ତ୍ଵଯୈଵମୁକ୍ତା ଚ କଥଂ ସମୀପ- ମୃଷେର୍ନ ଗଚ୍ଛେଯମହଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ର। ରକ୍ଷାଂ ଚ ମେ ଚିନ୍ତଯ ଦେଵରାଜ ଯଥା ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ରକ୍ଷିତାଽହଂ ଚରେଯମ୍
ତୁମେ ଏମିତି କହିବା ପରେ, ମୁଁ କିପରି ସେ ଋଷିଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯିବି? ଦେବରାଜ, ମୋର ରକ୍ଷା ଉପାୟ ଭାବିବା; ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।
କାମଂ ତୁ ମେ ମାରୁତସ୍ତତ୍ର ଵାସଃ ପ୍ରକ୍ରୀଡିତାଯା ଵିଵୃଣୋତୁ ଦେଵ। ଭଵେଚ୍ଚ ମେ ମନ୍ମଥସ୍ତତ୍ର କାର୍ଯେ ସହାଯଭୂତସ୍ତୁ ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍
ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ବାୟୁଦେବ ମୋ ପାଇଁ ସେଠାରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ଦେଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମନ୍ମଥ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋ ସହଯୋଗୀ ହେଉନ୍ତୁ।
ଵନାଚ୍ଚ ଵାଯୁଃ ସୁରଭିଃ ପ୍ରଵାଯା- ତ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତମୃଷିଂ ଲୋଭଯନ୍ତ୍ଯାଃ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିହିତେ ଚୈଵ ତସ୍ମିଂ- ସ୍ତତୋ ଯଯୌ ସାଽଽଶ୍ରମଂ କୌଶିକସ୍ଯ
ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ବାତାସ ବହିଲା, ସେ ସମୟରେ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା; ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବା ପରେ, ସେ କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲା।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ଶକ୍ରଃ ସଂଦିଦେଶ ସଦାଗତିମ୍। ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ତଦା କାଲେ ମେନକା ଵାଯୁନା ସହ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ସଦା ଯିବା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ମେନକା ବାୟୁ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ଵରାରୋହା ତପସା ଦଗ୍ଧକିଲ୍ବିଷମ୍। ମିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପ୍ଯମାନଂ ମେନକା ଭୀରୁରାଶ୍ରମେ
ତାପରେ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଓ ଭୟଭିତ ହୃଦୟ ଥିବା ମେନକା ଦେଖିଲେ — ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତତଃ ସା ତଂ ପ୍ରାକ୍ରୀଡଦୃଷିସନ୍ନିଧୌ। ଅପୋଵାହ ଚ ଵାସୋଽସ୍ଯା ମାରୁତଃ ଶଶିସଂନିଭମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ବାୟୁ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଲା।
ସାଗଚ୍ଛତ୍ତ୍ଵରିତା ଭୂମିଂ ଵାସସ୍ତଦଭିଲିପ୍ସତୀ। କୁତ୍ସଯନ୍ତୀଵ ସଵ୍ରୀଡଂ ମାରୁତଂ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ବାୟୁକୁ ମନେ ମନେ ଦୋଷ ଦେଉଥିବା ପରି, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ପଶ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେରପ୍ଯଗ୍ନିସମତେଜସଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତସ୍ତାଂ ତୁ ଵିଷମସ୍ଥାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜର୍ଷି ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦେଖିଲେ।
ଗୃଦ୍ଧାଂ ଵାସସି ସଂଭ୍ରାନ୍ତାଂ ମେନକାଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଵଯୋରୂପାମପଶ୍ଯଦ୍ଵିଵୃତାଂ ତଦା
ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଆତୁର ଓ ଅସ୍ଥିର ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୟସ ଓ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ ଥିଲା।
ତସ୍ଯା ରୂପଗୁଣାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ତୁ ଵିପ୍ରର୍ଷଭସ୍ତଦା। ଚକାର ଭାଵଂ ସଂସର୍ଗେ ତଯା କାମଵଶଂ ଗତଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଦେଖି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ କାମବଶ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ନ୍ଯମନ୍ତ୍ରଯତ ଚାପ୍ଯେନାଂ ସା ଚାପ୍ଯୈଚ୍ଛଦନିନ୍ଦିତା। ତୌ ତତ୍ର ସୁଚିରଂ କାଲମୁଭୌ ଵ୍ଯଵହରତାଂ ତଦା
ସେ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ; ଦୁହେଁ ଏଠାରେ ବହୁତ ଦିନ ଏକାଠି ବସିଲେ।
ରମମାଣୌ ଯଥାକାମଂ ଯତୈକଦିଵସଂ ତଥା। `ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣାମତୀତଂ ନାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ସେମାନେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି ଏକ ଦିନ ମଧୁର ଭାବେ ରହିଥିଲେ, ସେହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ କେଉଁଠି ଯାଇଗଲା ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଵଜିତଵାନ୍ମୁନିର୍ନିତ୍ଯଂ ସମାହିତଃ। ଚିରାର୍ଜିତସ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଂ ସ କୃତଵାନ୍ମୁନିଃ
ଏହି ମୁନି ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା-କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ତପସ୍ୟାକୁ ସେ ଶେଷ କରିଦେଲେ।
ତପସଃ ସଂକ୍ଷଯାଦେଵ ମୁନିର୍ମୋହଂ ସମାଵିଶତ୍। ମୋହାଭିଭୂତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ମା ଗ୍ରସନ୍ମୂଲଫଲାନ୍ମୁନିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବାରୁ ସେ ମୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଭ୍ରମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇଲେ।
ପାଦୈର୍ଜଲରଵଂ କୃତ୍ଵା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଵୀପେ କୁଟୀଂ ଗତଃ। ମେନକା ଗନ୍ତୁକାମା ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଜଲନିସ୍ଵନମ୍
ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ପାଣିରେ ଶବ୍ଦ କରି, ସେ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଘରକୁ ଗଲେ; ମେନକା ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽସାଵାକାଶାଦେତି ଯାତି ଚ। ଅଦ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵିଜାନାମି ଯଯାଽଦ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଃ
ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଆସୁଥିଲା ଓ ଯାଉଥିଲା; ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି, କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହୋଇଛି।
ଗନ୍ତୁଂ ନ ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଋତୁସ୍ନାତାଥ ମେନକା। କାମରାଗାଭିଭୂତସ୍ଯ ମୁନେଃ ପାର୍ସ୍ଵଂ ଜଗାମ ହ
'ଏବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ' ବୋଲି କହି, ଋତୁସ୍ନାନ କରିଥିବା ମେନକା, ଯିଏ ମୁନିଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗରେ ଆବୃତ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଜନଯାମାସ ସ ମୁନିର୍ମେନକାଯାଂ ଶକୁନ୍ତଲାମ୍। ପ୍ରସ୍ଥେ ହିମଵତୋ ରମ୍ଯେ ମାଲିନୀମଭିତୋ ନଦୀମ୍
ସେ ମୁନି ମେନକାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଶକୁନ୍ତଳା ବୋଲାଯାଏ, ହିମବତ ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳ ଉପରେ, ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ।
ଦେଵଗର୍ଭୋପମାଂ ବାଲାଂ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାମ୍। ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ରମ୍ଯେ ମେନକା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପରି ଏକ ଶିଶୁ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମେନକା କହିଲେ।
ମହର୍ଷେରୁଗ୍ରତପସସ୍ତେଜସ୍ତ୍ଵମସି ଭାମିନି। ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥମାଗତା
'ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା, ତୁମେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଧାରଣ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି, କାରଣ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି।'
ଜାତମୁତ୍ସୃଜ୍ଯ ତଂ ଗର୍ଭଂ ମେନକା ମାଲିନୀମନୁ। କୃତକାର୍ଯା ତତସ୍ତୂର୍ଣମଗଚ୍ଛଚ୍ଛକ୍ରସଂସଦମ୍
