ସୈନାମଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜନ୍କୃତାଞ୍ଜଲିରନିନ୍ଦିତା ଭୀଷ୍ମେଣ ସମରେ ରାମୋ ନିର୍ଜିତଶ୍ଚାରୁଲୋଚନି
ସେନା ତାପରେ ହେ ରାଜା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ।'
କୋଽନ୍ଯସ୍ତମୁତ୍ସହେଞ୍ଜେତୁମୁଦ୍ଯତେଷୁଂ ମହୀପତିଃ । ସାହଂ ଭୀଷ୍ମଵିନାଶାଯ ତପସ୍ତପ୍ସ୍ଯେ ସୁଦାରୁଣମ୍
'ଅନ୍ୟ କେଉଁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ? ତେଣୁ ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବି।'
ଵିଚରାମି ମହୀଂ ଦେଵି ଯଥା ହନ୍ଯାମହଂ ନୃପମ୍ । ଏତଦ୍ଵ୍ରତଫଲଂ ଦେଵି ପରମସ୍ମିନ୍ଯଥା ହି ମେ
'ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛି, ହେ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସେଇ ରାଜାକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି; ଏହି ମୋ ବ୍ରତର ଫଳ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଏହି।'
ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସାଗରଗା ଜିହ୍ମଂ ଚରସି ଭାମିନି। ନୈଷ କାମୋଽନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗି ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ତ୍ଵଯାଽବଲେ
ତାପରେ ସାଗରଜା ନଦୀ କହିଲେ: 'ହେ ଭାମିନୀ, ତୁମେ ଏହିପରି ବାକୁଡ଼ା ଚଳିଛ; ଏହି ଇଚ୍ଛା, ହେ ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗବତୀ, ତୁମେ ଶକ୍ତିହୀନ ଥିବାରୁ ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ।'
ଯଦି ଭୀଷ୍ମଵିନାଶାଯ କାଶ୍ଯେ ଚରସି ଵୈ ଵ୍ରତମ୍। ଵ୍ରତସ୍ଥା ଚ ଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ଯଦି ନାମ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସି
'ଯଦି ତୁମେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ଏବଂ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛ—'
ନଦୀ ଭଵିଷ୍ଯସି ଶୁଭେ କୁଟିଲା ଵାର୍ଷିକୋଦକା। ଦୁସ୍ତୀର୍ଥା ନ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵାର୍ଷିକୀ ନାଷ୍ଟମାସିକୀ
'ତେବେ ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏକ ନଦୀ ହେବ; ତୁମେ ବାକୁଡ଼ା ଓ ବର୍ଷାକାଳରେ ମାତ୍ର ଜଳ ଥିବା, ଦୁର୍ଗମ ତୀର୍ଥ ହେବ; ତୁମେ ସଦା ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ ନାହିଁ, ବରଂ ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ଭାବେ ଅବିରତ ନ ଥିବ।'
ଭୀମଗ୍ରାହଵତୀ ଘୋରା ସର୍ଵଭୂତଭଯଂକରୀ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜନ୍କାଶିକନ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ଭୟଙ୍କର ଧାରା ଥିବା ଏକ ନଦୀ ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା, ଏପରି କଥା କହି ରାଜା, କାଶୀର କନ୍ୟା ସେଠାରୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମାତା ମମ ମହାଭାଗା ସ୍ମଯମାନେଵ ଭାମିନୀ । କଦାଚିଦଷ୍ଟମେ ମାସି କଦାଚିଦ୍ଦଶମେ ତଥା। ନ ପ୍ରାଶ୍ନୀତୋଦକମପି ପୁନଃ ସା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ମୋର ମାଆ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଏବଂ ହସୁଥିବା, କେବେ ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ, କେବେ ଦଶମ ମାସରେ, ପୁଣି କେବେ ମଧୁର ଜଳ ମଧ୍ୟ ପିଇନଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ସା ଵତ୍ସଭୂମିଂ କୌରଵ୍ଯ ତୀର୍ଥଲୋଭାତ୍ତତସ୍ତତଃ । ପତିତା ପରିଧାଵନ୍ତୀ ପୁନଃ କାଶିପତେଃ ସୁତା
କାଶୀର ରାଜାଙ୍କର ଝିଅ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହରେ, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୌଡ଼ିବା ଲାଗି, ଭେଟସ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ସା ନଦୀ ଵତ୍ସଭୂମ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରଥିତାମ୍ବେତି ଭାରତ । ଵାର୍ଷିକୀ ଗ୍ରାହବହୁଲା ଦୁସ୍ତୀର୍ଥା କୁଟିଲା ତଥା
ହେ ଭାରତ, ଭେଟସ ଭୂମିରେ ସେ ନଦୀ 'ଅମ୍ବା' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା — ବର୍ଷାକାଳରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ଅନେକ ମଗର ଥାଏ, ପାରହେବା କଷ୍ଟକର ଏବଂ ବାଙ୍କା ହୋଇ ଯାଏ।
ସା କନ୍ଯା ତପସା ତେନ ଦେହାର୍ଧେନ ଵ୍ଯଜାଯତ । ନଦୀ ଚ ରାଜନ୍ଵତ୍ସେଷୁ କନ୍ଯା ଚୈଵାଭଵତ୍ତଦା
ସେ କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧ ଦେହରେ ଝିଅ ହେଲେ, ଅର୍ଧ ଦେହରେ ଭେଟସ ଭୂମିରେ ଏକ ନଦୀ ହେଲେ, ରାଜା; ସେ ସମୟରେ ସେ ଏକେ ସମୟରେ ନଦୀ ଓ ଝିଅ ଥିଲେ।
ତତସ୍ତେ ତାପସାଃ ସର୍ଵେ ତପସେ ଧୃତନିଶ୍ଚଯାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ୍ଯଵର୍ତଯଂସ୍ତାତ କିଂ କାର୍ଯମିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠି କଣ କରିବା ଉଚିତ?'
