ଅପଶ୍ଯମାନସ୍ତମୃଷିଂ ତଥା ଚୋକ୍ତସ୍ତଯା ଚ ସଃ। ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵରାରୋହାଂ ଶ୍ରୀମତୀଂ ଚାରୁହାସିନୀମ୍
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶ୍ରୀମତୀ ଏବଂ ମନୋହର ହସ ଥିବା ସେଇ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଵିଭ୍ରାଜମାନାଂ ଵପୁଷା ତପସା ଚ ଦମେନ ଚ। ରୂପଯୌଵନସଂପନ୍ନାମିତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଓ ଯୌବନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ତାହା ଦେଖି, ରାଜା ସେଉଁଠି କହିଲେ।
କା ତ୍ଵଂ କସ୍ଯାସି ସୁଶ୍ରୋଣି କିମର୍ଥଂ ଚାଗତା ଵନମ୍। ଏଵଂରୂପଗୁଣୋପେତା କୁତସ୍ତ୍ଵମସି ଶୋଭନେ
'ତୁମେ କିଏ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି? କାହାର ଝିଅ ତୁମେ? କି କାରଣରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ? ଏମିତି ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ହେ ଶୋଭାମୟୀ?'
ଦର୍ଶନାଦେଵ ହି ଶୁଭେ ତ୍ଵଯା ମେଽପହୃତଂ ମନଃ। ଇଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାମହଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଶୋଭନେ
'ତୁମକୁ ଦେଖିବା ସହିତା ମୋର ମନ ହରାଇଯାଇଛି, ହେ ଶୁଭେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ— ଦୟାକରି କହ, ହେ ଶୋଭାମୟୀ।'
ସ୍ଥିତୋସ୍ମ୍ଯମିତସୌଭାଗ୍ଯେ ଵିଵକ୍ଷୁଶ୍ଚାସ୍ମି କିଂଚନ। ଶୃଣୁ ମେ ନାଗନାସୋରୁ ଵଚନଂ ମତ୍ତକାଶିନି
'ମୁଁ ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, ହେ ମଧୁର କଟିଅଳି, କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ନାଗିନୀ ତଳପାଦ ଓ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଚମକୁଥିବା।'
ରାଜର୍ଷେରନ୍ଵଯେ ଜାତଃ ପୂରୋରସ୍ମି ଵିଶେଷତଃ। ଵୃଣ୍ଵେ ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ସୁଶ୍ରୋଣି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତୋ ଵରଵର୍ଣିନି
'ମୁଁ ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ବିଶେଷକରି ପୁରୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ଆଜି ମୁଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି ଓ ଉଜ୍ୱଳ ରୂପବତୀ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ ବର୍ଚ୍ଛି।'
ନ ମେଽନ୍ଯତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିଯାଯା ମନୋ ଜାତୁ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଋଷିପୁତ୍ରୀଷୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ନାଵରାସୁ ପରାସୁ ଚ
'ମୋର ମନ କେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଋଷିପୁତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅଧମ ହେଉନ୍ଥିବା।'
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣିହିତାତ୍ମାନଂ ଵିଦ୍ଦି ମାଂ କଲଭାଷିଣି। ଯସ୍ଯାଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଭାଵୋଽସ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯା ହ୍ଯସି କା ଵଦା
'ତେଣୁ, ମୋର ମନ ତୁମପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ହେ କଳରବ କଥା କହୁଥିବା। ମୋର ଏହି ଭାବ ତୁମପାଇଁ। ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟା, କିଏ ତୁମେ, କହ।'
ନ ହି ମେ ଭୀରୁ ଵିପ୍ରାଯାଂ ମନଃ ପ୍ରସହତେ ଗତିମ୍। ଭଜେ ତ୍ଵାମାଯତାପାଙ୍ଗେ ଭକ୍ତଂ ଭଜିତୁମର୍ହସି। ଭୁଙ୍କ୍ଷ ରାଜ୍ଯଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ବୁଦ୍ଧିଂ ମାତ୍ଵନ୍ଯଥା କୃଥାଃ
'ହେ ଭୟଭିତା, ମୋର ମନ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହେଁ, ହେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନି। ଭକ୍ତି ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଅଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର। ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ହେ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି, ଅନ୍ୟ ଭାବ ରଖନିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ସା କନ୍ଯା ତେନ ରାଜ୍ଞା ତମାଶ୍ରମେ। ଉଵାଚ ହସତୀ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ସୁମଧୁରାକ୍ଷରମ୍
