ନ୍ଯମନ୍ତ୍ରଯତ ଚାପ୍ଯେନାଂ ସା ଚାପ୍ଯୈଚ୍ଛଦନିନ୍ଦିତା। ତୌ ତତ୍ର ସୁଚିରଂ କାଲମୁଭୌ ଵ୍ଯଵହରତାଂ ତଦା
ସେ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ; ଦୁହେଁ ଏଠାରେ ବହୁତ ଦିନ ଏକାଠି ବସିଲେ।
ରମମାଣୌ ଯଥାକାମଂ ଯତୈକଦିଵସଂ ତଥା। `ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣାମତୀତଂ ନାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ସେମାନେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି ଏକ ଦିନ ମଧୁର ଭାବେ ରହିଥିଲେ, ସେହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ କେଉଁଠି ଯାଇଗଲା ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଵଜିତଵାନ୍ମୁନିର୍ନିତ୍ଯଂ ସମାହିତଃ। ଚିରାର୍ଜିତସ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଂ ସ କୃତଵାନ୍ମୁନିଃ
ଏହି ମୁନି ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା-କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ତପସ୍ୟାକୁ ସେ ଶେଷ କରିଦେଲେ।
ତପସଃ ସଂକ୍ଷଯାଦେଵ ମୁନିର୍ମୋହଂ ସମାଵିଶତ୍। ମୋହାଭିଭୂତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ମା ଗ୍ରସନ୍ମୂଲଫଲାନ୍ମୁନିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବାରୁ ସେ ମୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଭ୍ରମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇଲେ।
ପାଦୈର୍ଜଲରଵଂ କୃତ୍ଵା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଵୀପେ କୁଟୀଂ ଗତଃ। ମେନକା ଗନ୍ତୁକାମା ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଜଲନିସ୍ଵନମ୍
ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ପାଣିରେ ଶବ୍ଦ କରି, ସେ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଘରକୁ ଗଲେ; ମେନକା ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽସାଵାକାଶାଦେତି ଯାତି ଚ। ଅଦ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵିଜାନାମି ଯଯାଽଦ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଃ
ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଆସୁଥିଲା ଓ ଯାଉଥିଲା; ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି, କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହୋଇଛି।
ଗନ୍ତୁଂ ନ ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଋତୁସ୍ନାତାଥ ମେନକା। କାମରାଗାଭିଭୂତସ୍ଯ ମୁନେଃ ପାର୍ସ୍ଵଂ ଜଗାମ ହ
'ଏବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ' ବୋଲି କହି, ଋତୁସ୍ନାନ କରିଥିବା ମେନକା, ଯିଏ ମୁନିଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗରେ ଆବୃତ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଜନଯାମାସ ସ ମୁନିର୍ମେନକାଯାଂ ଶକୁନ୍ତଲାମ୍। ପ୍ରସ୍ଥେ ହିମଵତୋ ରମ୍ଯେ ମାଲିନୀମଭିତୋ ନଦୀମ୍
ସେ ମୁନି ମେନକାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଶକୁନ୍ତଳା ବୋଲାଯାଏ, ହିମବତ ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳ ଉପରେ, ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ।
ଦେଵଗର୍ଭୋପମାଂ ବାଲାଂ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାମ୍। ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ରମ୍ଯେ ମେନକା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପରି ଏକ ଶିଶୁ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମେନକା କହିଲେ।
ମହର୍ଷେରୁଗ୍ରତପସସ୍ତେଜସ୍ତ୍ଵମସି ଭାମିନି। ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥମାଗତା
'ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା, ତୁମେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଧାରଣ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି, କାରଣ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି।'
ଜାତମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତଂ ଗର୍ଭଂ ମେନକା ମାଲିନୀମନୁ। କୃତକାର୍ଯା ତତସ୍ତୂର୍ଣମଗଚ୍ଛଚ୍ଛକ୍ରସଂସଦମ୍
