କଣ୍ଵସ୍ଯାହଂ ଭଗଵତୋ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଦୁହିତା ମତା। ତପସ୍ଵିନୋ ଧୃତିମତୋ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ମୁଁ ମହାମାନ୍ୟ, ତପସ୍ବୀ, ଧୃତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ କଣ୍ବଙ୍କ ଝିଅ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ହେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ।'
ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଶ୍ଯପୋ ମେ ଗୁରୁଃ ପିତା। ତମେଵ ପ୍ରାର୍ଥଯ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ନାଯୁକ୍ତଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
'ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର। କାଶ୍ୟପ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ପିତା। ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ମହାଭାଗେ ଭଗଵାଁଲ୍ଲୋକପୂଜିତଃ। ଚଲେଦ୍ଧି ଵୃତ୍ତାଦ୍ଧର୍ମୋପି ନ ଚଲେତ୍ସଂଶିତଵ୍ରତଃ
'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ମହାମାନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ନିୟମ ଅଟୁଟ। ଧର୍ମ ଯଦି କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ତଥାପି ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତୀ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ।'
କଥଂ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦୁହିତା ସଂଭୂତା ଵରଵର୍ଣିନୀ। ସଂଶଯୋ ମେ ମହାନତ୍ର ତନ୍ମେ ଛେତ୍ତୁମିହାର୍ହସି
'ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କ ଝିଅ ହେଲୁ, ହେ ଉଜ୍ୱଳ ରୂପବତୀ? ଏଠାରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି— ଦୟାକରି ଏଠାରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।'
ଯଥାଽଯମାଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥା ଚେଦମଭୂତ୍ପୁରା। `ଅନ୍ଯଥା ସନ୍ତମାତ୍ମାନମନ୍ଯଥା ସତ୍ସୁ ଭାଷତେ
ଏହି ଘଟଣା ମୋ ପାଖରେ ଯେମିତି ଆସିଛି, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଅନ୍ୟରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟରୂପ କଥା କହିଥାନ୍ତି।
ସ ପାପେନାଵୃତୋ ମୂର୍ଖସ୍ତେନ ଆତ୍ମାପହାରକଃ।' ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥାଽସ୍ମି ଦୁହିତା ମୁନେଃ
ସେ ମୂର୍ଖ ଅପରାଧରେ ଢକି ଯାଇଛି, ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚୋରି କରିଥାନ୍ତି। ରାଜା, ମୁଁ କିପରି ଏକ ଋଷିର କନ୍ୟା ହେଇଛି, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଷିଃ କଶ୍ଚିଦିହାଗମ୍ଯ ମମ ଜନ୍ମାଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍। `ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ଯଥାସି ତ୍ଵଂ କୁତସ୍ତ୍ଵେଯଂ ଶକୁନ୍ତଲା
ଏଠାକୁ ଏକ ଋଷି ଆସି, ମୋ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — 'ତୁମେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା, ତେବେ ଏହି ଶକୁନ୍ତଳା କିପରି ତୁମର?'
ପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵତ୍ତଃ କଥଂ ଜାତା ତତ୍ତ୍ଵଂ ମେ ବ୍ରୂହି କାଶ୍ଯପ।' ତସ୍ମୈ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଯଥା ତଚ୍ଛୃଣୁ ପାର୍ଥିଵା
'ତୁମଠାରୁ କିପରି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା? ସତ୍ୟ କଥା କହ, କାଶ୍ୟପ।' ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି କହିଥିଲେ। ରାଜା, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତପ୍ଯମାନଃ କିଲ ପୁରା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହତ୍ତପଃ। ସୁଭୃଶଂ ତାପଯାମାସ ଶକ୍ରଂ ସୁରଗଣେଶ୍ଵରମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଏହାର ତୀବ୍ରତାରେ ଶକ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବହୁତ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽଯଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମାଂ ଚ୍ଯାଵଯେଦିତି। ଭୀତଃ ପୁରନ୍ଦରସ୍ତସ୍ମାନ୍ମେନକାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
‘ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୋତେ ମୋ ଆସନରୁ ଖସାଇପାରିବେ’ ବୋଲି ଭୟଭୀତ ପୁରନ୍ଦର ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗୁଣୈରପ୍ସରସାଂ ଦିଵ୍ଯୈର୍ମେନକେ ତ୍ଵଂ ଵିଶିଷ୍ଯସେ। ଶ୍ରେଯୋ ମେ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ
‘ଦେବଲୋକର ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ, ମେନକା, ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଉପକାର କର, ଶୁଭେ, ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ଶୁଣ।’
ଅସାଵାଦିତ୍ଯଶଙ୍କାଶୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ତପ୍ଯମାନସ୍ତପୋ ଘୋରଂ ମମ କମ୍ପଯତେ ମନଃ
‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏତେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ମୋ ମନକୁ ଉଲଟାଇ ଦେଉଛି।’
