବି ଓ ବସାତିମାନେ।
ସ୍ଵୈଃ ସ୍ଵୈରନୀକୈଃ ସହିତାଃ ପରିଵାର୍ଯ ମହାରଥମ୍ । ଏତେ ମହାରଥାଃ ସର୍ଵେ ଦ୍ଵିତୀଯେ ନିର୍ଯଯୁର୍ବଲେ
ସେଇ ସମସ୍ତ ପ୍ରବଳ ରଥୀମାନେ, ନିଜ-ନିଜ ସେନା ସହିତ, ମହାରଥୀଙ୍କୁ ଘେରି, ଦ୍ୱିତୀୟ ସେନାରେ ଅଗ୍ରସର ହେଲେ।
କୃତଵାର୍ମା ସହାନୀକସ୍ତ୍ରିଗର୍ତଶ୍ଚ ମହାରଥଃ । ଦୁର୍ଯୋଧନଶ୍ଚ ନୃପତିର୍ଭ୍ରାତୃଭିଃ ପରିଵାରିତଃ
କୃତବର୍ମା ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ, ମହାରଥୀ ତ୍ରିଗର୍ତ୍ତ, ଏବଂ ଦୁର୍ୟୋଧନ ତାଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଘେରି ରହିଥିଲେ।
ଶଲୋ ଭୂରିଶ୍ରଵାଃ ଶଲ୍ଯଃ କୌସଲ୍ଯୋଽଥ ବୃହଦ୍ରଥଃ । ଏତେ ପଶ୍ଚାଦନୁଗତା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରପୁରୋଗମାଃ
ଶଳ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ଶଲ୍ୟ, କୌଶଳର ରାଜା ଏବଂ ବୃହଦ୍ରଥ—ଏହିମାନେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅଗ୍ରଣୀତ୍ୱରେ ପଛରୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିଲେ।
ତେ ସମେତ୍ଯ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରା ମହାବଲାଃ। କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରସ୍ଯ ପଶ୍ଚାର୍ଧେ ଵ୍ଯଵାତିଷ୍ଠନ୍ତ ଦଂଶିତାଃ
ସେଇ ପ୍ରବଳ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ, ଯଥାଯଥିକ ଭାବେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, କୁରୁକ୍ଷେତ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ହୋଇ ଦଢ଼ ଭାବେ ଦଢ଼ି ହେଲେ।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତୁ ଶିବିରଂ କାରଯାମାସ ଭାରତ । ଯଥୈଵ ହାସ୍ତିନପୁରଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ସମଲଂକୃତମ୍
ତାପରେ ଦୁର୍ୟୋଧନ, ହେ ଭାରତ, ହାସ୍ତିନାପୁର ପରି ଦ୍ୱିତୀୟ ଏକ ଶିବିର ତିଆରି କରିବାକୁ ଆଦେଶ ଦେଲେ।
ନ ଵିଶେଷଂ ଵିଜାନନ୍ତି ପୁରସ୍ଯ ଶିବିରସ୍ଯ ଵା । କୁଶଲା ଅପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ନରା ନଗରଵାସିନଃ
ଏହି ଶିବିର ଓ ସହର ମଧ୍ୟରେ ତଫାତ କିଛି ନଥିଲା; ଦକ୍ଷ ନଗରବାସୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଚିହ୍ନଟ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର।
ତାଦୃଶାନ୍ଯେଵ ଦୁର୍ଗାଣି ରାଜ୍ଞାମପି ମହୀପତିଃ । କାରଯାମାସ କୌରଵ୍ଯଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ
କୌରବ ରାଜା ଏପରି ଦୃଢ଼ ଦୁର୍ଗ ରାଜାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶତେ ଶତେ, ହଜାରେ ହଜାରେ ତିଆରି କରାଇଲେ।
ପଞ୍ଚଯୋଜନମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ମାଣ୍ଡଲଂ ତଦ୍ରଣାଜିରମ୍ । ସେନାନିଵେଶାସ୍ତେ ରାଜନ୍ନାଵିଶଞ୍ଛତସଙ୍ଘଶଃ
ପାଞ୍ଚ ଯୋଜନ ଦୂର ରଖି, ସେନାମାନେ ଶତଶଃ ଦଳରେ ରଣଭୂମିକୁ ଘେରି ନିଜ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତତ୍ର ତେ ପୃଥିଵୀପାଲା ଯଥୋତ୍ସାହଂ ଯଥାବଲମ୍ । ଵିଵିଶୁଃ ଶିବିରାଣ୍ଯତ୍ର ଦ୍ରଵ୍ଯଵନ୍ତି ସହସ୍ରଶଃ
ସେଠାରେ, ପୃଥିବୀର ରାଜାମାନେ ନିଜ ଉତ୍ସାହ ଓ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ, ଅନେକ ଧନ-ସମ୍ପନ୍ନ ଶିବିରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତେଷାଂ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ସସୈନ୍ଯାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍ । ଵ୍ଯାଦିଦେଶ ସ ବାହ୍ଯାନାଂ ଭକ୍ଷ୍ଯଭୋଜ୍ଯମନୁତ୍ତମମ୍
ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ଓ ମହାତ୍ମା ସେନାମାନେ, ଶିବିର ବାହାର ଥିବାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଭୋଜନର ବ୍ୟବସ୍ଥା କଲେ।
ସନାଗାଶ୍ଵମନୁଣ୍ଯାଣାଂ ଯେ ଚ ଶିଲ୍ପୋପଜୀଵିନଃ । ଯେ ଚାନ୍ଯେଽନୁଗତାସ୍ତତ୍ର ସୂତମାଗଧବନ୍ଦିନଃ
ହାତୀ, ଘୋଡା ଓ ରଥ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରୁଥିବା ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ନିଜ କୌଶଳ ଦ୍ୱାରା ଜୀବିକା ଚାଲାଇଥିବା ଅନ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ସହିତ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଥିଲେ—ସୁତ, ମାଗଧ, ଓ ବନ୍ଦୀଗାନ୍ତାମାନେ—
ଵଣିଜୋ ଗଣିକାଶ୍ଚାରା ଯେ ଚୈଵ ପ୍ରେକ୍ଷକା ଜନାଃ । ସର୍ଵାଂସ୍ତନ୍କୌରଵୋ ରାଜା ଵିଧିଵତ୍ପ୍ରତ୍ଯଵୈକ୍ଷତ
ବ୍ୟାପାରୀ, ଗଣିକା, ଚର ଓ ଦର୍ଶନ କରିବାକୁ ଆସିଥିବା ଲୋକମାନେ—କୌରବ ରାଜା ସମ୍ମାନ ଓ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।