ମେନକା ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ ଶିଶୁକୁ ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଛାଡ଼ି, ନିଜ କାମ ସେଷ କରି, ତୁରନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଭାକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତଂ ଵନେ ଵିଜନେ ଗର୍ଭଂ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରସମାକୁଲେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନଂ ଶକୁନାଃ ସମନ୍ତାତ୍ପର୍ଯଵାରଯନ୍। ନେମାଂ ହିଂସ୍ଯୁର୍ଵନେ ବାଲାଂ କ୍ରଵ୍ଯାଦା ମାଂସଗୃଦ୍ଧିନଃ
ସେଇ ଶିଶୁଟିଏକୁ ଅରଣ୍ୟରେ, ସିଂହ ଓ ବାଘ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନେ ସେଉଁଠି ଚାରିପାଖରେ ଏମିତି ଘେରି ରହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାଂସ ଖାଇବା ପଶୁମାନେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ କିଛି କରିନପାରନ୍ତି।
ପର୍ଯରକ୍ଷନ୍ତ ତାଂ ତତ୍ର ଶକୁନ୍ତା ମେନକାତ୍ମଜାମ୍। ଉପସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଗତଶ୍ଚାହମପଶ୍ଯଂ ଶଯିତାମିମାମ୍
ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମେନକାଙ୍କ ଝିଅକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇ, ସେଉଁଠି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲି।
ନିର୍ଜନେ ଵିପିନେ ରମ୍ଯେ ଶକୁନ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତାମ୍। `ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପାଦଯୋଃ ପତିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅବ୍ରୁଞ୍ଶକୁନାଃ ସର୍ଵେ କଲଂ ମଧୁରଭାଷିଣଃ
ସୁନ୍ଦର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଏହି ଶିଶୁକୁ, ମୋତେ ଦେଖିବା ସାଥି ସାଥି, ସେମାନେ ଆସି ମୋର ପାଦ ଛୁଇଁଲେ; ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ଯାସଭୂତାଂ ଭରସ୍ଵ ଵୈ। କାମକ୍ରୋଧାଵଜିତଵାନ୍ସଖା ତେ କୌଶିକୀଂ ଗତଃ
'ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଝିଅକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମର ବନ୍ଧୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିଲେ, ସେ କୌଶିକୀକୁ ଚଲିଗଲେ।'
ତସ୍ମାତ୍ପୋଷଯ ତତ୍ପୁତ୍ରୀଂ ଦଯାଵାନିତି ତେଽବ୍ରୁଵନ୍। ସର୍ଵଭୂତରୁତଜ୍ଞୋଽହଂ ଦଯାଵାନ୍ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ତେଣୁ ସେମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ଦୟାଭାବରେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ପାଳନ କର।' ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କଥା ବୁଝେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ।
ଆନଯିତ୍ଵା ତତଶ୍ଚୈନାଂ ଦୁହିତୃତ୍ଵେ ନ୍ଯଵେଶଯମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି, ନିଜ ଝିଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲି।
ଶରୀରକୃତ୍ପ୍ରାଣଦାତା ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ନାନି ଭୁଞ୍ଜତେ। କ୍ରମେଣୈତେ ତ୍ରଯୋଽପ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପିତରୋ ଧର୍ମଶାସନେ
ଯିଏ ଦେହ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଭୋଜନ ଖାଉଛି—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିର୍ଜନେ ତୁ ଵନେ ଯସ୍ମାଚ୍ଛକୁନ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତା। ଶକୁନ୍ତଲେତି ନାମାସ୍ଯାଃ କୃତଂ ଚାପି ତତୋ ମଯା
ଏହି ପ୍ରାନ୍ତର ଜଙ୍ଗଲରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ 'ଶକୁନ୍ତଳା' ନାମ ଦେଇଥିଲି।
ଏଵଂ ଦୁହିତରଂ ଵିଦ୍ଧି ମମ ଵିପ୍ର ଶକୁନ୍ତଲାମ୍। ଶକୁନ୍ତଲା ଚ ପିତରଂ ମନ୍ଯତେ ମାମନିନ୍ଦିତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶକୁନ୍ତଳା ମୋର ଝିଅ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଶକୁନ୍ତଳା ମୋତେ ତାଙ୍କର ବାପା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।
ଏତଦାଚଷ୍ଟ ପୃଷ୍ଟଃ ସନ୍ମମ ଜନ୍ମ ମହର୍ଷଯେ। ସୁତାଂ କଣ୍ଵସ୍ଯ ମାମେଵଂ ଵିଦ୍ଧି ତ୍ଵଂ ମନୁଜାଧିପ