ମେନକେ ତଵ ଭାରୋଽଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସୁମଧ୍ଯମେ। ଶଂସିତାତ୍ମା ସୁଦୁର୍ଧର୍ଷ ଉଗ୍ରେ ତପସି ଵର୍ତତେ
ମେନକା, ଏହି କାମ ତୋର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହେ ସୁନିମ୍ନା, ଅତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ। ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ଅଛନ୍ତି।
ସ ମାଂ ନ ଚ୍ଯାଵଯେତ୍ସ୍ଥାନାତ୍ତଂ ଵୈ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଲୋଭଯ। ଚର ତସ୍ଯ ତପୋଵିଘ୍ନଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍
ତୁମେ ଯାଉ, ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ଅସନ୍ନ ଠାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କର, ଏହି ଉତ୍ତମ କାମ ମୋ ପାଇଁ କର।
ରୂପଯୌଵନମାଧୁର୍ଯଚେଷ୍ଟିତସ୍ମିତଭାଷଣୈଃ। ଲୋଭଯିତ୍ଵା ଵରାରୋହେ ତପସସ୍ତଂ ନିଵର୍ତଯ
ତୁମର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଯୌବନ, ମାଧୁର୍ୟ, ଚାଳ-ଚଳନ, ହସି ଓ ମିଠା କଥାରେ, ହେ ସୁନିମ୍ନା, ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରୁ ଦୂର କର।
ମହାତେଜାଃ ସ ଭଗଵାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ମହାତପାଃ। କୋପନଶ୍ଚ ତଥା ହ୍ଯେନଂ ଜାନାତି ଭଗଵାନପି
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଅତି ତୀବ୍ର। ଏହି କଥା ସମ୍ବଲ୍ଲିତ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
ତେଜସ୍ତପସଶ୍ଚୈଵ କୋପସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତ୍ଵମପ୍ଯୁଦ୍ଵିଜସେ ଯସ୍ଯ ନୋଦ୍ଵିଜେଯମହଂ କଥମ୍
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦେଖି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଭୟଭିତ ହେବିନା?
ମହାଭାଗଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଯଃ ପୁତ୍ରୈରିଷ୍ଟୈର୍ଵ୍ଯଯୋଜଯତ୍। କ୍ଷତ୍ରଜାତଶ୍ଚ ଯଃ ପୂର୍ଵମଭଵଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବଲାତ୍
ଯିଏ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିବଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଶୌଚାର୍ଥଂ ଯୋ ନଦୀଂ ଚକ୍ରେ ଦୁର୍ଗମାଂ ବହୁଭିର୍ଜଲୈଃ। ଯାଂ ତାଂ ପୁଣ୍ଯତମାଂ ଲୋକେ କୌଶିକୀତି ଵିଦୁର୍ଜନାଃ
ଯିଏ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଏକ ଦୁର୍ଗମ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଜଳ ଥିଲା, ଏବଂ ଯାହାକୁ ଲୋକେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର କୌଶିକୀ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି।
ବଭାର ଯତ୍ରାସ୍ଯ ପୁରା କାଲେ ଦୁର୍ଗେ ମହାତ୍ମନଃ। ଦାରାନ୍ମତଙ୍ଗୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜର୍ଷିର୍ଵ୍ଯାଧତାଂ ଗତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେଇ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ମତଙ୍ଗ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଏବଂ ଶିକାରୀ ଥିବା ସମୟରେ ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ।
ଅତୀତକାଲେ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷେ ଅଭ୍ଯେତ୍ଯ ପୁନରାକ୍ଷମମ୍। ମୁନିଃ ପାରେତି ନଦ୍ଯା ଵୈ ନାମ ଚକ୍ରେ ତଦା ପ୍ରଭୁଃ
ଏକ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେବା ପରେ, ମୁନି ଆଖ୍ଷମ ଉପରେ ପୁନି ଆସିଲେ। ସେଠାରେ ନଦୀ ପାଖରେ, ପ୍ରଭୁ ଏହାକୁ 'ପାରେତି' ନାମ ଦେଲେ।
ମତଙ୍ଗଂ ଯାଜଯାଞ୍ଚକ୍ରେ ଯତ୍ର ପ୍ରୀତମନାଃ ସ୍ଵଯମ୍। ତ୍ଵଂ ଚ ସୋମଂ ଭଯାଦ୍ଯସ୍ଯ ଗତଃ ପାତୁଂ ସୁରେଶ୍ଵର
ସେଠାରେ, ମନରେ ଖୁସି ହୋଇ, ସେ ମତଙ୍ଗଙ୍କୁ ଯଜ୍ଞ କରାଇଲେ। ତୁମେ, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ, ଭୟରେ ସୋମ ପାନ କରିବାକୁ ଗଲେ।
ଚକାରାନ୍ଯଂ ଚ ଲୋକଂ ଵୈ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ନକ୍ଷତ୍ରସଂପଦା। ପ୍ରତିଶ୍ରଵଣପୂର୍ଵାଣି ନକ୍ଷତ୍ରାଣି ଚକାର ଯଃ। ଗୁରୁଶାପହତସ୍ଯାପି ତ୍ରିଶଙ୍କୋଃ ଶରଣଂ ଦଦୌ
ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ, ସେ ଆଉ ଏକ ନୂତନ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ତାରାମଣ୍ଡଳ ଥିଲା; ଶ୍ରବଣ ଆଦି ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ସେଇଁଠି ରଚିଲେ, ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କ ଶାପରେ ପତିତ ହେଉଥିବା ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶରଣ ଦେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଶାପଂ ରାଜର୍ଷିଃ କଥଂ ମୋକ୍ଷ୍ଯତି କୌଶିକଃ। ଅଵମତ୍ଯ ତଦା ଦେଵୈର୍ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗଂ ତଦ୍ଵିନାଶିତମ୍
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଙ୍କ ଶାପରୁ ରାଜର୍ଷି କୌଶିକ କିପରି ମୁକ୍ତି ପାଇପାରିବେ, ଯେଉଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅବମାନନା କରି, ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦେଲେ?