ତାନୁଵାଚ ତତଃ କନ୍ଯା ତପୋଵୃଦ୍ଧାନୃଷୀଂସ୍ତଦା । ନିରାକୃତାସ୍ମି ଭୀଷ୍ମେଣ ଭ୍ରଂଶିତା ପତିଧର୍ମତଃ
ତାପରେ ସେ କନ୍ୟା, ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳି ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ପତିର ଧର୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି।'
ଵଧାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ମେ ନ ଲୋକାର୍ଥଂ ତପୋଧନାଃ । ନିହତ୍ଯ ଭୀଷ୍ମଂ ଗଚ୍ଛେଯଂ ଶାନ୍ତିମିତ୍ଯେଵ ନିଶ୍ଚଯଃ
'ମୋର ଏହି ତପସ୍ୟା ଲୋକ ଲାଗି ନୁହେଁ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ; ମୋର ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ — ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରି, ଶାନ୍ତି ପାଇବି।'
ଯତ୍କୃତେ ଦୁଃଖଵସତିମିମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଽସ୍ମି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ପତିଲୋକାଦ୍ଵିହୀନା ଚ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାନିହ
'ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଅବିରତ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି — ପତିର ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଏଠି ମୁଁ ନା ଝିଅ, ନା ପୁରୁଷ।'
ନାହତ୍ଵା ଯୁଧି ଗାଙ୍ଗେଯଂ ନିଵର୍ତିଷ୍ଯେ ତପୋଧନାଃ । ଏଷ ମେ ହୃଦି ସଂକଲ୍ପୋ ଯଦିଦଂ କଥିତଂ ମଯା
'ଯୁଦ୍ଧରେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରିନଥିଲେ, ମୁଁ ପଛକୁ ହଟିବି ନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ। ଏହି ମୋର ହୃଦୟର ନିଶ୍ଚୟ, ଯାହା ମୁଁ କହିଛି।'
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵେ ପରିନିର୍ଵିଣ୍ଣା ପୁଂସ୍ତ୍ଵାର୍ଥେ କୃତନିଶ୍ଚଯା । ଭୀଷ୍ମେ ପ୍ରତିଚିକୀର୍ଷାମି ନାସ୍ମି ଵାର୍ଯେତି ଵୈ ପୁନଃ
'ନାରୀ ଭାବରେ ମୋର ମନ ଅତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି। ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଆଉ ମୋତେ କେହି ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ତାଂ ଦେଵୋ ଦର୍ଶଯାମାସ ଶୂଲପାଣିରୁମାପତିଃ । ମଧ୍ଯେ ତେଷାଂ ମହାର୍ଷୀଣାଂ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣ ତାପସୀମ୍
ସେତେବେଳେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦେବାଦିଦେବ ଶିବ, ସେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପରେ, ତପସ୍ୟାରତା କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
ଛନ୍ଦ୍ଯମାନା ଵରେଣାଥ ସା ଵଵ୍ରେ ମତ୍ପରାଜଯମ୍ । ହନିଷ୍ଯସୀତି ତାଂ ଦେଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମନସ୍ଵିନୀମ୍
ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ, ସେ ମୋର ପରାଜୟ ଚାହିଲେ; ତେବେ ଦେବତା ସେ ଦୃଢ଼ ମନବଳିକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ।'
ତତଃ ସା ପୁନରେଵାଥ କନ୍ଯା ରୁଦ୍ରମୁଵାଚ ହ। ଉପପଦ୍ଯେତ୍କଥଂ ଦେଵ ସ୍ତ୍ରିଯା ଯୁଧି ଜଯୋ ମମ
ତାପରେ ସେ କନ୍ୟା ପୁଣି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ଦେବ, ଏକ ଝିଅ ହୋଇ ମୋତେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ମିଳିପାରିବ?'