ମହାର୍ଷି ପଚାରିବା ପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ମୋର ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ଏଭଳି କହିଥିଲି; ହେ ରାଜା, ମୁଁ କଣ୍ବଙ୍କ ଝିଅ ବୋଲି ତୁମେ ଜାଣ।
କଣ୍ଵଂ ହି ପିତରଂ ମନ୍ଯେ ପିତରଂ ସ୍ଵମଜାନତୀ। ଇତି ତେ କଥିତଂ ରାଜନ୍ଯଥାଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୁତଂ ମଯା
ଏହି ଝିଅ ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ବାପା କିଏ ଜାଣିନଥିଲେ, କଣ୍ବଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବାପା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି; ଏହିପରି ଘଟଣା ମୁଁ ଶୁଣିଥିବା ଭଳି ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ହେ ରାଜା।
ସୁଵ୍ଯକ୍ତଂ ରାଜପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵଂ ଯଥା କଲ୍ଯାଣି ଭାଷସେ। ଭାର୍ଯା ମେ ଭଵ ସୁଶ୍ରୋଣି ବ୍ରୂହି କିଂ କରଵାଣି ତେ
ତୁମେ ଯେଉଁପରି କଥା କହୁଛ, ଏହା ଦେଖି ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଉଛି ତୁମେ ରାଜକୁମାରୀ; ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୋର ଘରବାଳି ହେବା, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କଣ କରିବି କୁହ।
ସୁଵର୍ଣମାଲାଂ ଵାସାଂସି କୁଣ୍ଡଲେ ପରିହାଟକେ। ନାନାପତ୍ତନଜେ ଶୁଭ୍ରେ ମଣିରତ୍ନେ ଚ ଶୋଭନେ
ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସୁନାର ମାଳା, ଜମା, କଣ୍ଠା, ବାହୁଡ଼ି, ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ସହରରୁ ଆଣିଥିବା ଅନେକ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନ ଓ ଗହଣା ଆଣିଦେବି, ହେ ଶୋଭାମୟୀ।
ଆହରାମି ତଵାଦ୍ଯାହଂ ନିଷ୍କାଦୀନ୍ଯଜିନାନି ଚ। ସର୍ଵଂ ରାଜ୍ଯଂ ତଵାଦ୍ଯାସ୍ତୁ ଭାର୍ଯା ମେ ଭଵ ଶୋଭନେ
ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ମାଳା ଓ ମୃଗଚର୍ମ ଆଣିଦେବି; ଏହି ଦିନରୁ ସମସ୍ତ ରାଜ୍ୟ ତୁମର ହେଉ, ମୋର ଘରବାଳି ହେବା, ହେ ଶୋଭାବତୀ।
ଗାନ୍ଧର୍ଵେଣ ଚ ମାଂ ଭୀରୁ ଵିଵାହେନୈହି ସୁନ୍ଦରି। ଵିଵାହାନାଂ ହି ରମ୍ଭୋରୁ ଗାନ୍ଧର୍ଵଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଉଚ୍ଯତେ
ହେ ଭୟଭୀତ ସୁନ୍ଦରୀ, ତୁମେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହ ପ୍ରକାରରେ ମୋ ସହ ବିବାହ କର; ସମସ୍ତ ବିବାହ ପ୍ରକାର ମଧ୍ୟରେ ଗାନ୍ଧର୍ବ ବିବାହକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ କୁହାଯାଏ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିବଳୀ।
ଫଲାହାରୋ ଗତୋ ରାଜନ୍ପିତା ମେ ଇତ ଆଶ୍ରମାତ୍। ମୁହୂର୍ତଂ ସଂପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ସ ମାଂ ତୁଭ୍ଯଂ ପ୍ରଦାସ୍ଯତି
ମୋ ବାପା ଏଠାରୁ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଗଛକୁ ଗଲେ, ହେ ରାଜା; ଅଳ୍ପ ସମୟ ଅପେକ୍ଷା କର, ସେ ଆସି ମୋତେ ତୁମକୁ ଦେଇଦେବେ।
ପିତା ହି ମେ ପ୍ରଭୁର୍ନିତ୍ଯଂ ଦୈଵତଂ ପରମଂ ମମ। ଯସ୍ମୈ ମାଂ ଦାସ୍ଯତି ପିତା ସ ମେ ଭର୍ତା ଭଵିଷ୍ଯତି
ମୋ ବାପା ସଦା ମୋର ଠାରେ ସ୍ୱାମୀ, ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା; ଯାହାକୁ ମୋ ବାପା ମୋତେ ଦେବେ, ସେଇ ମୋର ସ୍ୱାମୀ ହେବେ।
ପିତା ରକ୍ଷତି କୌମାରେ ଭର୍ତା ରକ୍ଷତି ଯୌଵନେ। ପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସ୍ଥାଵିରେ ଭାଵେ ନ ସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ଵାତନ୍ତ୍ର୍ଯମର୍ହତି
ଝିଅ ଛୁଆବେଳେ ବାପା ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯୁବତୀବେଳେ ସ୍ୱାମୀ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧାବସ୍ଥାରେ ପୁଅ ରକ୍ଷା କରେ; ଜଣେ ଜନାନୀ ସ୍ୱାଧୀନତା ଅର୍ହ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମନ୍ଯମାନା ରାଜେନ୍ଦ୍ର ପିତରଂ ମେ ତପସ୍ଵିନମ୍। ଅଧର୍ମେଣ ହି ଧର୍ମିଷ୍ଠ କଥଂ ଵରମୁପାସ୍ମହେ
ମୁଁ ମୋର ତପସ୍ବୀ ବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରେ; ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ମୁଁ କିପରି ଅଧର୍ମରେ ବର ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିପାରିବି?