ଅତୀତକାଲେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ପୁନରାକ୍ଷମମ୍। ମୁନିଃ ପାରେତି ନଦ୍ଯା ଵୈ ନାମ ଚକ୍ରେ ତଦା ପ୍ରଭୁଃ
ଏକ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମୁନି ଆଖ୍ଷମ ଉପରେ ପୁନି ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ନଦୀ ପାଖରେ, ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ 'ପାରେତି' ନାମ ଦେଲେ।
ମତଙ୍ଗଂ ଯାଜଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ଯତ୍ର ପ୍ରୀତମନାଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତ୍ଵଂ ଚ ସୋମଂ ଭଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଗତଃ ପାତୁଂ ସୁରେଶ୍ଵର
ସେଠାରେ, ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ସେ ମତଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ। ତୁମେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଭୟରେ ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଚକାରାନ୍ଯଂ ଚ ଲୋକଂ ଵୈ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନକ୍ଷତ୍ରସଂପଦା। ପ୍ରତିଶ୍ରଵଣପୂର୍ଵାଣି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚକାର ଯଃ। ଗୁରୁଶାପହତସ୍ଯାପି ତ୍ରିଶଙ୍କୋଃ ଶରଣଂ ଦଦୌ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଥିଲା; ଶ୍ରବଣ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସେଇଁଠି ରଚିଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶରଣ ଦେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଶାପଂ ରାଜର୍ଷିଃ କଥଂ ମୋକ୍ଷ୍ଯତି କୌଶିକଃ। ଅଵମତ୍ଯ ତଦା ଦେଵୈର୍ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଂ ତଦ୍ଵିନାଶିତମ୍
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଶାପରୁ ରାଜର୍ଷି କୌଶିକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରି, ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ?
ଅନ୍ଯାନି ଚ ମହାତେଜା ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗାନ୍ଯସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ନିନାଯ ଚ ତଦା ସ୍ଵର୍ଗଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ସ ମହାତପାଃ
ସେ ମହାତପସ୍ବୀ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଗଲେ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତସ୍ଯାହଂ ଭୃଶମୁଦ୍ଵିଜେ। ଯଥାଽସୌ ନ ଦହେତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତଥାଽଽଜ୍ଞାପଯ ମାଂ ଵିଭୋ
ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହାଙ୍କର, ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ବହୁତ ଭୟଭିତ। ମୋତେ ଏମିତି ଉପାୟ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦହି ଦେବେ ନାହିଁ।
ତେଜସା ନିର୍ଦହେଲ୍ଲୋକାନ୍କମ୍ପଯେଦ୍ଧରଣୀଂ ପଦା। ସଂକ୍ଷିପେଚ୍ଚ ମହାମେରୁଂ ତୂର୍ଣମାଵର୍ତଯେଦ୍ଦିଶଃ
ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହିପାରନ୍ତି, ପାଦରେ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇପାରନ୍ତି, ମହାମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛୋଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଟାଇଦେଇପାରନ୍ତି।
ତାଦୃଶଂ ତପସା ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍। କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧା ନାରୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମଭିସ୍ପୃଶେତ୍
ଏମିତି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ କରିଥିବା ଏମି ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ?
ହୁତାଶନମୁଖଂ ଦୀପ୍ତଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରାକ୍ଷିତାରକମ୍। କାଲଜିହ୍ଵଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧା ସ୍ପୃଶେତ୍
ଯାହାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ତାରାମାନେ, ଜିହ୍ୱା କାଳ ସ୍ୱରୂପ — ଏମି ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ?
ଯମଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ମହର୍ଷଯଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ଵାଲସ୍ଵିଲ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ। ଏତେଽପି ଯସ୍ଯୋଦ୍ଵିଜନ୍ତେ ପ୍ରଭାଵା- ତ୍ତସ୍ମାତ୍କସ୍ମାନ୍ମାଦୃଶୀ ନୋଦ୍ଵିଜେତ
ଯମ, ସୋମ, ମହାର୍ଷିମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ, ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ — ତେଣୁ ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିଏ ଭୟ କରିବ ନାହିଁ?
ତ୍ଵଯୈଵମୁକ୍ତା ଚ କଥଂ ସମୀପ- ମୃଷେର୍ନ ଗଚ୍ଛେଯମହଂ ସୁରେନ୍ଦ୍ର। ରକ୍ଷାଂ ଚ ମେ ଚିନ୍ତଯ ଦେଵରାଜ ଯଥା ତ୍ଵଦର୍ଥଂ ରକ୍ଷିତାଽହଂ ଚରେଯମ୍
ତୁମେ ଏମିତି କହିବା ପରେ, ମୁଁ କିପରି ସେ ଋଷିଙ୍କ ସମୀପକୁ ଯିବି? ଦେବରାଜ, ମୋର ରକ୍ଷା ଉପାୟ ଭାବିବା; ଯେପରି ତୁମ ପାଇଁ ମୁଁ ତୁମ ରକ୍ଷାରେ ରହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି।
କାମଂ ତୁ ମେ ମାରୁତସ୍ତତ୍ର ଵାସଃ ପ୍ରକ୍ରୀଡିତାଯା ଵିଵୃଣୋତୁ ଦେଵ। ଭଵେଚ୍ଚ ମେ ମନ୍ମଥସ୍ତତ୍ର କାର୍ଯେ ସହାଯଭୂତସ୍ତୁ ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍
ମୋର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ବାୟୁଦେବ ମୋ ପାଇଁ ସେଠାରେ ଖେଳିବା ପାଇଁ ଏକ ନିବାସ ଦେଉନ୍ତୁ; ଏବଂ ତୁମ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମନ୍ମଥ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରେ ମୋ ସହଯୋଗୀ ହେଉନ୍ତୁ।
ଵନାଚ୍ଚ ଵାଯୁଃ ସୁରଭିଃ ପ୍ରଵାଯା- ତ୍ତସ୍ମିନ୍କାଲେ ତମୃଷିଂ ଲୋଭଯନ୍ତ୍ଯାଃ। ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିହିତେ ଚୈଵ ତସ୍ମିଂ- ସ୍ତତୋ ଯଯୌ ସାଽଽଶ୍ରମଂ କୌଶିକସ୍ଯ
ତାପରେ ଜଙ୍ଗଲରୁ ସୁଗନ୍ଧିତ ବାତାସ ବହିଲା, ସେ ସମୟରେ ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କଲା; ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା ହେବା ପରେ, ସେ କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇଲା।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଯା ଶକ୍ରଃ ସଂଦିଦେଶ ସଦାଗତିମ୍। ପ୍ରାତିଷ୍ଠତ ତଦା କାଲେ ମେନକା ଵାଯୁନା ସହ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି, ଶକ୍ର ତାଙ୍କୁ ସଦା ଯିବା ପାଇଁ ଆଦେଶ ଦେଲେ; ଏବଂ ଉପଯୁକ୍ତ ସମୟରେ ମେନକା ବାୟୁ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ।
ଅଥାପଶ୍ଯଦ୍ଵରାରୋହା ତପସା ଦଗ୍ଧକିଲ୍ବିଷମ୍। ମିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପ୍ଯମାନଂ ମେନକା ଭୀରୁରାଶ୍ରମେ
ତାପରେ, ସୁନ୍ଦର ଅଙ୍ଗ ଓ ଭୟଭିତ ହୃଦୟ ଥିବା ମେନକା ଦେଖିଲେ — ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।
ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତତଃ ସା ତଂ ପ୍ରାକ୍ରୀଡଦୃଷିସନ୍ନିଧୌ। ଅପୋଵାହ ଚ ଵାସୋଽସ୍ଯା ମାରୁତଃ ଶଶିସଂନିଭମ୍
ସେ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ଋଷିଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଖେଳିବାକୁ ଲାଗିଲେ; ଏବଂ ବାୟୁ ତାଙ୍କ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ସଦୃଶ ବସ୍ତ୍ରକୁ ଉଡ଼ାଇ ନେଲା।
ସାଗଚ୍ଛତ୍ତ୍ଵରିତା ଭୂମିଂ ଵାସସ୍ତଦଭିଲିପ୍ସତୀ। କୁତ୍ସଯନ୍ତୀଵ ସଵ୍ରୀଡଂ ମାରୁତଂ ଵରଵର୍ଣିନୀ
ସେ ତୁରନ୍ତ ଭୂମିକୁ ଗଲେ, ନିଜ ବସ୍ତ୍ର ଉଠାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ ଲଜ୍ଜାରେ ବାୟୁକୁ ମନେ ମନେ ଦୋଷ ଦେଉଥିବା ପରି, ସେ ସୁନ୍ଦରୀ ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ପଶ୍ଯତସ୍ତସ୍ଯ ରାଜର୍ଷେରପ୍ଯଗ୍ନିସମତେଜସଃ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତସ୍ତାଂ ତୁ ଵିଷମସ୍ଥାମନିନ୍ଦିତାମ୍
ଅଗ୍ନି ସମାନ ତେଜସ୍ୱୀ ରାଜର୍ଷି ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଦୁଃସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଦେଖିଲେ।
ଗୃଦ୍ଧାଂ ଵାସସି ସଂଭ୍ରାନ୍ତାଂ ମେନକାଂ ମୁନିସତ୍ତମଃ। ଅନିର୍ଦେଶ୍ଯଵଯୋରୂପାମପଶ୍ଯଦ୍ଵିଵୃତାଂ ତଦା
ମହାମୁନି ତାଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ପାଇଁ ଆତୁର ଓ ଅସ୍ଥିର ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ବୟସ ଓ ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନାତୀତ ଥିଲା।
ତସ୍ଯା ରୂପଗୁଣାନ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ ତୁ ଵିପ୍ରର୍ଷଭସ୍ତଦା। ଚକାର ଭାଵଂ ସଂସର୍ଗେ ତଯା କାମଵଶଂ ଗତଃ
ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଦେଖି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ କାମବଶ ହୋଇ, ତାଙ୍କ ସହ ମିଳନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ।
ନ୍ଯମନ୍ତ୍ରଯତ ଚାପ୍ଯେନାଂ ସା ଚାପ୍ଯୈଚ୍ଛଦନିନ୍ଦିତା। ତୌ ତତ୍ର ସୁଚିରଂ କାଲମୁଭୌ ଵ୍ଯଵହରତାଂ ତଦା
ସେ ତାଙ୍କୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଭାବେ ତାଙ୍କୁ ଚାହିଲେ; ଦୁହେଁ ଏଠାରେ ବହୁତ ଦିନ ଏକାଠି ବସିଲେ।
ରମମାଣୌ ଯଥାକାମଂ ଯତୈକଦିଵସଂ ତଥା। `ଏଵଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣାମତୀତଂ ନାନ୍ଵଚିନ୍ତଯତ୍
ସେମାନେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରି ଏକ ଦିନ ମଧୁର ଭାବେ ରହିଥିଲେ, ସେହିପରି ହଜାର ବର୍ଷ ଅନୁଭବ କରିଲେ, କିନ୍ତୁ ସମୟ କେଉଁଠି ଯାଇଗଲା ତାହା ଧ୍ୟାନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
କାମକ୍ରୋଧାଵଜିତଵାନ୍ମୁନିର୍ନିତ୍ଯଂ ସମାହିତଃ। ଚିରାର୍ଜିତସ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଂ ସ କୃତଵାନ୍ମୁନିଃ
ଏହି ମୁନି ସଦା ଶାନ୍ତ ଏବଂ ଇଚ୍ଛା-କ୍ରୋଧକୁ ଜିତିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୀର୍ଘଦିନ ଧରି ସଞ୍ଚିତ ତପସ୍ୟାକୁ ସେ ଶେଷ କରିଦେଲେ।
ତପସଃ ସଂକ୍ଷଯାଦେଵ ମୁନିର୍ମୋହଂ ସମାଵିଶତ୍। ମୋହାଭିଭୂତଃ କ୍ରୋଧାତ୍ମା ଗ୍ରସନ୍ମୂଲଫଲାନ୍ମୁନିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହେବାରୁ ସେ ମୁନି ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଗଲେ; ଭ୍ରମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ ହୋଇ, ମୂଳ ଓ ଫଳ ଖାଇଲେ।
ପାଦୈର୍ଜଲରଵଂ କୃତ୍ଵା ଅନ୍ତର୍ଦ୍ଵୀପେ କୁଟୀଂ ଗତଃ। ମେନକା ଗନ୍ତୁକାମା ତୁ ଶୁଶ୍ରାଵ ଜଲନିସ୍ଵନମ୍
ପାଉଁ ଦ୍ୱାରା ପାଣିରେ ଶବ୍ଦ କରି, ସେ ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ଘରକୁ ଗଲେ; ମେନକା ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଥିବାବେଳେ, ପାଣିର ଶବ୍ଦ ଶୁଣିଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽସାଵାକାଶାଦେତି ଯାତି ଚ। ଅଦ୍ଯ ସଂଜ୍ଞାଂ ଵିଜାନାମି ଯଯାଽଦ୍ଯ ତପସଃ କ୍ଷଯଃ
ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଆକାଶରେ ଆସୁଥିଲା ଓ ଯାଉଥିଲା; ଆଜି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଲି, କେଉଁ ଚିହ୍ନ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଶେଷ ହୋଇଛି।
ଗନ୍ତୁଂ ନ ଯୁକ୍ତମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଋତୁସ୍ନାତାଥ ମେନକା। କାମରାଗାଭିଭୂତସ୍ଯ ମୁନେଃ ପାର୍ସ୍ଵଂ ଜଗାମ ହ
'ଏବେ ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ' ବୋଲି କହି, ଋତୁସ୍ନାନ କରିଥିବା ମେନକା, ଯିଏ ମୁନିଙ୍କର ଆସକ୍ତି ଓ ରାଗରେ ଆବୃତ ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ଜନଯାମାସ ସ ମୁନିର୍ମେନକାଯାଂ ଶକୁନ୍ତଲାମ୍। ପ୍ରସ୍ଥେ ହିମଵତୋ ରମ୍ଯେ ମାଲିନୀମଭିତୋ ନଦୀମ୍
ସେ ମୁନି ମେନକାଙ୍କୁ ଏକ କନ୍ୟା ଦେଲେ, ଯାହାକୁ ଶକୁନ୍ତଳା ବୋଲାଯାଏ, ହିମବତ ପାହାଡ଼ର ସୁନ୍ଦର ପାହାଡ଼ ଢାଳ ଉପରେ, ମାଲିନୀ ନଦୀ ପାଖରେ।
ଦେଵଗର୍ଭୋପମାଂ ବାଲାଂ ସର୍ଵାଭରଣଭୂଷିତାମ୍। ଶଯାନାଂ ଶଯନେ ରମ୍ଯେ ମେନକା ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାଙ୍କ ସନ୍ତାନ ପରି ଏକ ଶିଶୁ, ସମସ୍ତ ଆଭୂଷଣରେ ଶୋଭିତ, ସୁନ୍ଦର ଶଯ୍ୟାରେ ଶୋଇଥିଲେ; ତାଙ୍କୁ ମେନକା କହିଲେ।
ମହର୍ଷେରୁଗ୍ରତପସସ୍ତେଜସ୍ତ୍ଵମସି ଭାମିନି। ତସ୍ମାତ୍ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦେଵକାର୍ଯାର୍ଥମାଗତା
'ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କନ୍ୟା, ତୁମେ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ତେଜ ଧାରଣ କରିଛ; ତେଣୁ ମୁଁ ଏବେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି, କାରଣ ମୁଁ ଦେବତାଙ୍କ କାମ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଥିଲି।'