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵେନ ଚ ମେ ଗାଢଂ ମନଃ ଶାନ୍ତମୁମାପତେ । ପ୍ରତିଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ଭୂତେଶ ତ୍ଵଯା ଭୀଷ୍ମପରାଜଯଃ
'ନାରୀ ଭାବରେ ମୋର ମନ ଶାନ୍ତ ଅଛି, ହେ ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ; କିନ୍ତୁ ଭୂତମାନଙ୍କ ନାଥ, ଆପଣ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ପରାଜୟ ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇଛନ୍ତି।'
ଯଥା ସ ସତ୍ଯୋ ଭଵତି ତଥା କୁରୁ ଵୃଷଧ୍ଵଜ । ଯଥା ହନ୍ଯାଂ ସମାଗମ୍ଯ ଭୀଷ୍ମଂ ଶାନ୍ତନଵଂ ଯୁଧି
'ହେ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଏହି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ସତ୍ୟ ହେଉ, ଯେପରି ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତନୁପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରିପାରିବି।'
ତାମୁଵାଚ ମହାଦେଵଃ କନ୍ଯାଂ କିଲ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । ନ ମେ ଵାଗମୃତଂ ପ୍ରାହ ସତ୍ଯଂ ଭଦ୍ରେ ଭଵିଷ୍ଯସି
ତେବେ ବୃଷଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ, ସେ କନ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋର କଥା କେବେ ମିଥ୍ୟା ହୁଏନାହିଁ; ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ସଫଳ ହେବ।'
ହନିଷ୍ଯସି ରଣେ ଭୀଷ୍ମଂ ପୁରୁଷତ୍ଵଂ ଚ ଲପ୍ସ୍ଯତି ।। ସ୍ମରିଷ୍ଯସି ଚ ତତ୍ସର୍ଵଂ ଦେହମନ୍ଯଂ ଗତା ସତୀ
'ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ, ଏବଂ ପୁରୁଷତ୍ୱ ଲାଭ କରିବ। ତୁମେ ଅନ୍ୟ ଦେହ ନେଇଲେ, ଏ ସବୁ କଥା ମନେ ପଡ଼ିବ।'
ଦ୍ରୁପଦସ୍ଯ କୁଲେ ଜାତା ଭଵିଷ୍ଯସି ମହାରଥଃ। ଶୀଘ୍ରାସ୍ତ୍ରଶ୍ଚିତ୍ରଯୋଧୀ ଚ ଭଵିଷ୍ଯସି ସୁସଂମତଃ
ଦ୍ରୁପଦଙ୍କ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇ, ତୁମେ ଏକ ମହାବୀର ରଥୀ ହେବା। ତୁମେ ଶସ୍ତ୍ରଚଳନରେ ଦ୍ରୁତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ଅଦ୍ଭୁତ ହେବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସମ୍ମାନିତ ହେବା।
ଯଥୋକ୍ତମେଵ କଲ୍ଯାଣି ସର୍ଵମେତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି। ଭଵିଷ୍ଯସି ପୁମାନ୍ପଶ୍ଚାତ୍କସ୍ମାଚ୍ଚିତ୍କାଲପର୍ଯଯାତ୍
ଓ ଶୁଭେ, ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି, ସେହିପରି ସବୁଠି ଘଟିବ। କିଛି ସମୟ ପରେ ତୁମେ ପୁରୁଷ ହେବା।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ମହାଦେଵଃ କପର୍ଦୀ ଵୃଷଭଧ୍ଵଜଃ। ପଶ୍ଯତାମେଵ ଵିପ୍ରାଣାଂ ତତ୍ରୈଵାନ୍ତରଧୀଯତ
ଏପରି କହି, ଜଟାଧାରୀ, ବୃଷଭଧ୍ୱଜ ମହାଦେବ, ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ।
ତତଃ ସା ପଶ୍ଯତାଂ ତେଷାଂ ମହର୍ଷୀଣାମନିନ୍ଦିତା । ସମାହୃତ୍ଯ ଵନାତ୍ତସ୍ମାତ୍କାଷ୍ଠାନି ଵରଵର୍ଣିନୀ
ତାପରେ, ସେ ଦୋଷରହିତା ମହିଳା, ମହାର୍ଷିମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ସେଇ ଅରଣ୍ୟରୁ କାଠ ଆଣିଲେ।
ଚିତାଂ କୃତ୍ଵା ସୁମହତୀଂ ପ୍ରଦାଯ ଚ ହୁତାଶନମ୍ । ପ୍ରଦୀପ୍ତେଽଗ୍ନୌ ମହାରାଜ ରୋଷଦୀପ୍ତେନ ଚେତସା
ସେ ଏକ ବଡ଼ ଚିତା ତିଆରି କଲେ, ତାହାକୁ ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ଦେଲେ, ଓ ରାଜା, କ୍ରୋଧରେ ପୁରିଥିବା ମନସହିତ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଉକ୍ତ୍ଵା ଭୀଷ୍ମଵଧାଯେତି ପ୍ରଵିଵେଶ ହୁତାଶନମ୍ । ଜ୍ଯେଷ୍ଠା କାଶିସୁତା ରାଜନ୍ଯମୁନାମଭିତୋ ନଦୀମ୍
‘ଏହା ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବଧ ପାଇଁ’ ବୋଲି କହି, କାଶୀରାଜଙ୍କ ଜ୍ୟେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ରାଜାମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ଯମୁନା ନଦୀର କୂଳରେ ଅଗ୍ନିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।