ଅନ୍ଯାନି ଚ ମହାତେଜା ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗାନ୍ଯସୃଜତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ନିନାଯ ଚ ତଦା ସ୍ଵର୍ଗଂ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଂ ସ ମହାତପାଃ
ସେ ମହାତପସ୍ବୀ, ଅପାର ଶକ୍ତିର ମାଲିକ, ଆଉ ଅନ୍ୟ ଯଜ୍ଞାଙ୍ଗ ସୃଷ୍ଟି କଲେ ଏବଂ ସେଇ ସମୟରେ ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଗଲେ।
ଏତାନି ଯସ୍ଯ କର୍ମାଣି ତସ୍ଯାହଂ ଭୃଶମୁଦ୍ଵିଜେ। ଯଥାଽସୌ ନ ଦହେତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତଥାଽଽଜ୍ଞାପଯ ମାଂ ଵିଭୋ
ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଯାହାଙ୍କର, ସେଠିପାଇଁ ମୁଁ ବହୁତ ଭୟଭିତ। ମୋତେ ଏମିତି ଉପାୟ କହ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ସେ କ୍ରୋଧରେ ମୋତେ ଦହି ଦେବେ ନାହିଁ।
ତେଜସା ନିର୍ଦହେଲ୍ଲୋକାନ୍କମ୍ପଯେଦ୍ଧରଣୀଂ ପଦା। ସଂକ୍ଷିପେଚ୍ଚ ମହାମେରୁଂ ତୂର୍ଣମାଵର୍ତଯେଦ୍ଦିଶଃ
ତାଙ୍କର ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଦହିପାରନ୍ତି, ପାଦରେ ପୃଥିବୀକୁ କମ୍ପାଇପାରନ୍ତି, ମହାମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଛୋଟ କରିଦେଇପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଦିଗଗୁଡ଼ିକୁ ଉଲ୍ଟାଇଦେଇପାରନ୍ତି।
ତାଦୃଶଂ ତପସା ଯୁକ୍ତଂ ପ୍ରଦୀପ୍ତମିଵ ପାଵକମ୍। କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧା ନାରୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମଭିସ୍ପୃଶେତ୍
ଏମିତି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜିତ କରିଥିବା ଏମି ଜଣେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ?
ହୁତାଶନମୁଖଂ ଦୀପ୍ତଂ ସୂର୍ଯଚନ୍ଦ୍ରାକ୍ଷିତାରକମ୍। କାଲଜିହ୍ଵଂ ସୁରଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥମସ୍ମଦ୍ଵିଧା ସ୍ପୃଶେତ୍
ଯାହାଙ୍କର ମୁହଁ ଅଗ୍ନି ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ୍, ଚକ୍ଷୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏବଂ ତାରାମାନେ, ଜିହ୍ୱା କାଳ ସ୍ୱରୂପ — ଏମି ଦେବମାନ୍ୟ, ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିପରି ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବ?
ଯମଶ୍ଚ ସୋମଶ୍ଚ ମହର୍ଷଯଶ୍ଚ ସାଧ୍ଯା ଵିଶ୍ଵେ ଵାଲସ୍ଵିଲ୍ଯାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ। ଏତେଽପି ଯସ୍ଯୋଦ୍ଵିଜନ୍ତେ ପ୍ରଭାଵା- ତ୍ତସ୍ମାତ୍କସ୍ମାନ୍ମାଦୃଶୀ ନୋଦ୍ଵିଜେତ
ଯମ, ସୋମ, ମହାର୍ଷିମାନେ, ସାଧ୍ୟମାନେ, ବିଶ୍ୱେଦେବମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତିକୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ — ତେଣୁ ମୋତେ ଭଳି ଜଣେ ନାରୀ କିଏ ଭୟ କରିବ ନାହିଁ?