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ସେଇ କନ୍ୟା ଆଶ୍ରମରେ ହସି, ମଧୁର ଓ ସୁମୃଦୁ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କଣ୍ଵସ୍ଯାହଂ ଭଗଵତୋ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଦୁହିତା ମତା। ତପସ୍ଵିନୋ ଧୃତିମତୋ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ମୁଁ ମହାମାନ୍ୟ, ତପସ୍ବୀ, ଧୃତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ କଣ୍ବଙ୍କ ଝିଅ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ହେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ।'
ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଶ୍ଯପୋ ମେ ଗୁରୁଃ ପିତା। ତମେଵ ପ୍ରାର୍ଥଯ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ନାଯୁକ୍ତଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
'ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର। କାଶ୍ୟପ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ପିତା। ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ମହାଭାଗେ ଭଗଵାଁଲ୍ଲୋକପୂଜିତଃ। ଚଲେଦ୍ଧି ଵୃତ୍ତାଦ୍ଧର୍ମୋପି ନ ଚଲେତ୍ସଂଶିତଵ୍ରତଃ
'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ମହାମାନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ନିୟମ ଅଟୁଟ। ଧର୍ମ ଯଦି କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ତଥାପି ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତୀ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ।'
କଥଂ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦୁହିତା ସଂଭୂତା ଵରଵର୍ଣିନୀ। ସଂଶଯୋ ମେ ମହାନତ୍ର ତନ୍ମେ ଛେତ୍ତୁମିହାର୍ହସି
'ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କ ଝିଅ ହେଲୁ, ହେ ଉଜ୍ୱଳ ରୂପବତୀ? ଏଠାରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି— ଦୟାକରି ଏଠାରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।'
ଯଥାଽଯମାଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥା ଚେଦମଭୂତ୍ପୁରା। `ଅନ୍ଯଥା ସନ୍ତମାତ୍ମାନମନ୍ଯଥା ସତ୍ସୁ ଭାଷତେ
ଏହି ଘଟଣା ମୋ ପାଖରେ ଯେମିତି ଆସିଛି, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଅନ୍ୟରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟରୂପ କଥା କହିଥାନ୍ତି।
ସ ପାପେନାଵୃତୋ ମୂର୍ଖସ୍ତେନ ଆତ୍ମାପହାରକଃ।' ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥାଽସ୍ମି ଦୁହିତା ମୁନେଃ
ସେ ମୂର୍ଖ ଅପରାଧରେ ଢକି ଯାଇଛି, ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚୋରି କରିଥାନ୍ତି। ରାଜା, ମୁଁ କିପରି ଏକ ଋଷିର କନ୍ୟା ହେଇଛି, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଷିଃ କଶ୍ଚିଦିହାଗମ୍ଯ ମମ ଜନ୍ମାଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍। `ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ଯଥାସି ତ୍ଵଂ କୁତସ୍ତ୍ଵେଯଂ ଶକୁନ୍ତଲା
ଏଠାକୁ ଏକ ଋଷି ଆସି, ମୋ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — 'ତୁମେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା, ତେବେ ଏହି ଶକୁନ୍ତଳା କିପରି ତୁମର?'
ପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵତ୍ତଃ କଥଂ ଜାତା ତତ୍ତ୍ଵଂ ମେ ବ୍ରୂହି କାଶ୍ଯପ।' ତସ୍ମୈ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଯଥା ତଚ୍ଛୃଣୁ ପାର୍ଥିଵା
'ତୁମଠାରୁ କିପରି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା? ସତ୍ୟ କଥା କହ, କାଶ୍ୟପ।' ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି କହିଥିଲେ। ରାଜା, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତପ୍ଯମାନଃ କିଲ ପୁରା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହତ୍ତପଃ। ସୁଭୃଶଂ ତାପଯାମାସ ଶକ୍ରଂ ସୁରଗଣେଶ୍ଵରମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଏହାର ତୀବ୍ରତାରେ ଶକ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବହୁତ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽଯଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମାଂ ଚ୍ଯାଵଯେଦିତି। ଭୀତଃ ପୁରନ୍ଦରସ୍ତସ୍ମାନ୍ମେନକାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