ମେନକା ଜନ୍ମିଥିବା ସେଇ ଶିଶୁକୁ ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ ଛାଡ଼ି, ନିଜ କାମ ସେଷ କରି, ତୁରନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ସଭାକୁ ଚଲିଗଲେ।
ତଂ ଵନେ ଵିଜନେ ଗର୍ଭଂ ସିଂହଵ୍ଯାଘ୍ରସମାକୁଲେ। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶଯାନଂ ଶକୁନାଃ ସମନ୍ତାତ୍ପର୍ଯଵାରଯନ୍। ନେମାଂ ହିଂସ୍ଯୁର୍ଵନେ ବାଲାଂ କ୍ରଵ୍ଯାଦା ମାଂସଗୃଦ୍ଧିନଃ
ସେଇ ଶିଶୁଟିଏକୁ ଅରଣ୍ୟରେ, ସିଂହ ଓ ବାଘ ଭରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ, ଶୋଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ପକ୍ଷୀମାନେ ସେଉଁଠି ଚାରିପାଖରେ ଏମିତି ଘେରି ରହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମାଂସ ଖାଇବା ପଶୁମାନେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ କିଛି କରିନପାରନ୍ତି।
ପର୍ଯରକ୍ଷନ୍ତ ତାଂ ତତ୍ର ଶକୁନ୍ତା ମେନକାତ୍ମଜାମ୍। ଉପସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଗତଶ୍ଚାହମପଶ୍ଯଂ ଶଯିତାମିମାମ୍
ସେଠାରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ମେନକାଙ୍କ ଝିଅକୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ମୁଁ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ଯାଇ, ସେଉଁଠି ଏହି ଶିଶୁକୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲି।
ନିର୍ଜନେ ଵିପିନେ ରମ୍ଯେ ଶକୁନ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତାମ୍। `ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାଭ୍ଯପଦ୍ଯନ୍ତ ପାଦଯୋଃ ପତିତା ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅବ୍ରୁଞ୍ଶକୁନାଃ ସର୍ଵେ କଲଂ ମଧୁରଭାଷିଣଃ
ସୁନ୍ଦର ଏକାନ୍ତ ଅରଣ୍ୟରେ, ପକ୍ଷୀମାନେ ଘେରି ରଖିଥିବା ଏହି ଶିଶୁକୁ, ମୋତେ ଦେଖିବା ସାଥି ସାଥି, ସେମାନେ ଆସି ମୋର ପାଦ ଛୁଇଁଲେ; ସମସ୍ତ ପକ୍ଷୀ ମଧୁର କଥାରେ କହିଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସୁତାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନ୍ଯାସଭୂତାଂ ଭରସ୍ଵ ଵୈ। କାମକ୍ରୋଧାଵଜିତଵାନ୍ସଖା ତେ କୌଶିକୀଂ ଗତଃ
'ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଝିଅକୁ ତୁମେ ଗ୍ରହଣ କର; ତୁମର ବନ୍ଧୁ, ଯିଏ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିଲେ, ସେ କୌଶିକୀକୁ ଚଲିଗଲେ।'
ତସ୍ମାତ୍ପୋଷଯ ତତ୍ପୁତ୍ରୀଂ ଦଯାଵାନିତି ତେଽବ୍ରୁଵନ୍। ସର୍ଵଭୂତରୁତଜ୍ଞୋଽହଂ ଦଯାଵାନ୍ସର୍ଵଜନ୍ତୁଷୁ
ତେଣୁ ସେମାନେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ଦୟାଭାବରେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ପାଳନ କର।' ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର କଥା ବୁଝେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜନ୍ତୁପ୍ରତି ଦୟାଶୀଳ।
ଆନଯିତ୍ଵା ତତଶ୍ଚୈନାଂ ଦୁହିତୃତ୍ଵେ ନ୍ଯଵେଶଯମ୍
ତାପରେ, ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଆଣି, ନିଜ ଝିଅ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କଲି।
ଶରୀରକୃତ୍ପ୍ରାଣଦାତା ଯସ୍ଯ ଚାନ୍ନାନି ଭୁଞ୍ଜତେ। କ୍ରମେଣୈତେ ତ୍ରଯୋଽପ୍ଯୁକ୍ତାଃ ପିତରୋ ଧର୍ମଶାସନେ
ଯିଏ ଦେହ ଦେଇଛନ୍ତି, ଯିଏ ପ୍ରାଣ ଦେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ଯାହାଙ୍କ ଭୋଜନ ଖାଉଛି—ଏହି ତିନିଜଣଙ୍କୁ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ପିତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ନିର୍ଜନେ ତୁ ଵନେ ଯସ୍ମାଚ୍ଛକୁନ୍ତୈଃ ପରିଵାରିତା। ଶକୁନ୍ତଲେତି ନାମାସ୍ଯାଃ କୃତଂ ଚାପି ତତୋ ମଯା
ଏହି ପ୍ରାନ୍ତର ଜଙ୍ଗଲରେ ପକ୍ଷୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ 'ଶକୁନ୍ତଳା' ନାମ ଦେଇଥିଲି।
ଏଵଂ ଦୁହିତରଂ ଵିଦ୍ଧି ମମ ଵିପ୍ର ଶକୁନ୍ତଲାମ୍। ଶକୁନ୍ତଲା ଚ ପିତରଂ ମନ୍ଯତେ ମାମନିନ୍ଦିତା
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଶକୁନ୍ତଳା ମୋର ଝିଅ ବୋଲି ଜାଣ; ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଶକୁନ୍ତଳା ମୋତେ ତାଙ୍କର ବାପା ବୋଲି ଭାବନ୍ତି।