ଯମୁନାଜଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସଂଵତ୍ସରମଥାଽପରମ୍ । ଉଦଵାସଂ ନିରାହାରା ପାରଯାମାସ ଭାମିନୀ
ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଯମୁନା ଜଳରେ ନିର୍ଭର କରି, ଖାଦ୍ୟ ଛାଡ଼ି, କେବଳ ପାଣି ପିଇ ଜୀବନ ଧାରଣ କଲେ।
ଶୀର୍ଣପର୍ଣେନ ଚୈକେନ ପାରଯାମାସ ସା ପରମ୍ । ସଂଵତ୍ସରଂ ତୀଵ୍ରକୋପା ପାଦାଙ୍ଗୁଷ୍ଠାଗ୍ରଧିଷ୍ଠିତା
ଏକ ଶୁଷ୍କ ପତ୍ର ଛାଡ଼ି, ଏକ ବର୍ଷ ତାଙ୍କର ଜୀବନ ଚାଲିଥିଲା। ତିବ୍ର କ୍ରୋଧରେ, ପାଦ ଅଙ୍ଗୁଠିର ଟିପରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ଦଁଡାଇ ରହିଥିଲେ।
ଏଵଂ ଦ୍ଵାଦଶ ଵର୍ଷାଣି ତାପଯାମାସ ରୋଦସୀ । ନିଵର୍ତ୍ଯମାନାପି ଚ ସା ଜ୍ଞାତିଭିର୍ନୈଵ ଶକ୍ଯତେ
ଏଭଳି ଭାବେ, ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଭୂମି ଓ ଆକାଶକୁ ତପସ୍ୟାରେ ତାପିଲେ। ତାଙ୍କର ଆତ୍ମୀୟମାନେ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମାନିଲେ ନାହିଁ।
ତତୋଽଗମଦ୍ଵତ୍ସଭୂମିଂ ସିଦ୍ଧଚାରଣସେଵିତାମ୍ । ଆଶ୍ରମଂ ପୁଣ୍ଯଶୀଲାନାଂ ତାପସାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍
ତାପରେ ସେ ଗଈଲେ ବତ୍ସଭୂମିକୁ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ବସିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଶୁଭ ଚରିତ୍ର ତାପସମାନେ ଥିବା ପବିତ୍ର ଆଶ୍ରମକୁ।
ତତ୍ର ପୁଣ୍ଯେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ସାଽଽପ୍ଲୁତାଙ୍ଗୀ ଦିଵାନିଶମ୍ । ଵ୍ଯଚରତ୍କାଶିକନ୍ଯା ସା ଯଥାକାମଵିଚାରିଣୀ
ସେଠାରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ, ସେ କାଶୀର କନ୍ୟା ଦିନ ଓ ରାତି ଦେହ ଡୁବାଇ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ନନ୍ଦାଶ୍ରମେ ମହାରାଜ ତଥୋଲୂକାଶ୍ରମେ ଶୁଭେ । ଚ୍ଯଵନସ୍ଯାଶ୍ରମେ ଚୈଵ ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସ୍ଥାନ ଏଵ ଚ
ହେ ରାଜା, ନନ୍ଦ ଆଶ୍ରମରେ, ଉଲୂକଙ୍କର ଶୁଭ ଆଶ୍ରମରେ, ଚ୍ୟବନଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯାଇଥିଲେ।
ତ୍ରଯାଗେ ଦେଵଯଜନେ ଦେଵାରଣ୍ଯେଷୁ ଚୈଵ ହ । ଭୋଗଵତ୍ଯାଂ ମହାରାଜ କୌଶିକସ୍ଯାଶ୍ରମେ ତଥା
ତିନି ପ୍ରକାର ଯଜ୍ଞ, ଦେବତାଙ୍କୁ ନିବେଦିତ ହୋମ, ଦେବବନରେ ଏବଂ ଭୋଗବତୀରେ କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ, ହେ ରାଜା, ସେ ଯାଇଥିଲେ।
ମାଣ୍ଡଵ୍ଯସ୍ଯାଶ୍ରମେ ରାଜନ୍ଦିଲୀପସ୍ଯାଶ୍ରମେ ତଥା । ରାମହ୍ରଦେ ଚ କୌରଵ୍ଯ ପୈଲଗର୍ଗସ୍ଯ ଚାଶ୍ରମେ
ମାଣ୍ଡବ୍ୟଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ, ଦିଲୀପଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ, ରାମସରୋବରରେ, ପୈଳ ଓ ଗର୍ଗଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ମଧ୍ୟ ସେ ଯାଇଥିଲେ।
ଏତେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ତଦା କାଶିକନ୍ଯା ଵିଶାଂପତେ । ଆପ୍ଲାଵଯତ ଗାତ୍ରାଣି ଵ୍ରତମାସ୍ଥାଯ ଦୁଷ୍କରମ୍
ହେ ରାଜା, ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକରେ କାଶୀର କନ୍ୟା ନିଜ ଦେହକୁ ସ୍ନାନ କରାଇ, ଦୁଃସାଧ୍ୟ ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ।
ତାମବ୍ରଵୀଚ୍ଚ କୌରଵ୍ଯ ମମ ମାତା ଜଲେ ସ୍ଥିତା । କିମର୍ଥଂ କ୍ଲିଶ୍ଯସେ ଭଦ୍ରେ ତଥ୍ଯମେଵ ଵଦସ୍ଵ ମେ
ତାପରେ, ହେ କୌରବ, ମୋର ମାଆ ଜଳରେ ଦଁଡାଇ ଥିବାବେଳେ, ସେଠାରେ ତାକୁ ପଚାରିଲେ: 'ହେ ସୁଭାଗ୍ୟବତୀ, କାହିଁକି ଏଭଳି ଦୁଃଖ ସହୁଛ? ସତ୍ୟ କହ।'
ସୈନାମଥାବ୍ରଵୀଦ୍ରାଜନ୍କୃତାଞ୍ଜଲିରନିନ୍ଦିତା ଭୀଷ୍ମେଣ ସମରେ ରାମୋ ନିର୍ଜିତଶ୍ଚାରୁଲୋଚନି
ସେନା ତାପରେ ହେ ରାଜା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ: 'ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ରାମ ପରାଜିତ ହୋଇଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦର ନୟନବତୀ।'
କୋଽନ୍ଯସ୍ତମୁତ୍ସହେଞ୍ଜେତୁମୁଦ୍ଯତେଷୁଂ ମହୀପତିଃ । ସାହଂ ଭୀଷ୍ମଵିନାଶାଯ ତପସ୍ତପ୍ସ୍ଯେ ସୁଦାରୁଣମ୍
'ଅନ୍ୟ କେଉଁ ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ଜିତିପାରିବେ? ତେଣୁ ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଅତି କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିବି।'
ଵିଚରାମି ମହୀଂ ଦେଵି ଯଥା ହନ୍ଯାମହଂ ନୃପମ୍ । ଏତଦ୍ଵ୍ରତଫଲଂ ଦେଵି ପରମସ୍ମିନ୍ଯଥା ହି ମେ
'ମୁଁ ଏହି ପୃଥିବୀରେ ଘୁରୁଛି, ହେ ଦେବୀ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ସେଇ ରାଜାକୁ ହତ୍ୟା କରିପାରିବି; ଏହି ମୋ ବ୍ରତର ଫଳ, ମୋ ଇଚ୍ଛା ଏହି।'
ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସାଗରଗା ଜିହ୍ମଂ ଚରସି ଭାମିନି। ନୈଷ କାମୋଽନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗି ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରାପ୍ତୁଂ ତ୍ଵଯାଽବଲେ
ତାପରେ ସାଗରଜା ନଦୀ କହିଲେ: 'ହେ ଭାମିନୀ, ତୁମେ ଏହିପରି ବାକୁଡ଼ା ଚଳିଛ; ଏହି ଇଚ୍ଛା, ହେ ନିର୍ମଳ ଅଙ୍ଗବତୀ, ତୁମେ ଶକ୍ତିହୀନ ଥିବାରୁ ପୂରଣ ହେବ ନାହିଁ।'
ଯଦି ଭୀଷ୍ମଵିନାଶାଯ କାଶ୍ଯେ ଚରସି ଵୈ ଵ୍ରତମ୍। ଵ୍ରତସ୍ଥା ଚ ଶରୀରଂ ତ୍ଵଂ ଯଦି ନାମ ଵିମୋକ୍ଷ୍ଯସି
'ଯଦି ତୁମେ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ ଏହି ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛ, ଏବଂ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହି ଦେହ ତ୍ୟାଗ କରିଦେଉଛ—'
ନଦୀ ଭଵିଷ୍ଯସି ଶୁଭେ କୁଟିଲା ଵାର୍ଷିକୋଦକା। ଦୁସ୍ତୀର୍ଥା ନ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ଵାର୍ଷିକୀ ନାଷ୍ଟମାସିକୀ
'ତେବେ ହେ ଶୁଭେ, ତୁମେ ଏକ ନଦୀ ହେବ; ତୁମେ ବାକୁଡ଼ା ଓ ବର୍ଷାକାଳରେ ମାତ୍ର ଜଳ ଥିବା, ଦୁର୍ଗମ ତୀର୍ଥ ହେବ; ତୁମେ ସଦା ପ୍ରବାହମାନ ନଦୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ ହେବ ନାହିଁ, ବରଂ ବର୍ଷାକାଳୀନ ନଦୀ ଭାବେ ଅବିରତ ନ ଥିବ।'
ଭୀମଗ୍ରାହଵତୀ ଘୋରା ସର୍ଵଭୂତଭଯଂକରୀ । ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋ ରାଜନ୍କାଶିକନ୍ଯାଂ ନ୍ଯଵର୍ତତ
ଭୟଙ୍କର ଧାରା ଥିବା ଏକ ନଦୀ ପରି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ଭୟ ଦେଇଥିବା, ଏପରି କଥା କହି ରାଜା, କାଶୀର କନ୍ୟା ସେଠାରୁ ପଛକୁ ଫେରିଗଲେ।
ମାତା ମମ ମହାଭାଗା ସ୍ମଯମାନେଵ ଭାମିନୀ । କଦାଚିଦଷ୍ଟମେ ମାସି କଦାଚିଦ୍ଦଶମେ ତଥା। ନ ପ୍ରାଶ୍ନୀତୋଦକମପି ପୁନଃ ସା ଵରଵର୍ଣିନୀ
ମୋର ମାଆ, ଭାଗ୍ୟଶାଳି ଏବଂ ହସୁଥିବା, କେବେ ଅଷ୍ଟମ ମାସରେ, କେବେ ଦଶମ ମାସରେ, ପୁଣି କେବେ ମଧୁର ଜଳ ମଧ୍ୟ ପିଇନଥିଲେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ।
ସା ଵତ୍ସଭୂମିଂ କୌରଵ୍ଯ ତୀର୍ଥଲୋଭାତ୍ତତସ୍ତତଃ । ପତିତା ପରିଧାଵନ୍ତୀ ପୁନଃ କାଶିପତେଃ ସୁତା
କାଶୀର ରାଜାଙ୍କର ଝିଅ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦେଖିବା ପାଇଁ ଆଗ୍ରହରେ, ଭିନ୍ନ-ଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ଦୌଡ଼ିବା ଲାଗି, ଭେଟସ ଭୂମିରେ ଘୁରୁଥିଲେ।
ସା ନଦୀ ଵତ୍ସଭୂମ୍ଯାଂ ତୁ ପ୍ରଥିତାମ୍ବେତି ଭାରତ । ଵାର୍ଷିକୀ ଗ୍ରାହବହୁଲା ଦୁସ୍ତୀର୍ଥା କୁଟିଲା ତଥା
ହେ ଭାରତ, ଭେଟସ ଭୂମିରେ ସେ ନଦୀ 'ଅମ୍ବା' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା — ବର୍ଷାକାଳରେ ବଡ଼ ହୋଇଯାଏ, ଅନେକ ମଗର ଥାଏ, ପାରହେବା କଷ୍ଟକର ଏବଂ ବାଙ୍କା ହୋଇ ଯାଏ।
ସା କନ୍ଯା ତପସା ତେନ ଦେହାର୍ଧେନ ଵ୍ଯଜାଯତ । ନଦୀ ଚ ରାଜନ୍ଵତ୍ସେଷୁ କନ୍ଯା ଚୈଵାଭଵତ୍ତଦା
ସେ କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଅର୍ଧ ଦେହରେ ଝିଅ ହେଲେ, ଅର୍ଧ ଦେହରେ ଭେଟସ ଭୂମିରେ ଏକ ନଦୀ ହେଲେ, ରାଜା; ସେ ସମୟରେ ସେ ଏକେ ସମୟରେ ନଦୀ ଓ ଝିଅ ଥିଲେ।
ତତସ୍ତେ ତାପସାଃ ସର୍ଵେ ତପସେ ଧୃତନିଶ୍ଚଯାମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ନ୍ଯଵର୍ତଯଂସ୍ତାତ କିଂ କାର୍ଯମିତି ଚାବ୍ରୁଵନ୍
ତାପରେ ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀମାନେ, ତପସ୍ୟାରେ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ ଥିବା, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ପଛକୁ ହଟିଗଲେ ଏବଂ ପଚାରିଲେ, 'ଏଠି କଣ କରିବା ଉଚିତ?'
ତାନୁଵାଚ ତତଃ କନ୍ଯା ତପୋଵୃଦ୍ଧାନୃଷୀଂସ୍ତଦା । ନିରାକୃତାସ୍ମି ଭୀଷ୍ମେଣ ଭ୍ରଂଶିତା ପତିଧର୍ମତଃ
ତାପରେ ସେ କନ୍ୟା, ତପସ୍ୟାରେ ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳି ଋଷିମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇଛି ଏବଂ ପତିର ଧର୍ମରୁ ବଞ୍ଚିତ ହୋଇଛି।'
ଵଧାର୍ଥଂ ତସ୍ଯ ଦୀକ୍ଷା ମେ ନ ଲୋକାର୍ଥଂ ତପୋଧନାଃ । ନିହତ୍ଯ ଭୀଷ୍ମଂ ଗଚ୍ଛେଯଂ ଶାନ୍ତିମିତ୍ଯେଵ ନିଶ୍ଚଯଃ
'ମୋର ଏହି ତପସ୍ୟା ଲୋକ ଲାଗି ନୁହେଁ, ଭୀଷ୍ମଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ; ମୋର ଏକମାତ୍ର ନିଶ୍ଚୟ — ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରି, ଶାନ୍ତି ପାଇବି।'
ଯତ୍କୃତେ ଦୁଃଖଵସତିମିମାଂ ପ୍ରାପ୍ତଽସ୍ମି ଶାଶ୍ଵତୀମ୍ । ପତିଲୋକାଦ୍ଵିହୀନା ଚ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁମାନିହ
'ଯାହା ପାଇଁ ମୁଁ ଏହି ଅବିରତ ଦୁଃଖରେ ପହଞ୍ଚିଛି — ପତିର ଲୋକରୁ ବଞ୍ଚିତ, ଏଠି ମୁଁ ନା ଝିଅ, ନା ପୁରୁଷ।'
ନାହତ୍ଵା ଯୁଧି ଗାଙ୍ଗେଯଂ ନିଵର୍ତିଷ୍ଯେ ତପୋଧନାଃ । ଏଷ ମେ ହୃଦି ସଂକଲ୍ପୋ ଯଦିଦଂ କଥିତଂ ମଯା
'ଯୁଦ୍ଧରେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ମାରିନଥିଲେ, ମୁଁ ପଛକୁ ହଟିବି ନାହିଁ, ହେ ତପସ୍ବୀମାନେ। ଏହି ମୋର ହୃଦୟର ନିଶ୍ଚୟ, ଯାହା ମୁଁ କହିଛି।'
ସ୍ତ୍ରୀଭାଵେ ପରିନିର୍ଵିଣ୍ଣା ପୁଂସ୍ତ୍ଵାର୍ଥେ କୃତନିଶ୍ଚଯା । ଭୀଷ୍ମେ ପ୍ରତିଚିକୀର୍ଷାମି ନାସ୍ମି ଵାର୍ଯେତି ଵୈ ପୁନଃ
'ନାରୀ ଭାବରେ ମୋର ମନ ଅତି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ପୁରୁଷତ୍ୱ ପାଇଁ ମୁଁ ଦୃଢ଼ ନିଶ୍ଚୟ କରିଛି। ମୁଁ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ ପ୍ରତିହତ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ଆଉ ମୋତେ କେହି ରୋକିପାରିବେ ନାହିଁ।'
ତାଂ ଦେଵୋ ଦର୍ଶଯାମାସ ଶୂଲପାଣିରୁମାପତିଃ । ମଧ୍ଯେ ତେଷାଂ ମହାର୍ଷୀଣାଂ ସ୍ଵେନ ରୂପେଣ ତାପସୀମ୍
ସେତେବେଳେ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଉମାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଦେବାଦିଦେବ ଶିବ, ସେ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ରୂପରେ, ତପସ୍ୟାରତା କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ।
ଛନ୍ଦ୍ଯମାନା ଵରେଣାଥ ସା ଵଵ୍ରେ ମତ୍ପରାଜଯମ୍ । ହନିଷ୍ଯସୀତି ତାଂ ଦେଵଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମନସ୍ଵିନୀମ୍
ବର ମାଗିବାକୁ କହିଲେ, ସେ ମୋର ପରାଜୟ ଚାହିଲେ; ତେବେ ଦେବତା ସେ ଦୃଢ଼ ମନବଳିକୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ମାରିପାରିବ।'
ତତଃ ସା ପୁନରେଵାଥ କନ୍ଯା ରୁଦ୍ରମୁଵାଚ ହ। ଉପପଦ୍ଯେତ୍କଥଂ ଦେଵ ସ୍ତ୍ରିଯା ଯୁଧି ଜଯୋ ମମ
ତାପରେ ସେ କନ୍ୟା ପୁଣି ରୁଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, 'ହେ ଦେବ, ଏକ ଝିଅ ହୋଇ ମୋତେ କିପରି ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ମିଳିପାରିବ?'