‘ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୋତେ ମୋ ଆସନରୁ ଖସାଇପାରିବେ’ ବୋଲି ଭୟଭୀତ ପୁରନ୍ଦର ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଗୁଣୈରପ୍ସରସାଂ ଦିଵ୍ଯୈର୍ମେନକେ ତ୍ଵଂ ଵିଶିଷ୍ଯସେ। ଶ୍ରେଯୋ ମେ କୁରୁ କଲ୍ଯାଣି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତଚ୍ଛୃଣୁ
‘ଦେବଲୋକର ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ, ମେନକା, ଗୁଣରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଉପକାର କର, ଶୁଭେ, ମୁଁ ଯାହା କହିବି, ଶୁଣ।’
ଅସାଵାଦିତ୍ଯଶଙ୍କାଶୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହାତପାଃ। ତପ୍ଯମାନସ୍ତପୋ ଘୋରଂ ମମ କମ୍ପଯତେ ମନଃ
‘ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିବା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏତେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ମୋ ମନକୁ ଉଲଟାଇ ଦେଉଛି।’
ମେନକେ ତଵ ଭାରୋଽଯଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଃ ସୁମଧ୍ଯମେ। ଶଂସିତାତ୍ମା ସୁଦୁର୍ଧର୍ଷ ଉଗ୍ରେ ତପସି ଵର୍ତତେ
ମେନକା, ଏହି କାମ ତୋର। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହେ ସୁନିମ୍ନା, ଅତି ଦୃଢ଼ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଭଙ୍ଗ କରିବା ଅତି କଷ୍ଟ। ସେ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଲଗି ଅଛନ୍ତି।
ସ ମାଂ ନ ଚ୍ଯାଵଯେତ୍ସ୍ଥାନାତ୍ତଂ ଵୈ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଲୋଭଯ। ଚର ତସ୍ଯ ତପୋଵିଘ୍ନଂ କୁରୁ ମେ ପ୍ରିଯମୁତ୍ତମମ୍
ତୁମେ ଯାଉ, ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କର, ଯେପରି ମୁଁ ମୋ ଅସନ୍ନ ଠାରୁ ବିଚ୍ୟୁତ ହେବି ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାକୁ ବିଘ୍ନ କର, ଏହି ଉତ୍ତମ କାମ ମୋ ପାଇଁ କର।
ରୂପଯୌଵନମାଧୁର୍ଯଚେଷ୍ଟିତସ୍ମିତଭାଷଣୈଃ। ଲୋଭଯିତ୍ଵା ଵରାରୋହେ ତପସସ୍ତଂ ନିଵର୍ତଯ
ତୁମର ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଯୌବନ, ମାଧୁର୍ୟ, ଚାଳ-ଚଳନ, ହସି ଓ ମିଠା କଥାରେ, ହେ ସୁନିମ୍ନା, ତାଙ୍କୁ ଆକର୍ଷିତ କରି, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରୁ ଦୂର କର।
ମହାତେଜାଃ ସ ଭଗଵାଂସ୍ତଥୈଵ ଚ ମହାତପାଃ। କୋପନଶ୍ଚ ତଥା ହ୍ଯେନଂ ଜାନାତି ଭଗଵାନପି
ସେ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ମହାତପସ୍ବୀ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଅତି ତୀବ୍ର। ଏହି କଥା ସମ୍ବଲ୍ଲିତ ଭଗବାନ୍ ମଧ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି।
ତେଜସ୍ତପସଶ୍ଚୈଵ କୋପସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତ୍ଵମପ୍ଯୁଦ୍ଵିଜସେ ଯସ୍ଯ ନୋଦ୍ଵିଜେଯମହଂ କଥମ୍
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତପସ୍ୟା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଦେଖି ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଭୟଭିତ ହେଉଛ, ତେବେ ମୁଁ କିପରି ଭୟଭିତ ହେବିନା?
ମହାଭାଗଂ ଵସିଷ୍ଠଂ ଯଃ ପୁତ୍ରୈରିଷ୍ଟୈର୍ଵ୍ଯଯୋଜଯତ୍। କ୍ଷତ୍ରଜାତଶ୍ଚ ଯଃ ପୂର୍ଵମଭଵଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ବଲାତ୍
ଯିଏ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅମାନେଠାରୁ ବଞ୍ଚିତ କରିଥିଲେ, ଏବଂ ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଥିଲେ, ଶକ୍ତିବଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୋଇଯାଇଥିଲେ।
ଶୌଚାର୍ଥଂ ଯୋ ନଦୀଂ ଚକ୍ରେ ଦୁର୍ଗମାଂ ବହୁଭିର୍ଜଲୈଃ। ଯାଂ ତାଂ ପୁଣ୍ଯତମାଂ ଲୋକେ କୌଶିକୀତି ଵିଦୁର୍ଜନାଃ
ଯିଏ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଏକ ଦୁର୍ଗମ ନଦୀ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ଯାହାରେ ଅନେକ ଜଳ ଥିଲା, ଏବଂ ଯାହାକୁ ଲୋକେ ପୃଥିବୀରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର କୌଶିକୀ ଭାବରେ ଜାଣନ୍ତି।
ବଭାର ଯତ୍ରାସ୍ଯ ପୁରା କାଲେ ଦୁର୍ଗେ ମହାତ୍ମନଃ। ଦାରାନ୍ମତଙ୍ଗୋ ଧର୍ମାତ୍ମା ରାଜର୍ଷିର୍ଵ୍ଯାଧତାଂ ଗତଃ
ଯେଉଁଠାରେ ପୂର୍ବକାଳରେ ସେଇ ଦୁର୍ଗମ ସ୍ଥାନରେ, ମହାତ୍ମାଙ୍କର ପତ୍ନୀକୁ ମତଙ୍ଗ ନାମକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଏବଂ ଶିକାରୀ ଥିବା ସମୟରେ ସମ୍ଭାଳିଥିଲେ।