ରଥସ୍ଯ ନାଗାଃ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନାଗସ୍ଯାସଞ୍ଶତଂ ହଯାଃ। ହଯସ୍ଯ ପୁରୁଷାଃ ସପ୍ତ ଭିନ୍ନସନ୍ଧାନକାରିଣଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ପାଇଁ ପଚାଶ ହାତୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀ ପାଇଁ ଏକ ଶତ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ସାତ ଜଣ ଯୋଧା, ଯେଉଁମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଣୀକୁ ଫେରାଇବାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ସେନା ପଞ୍ଚଶତଂ ନାଗା ରଥାସ୍ତାଵନ୍ତ ଏଵ ଚ। ଦଶସେନା ଚ ପୃତନା ପୃତନା ଦଶ ଵାହିନୀ
ଏକ ସେନାରେ ପଞ୍ଚ ଶତ ହାତୀ ଓ ଏତିକି ରଥ ଥାଏ; ଦଶ ସେନା ଏକ ପ୍ରତନା ହୁଏ, ଦଶ ପ୍ରତନା ଏକ ବାହିନୀ ହୁଏ।
ସେନା ଚ ଵାହିନୀ ଚୈଵ ପୃତନା ଧ୍ଵଜିନୀ ଚମୂଃ । ଅକ୍ଷୌହିଣୀତି ପର୍ଯାଯୈର୍ନିରୁକ୍ତା ଚ ଵରୂଥିନୀ
ସେନା, ବାହିନୀ, ପ୍ରତନା, ଧ୍ୱଜିନୀ, ଚମୂ—ଏହି ସବୁ ଏକ ଗଠନର ପର୍ୟାୟବାଚୀ ନାମ; ଏହାକୁ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯୂଢାନ୍ଯନୀକାନି କୌରଵେଯେଣ ଧୀମତା। ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦଶୈକା ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତ ଚୈଵ ହ
ଏପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌରବ ତାଙ୍କର ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏକ ଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଗଣନା କରାଗଲା, ଏବଂ ସାତ ମଧ୍ୟ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯସ୍ତୁ ସପ୍ତୈଵ ପାଣ୍ଡଵାନାମଭୂଦ୍ବଲମ୍ । ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦଶୈକା ଚ କୌରଵାଣାମଭୂଦ୍ବଲମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ସାତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଥିଲା; କୌରବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏକ ଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଥିଲା।
ନରାଣାଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଦେଷା ପତ୍ତିର୍ଵିଧୀଯତେ। ସେନାମୁଖଂ ଚ ତିସ୍ରସ୍ତା ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତମ୍
ପଦାତି ଦଳ ପାଇଁ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ଜଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏପରି ତିନି ଦଳ ଏକ ଗୁଳ୍ମ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'ଗୁଳ୍ମ' କୁହାଯାଏ।
ତ୍ରଯୋ ଗୁଲ୍ମା ଗଣସ୍ତ୍ଵାସୀଦ୍ଗଣାସ୍ତ୍ଵଯୁତଶୋଽଭଵନ୍ । ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ ସେନାସୁ ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାରେ ତିନିଟି ଗୁଳ୍ମ ଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଦଶ ହଜାର ସେନା ଥିଲେ। ସେମାନେ ସବୁଠୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ।
ତତ୍ର ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଶୂରାନ୍ବୁଦ୍ଧିମତୋ ନରାନ୍। ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାବାହୁଶ୍ଚକ୍ରେ ସେନାପତୀଂସ୍ତଦା
ସେଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହସ୍ତରେ, ସେହି ସମସ୍ତ ସାହସୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ପୃଥଗକ୍ଷୌହିଣୀନାଂ ଚ ପ୍ରଣେତୄନ୍ନରସତ୍ତମାନ୍ । ଵିଧିଵତ୍ପୂର୍ଵମାନୀଯ ପାର୍ଥିଵାନଭ୍ଯଷେଚଯତ୍
ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇପାରିବେ, ସେମାନେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଆଣି, ସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
କୃପଂ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ଶଲ୍ଯଂ ଚ ସୈନ୍ଧଵଂ ଚ ଜଯଦ୍ରଥମ୍ । ସୁଦକ୍ଷିଣଂ ଚ କାମ୍ଭୋଜଂ କୃତଵର୍ମାଣମେଵ ଚ
କୃପ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ସିନ୍ଧୁର ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥ, କାମ୍ଭୋଜ ଦେଶର ସୁଦକ୍ଷିଣ, ଏବଂ କୃତବର୍ମା—
ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଂ ଚ କର୍ଣଂ ଚ ଭୂରିଶ୍ରଵସମେଵ ଚ। ଶକୁନିଂ ସୌବଲଂ ଚୈଵ ବାହ୍ଲୀକଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ସୁବଳଙ୍କ ପୁଅ ଶକୁନି, ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହ୍ଲିକ—
ଦିଵସେ ଦିଵସେ ତେଷାଂ ପ୍ରତିଵେଲଂ ଚ ଭାରତ। ଚକ୍ରେ ସ ଵିଵିଧାଃ ପୂଜାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଓ ଯଥାସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ, ଖୋଲା ଭାବରେ ବାରମ୍ବାର।
ତଥା ଵିନିଯତାଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚ ତେଷାଂ ପଦାନୁଗାଃ। ବଭୂଵୁଃ ସୈନିକା ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରିଯଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚିକୀର୍ଷଵଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛାଶୀଳ ସେନା ହେଇଗଲେ।
ତତଃ ଶାନ୍ତନଵଂ ଭୀଷ୍ମଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଜଃ। ସହ ସର୍ଵୈର୍ମହୀପାଲୈରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—
ଋତେ ସେନାପ୍ରଣେତାରଂ ପୃତନା ସୁମହତ୍ଯପି । ଦୀର୍ଯତେ ଯୁଦ୍ଧମାସାଦ୍ଯ ପିପୀଲିକପୁଟଂ ଯଥା
ନେତୃତ୍ୱ ଛଡ଼ି, ବଡ଼ ସେନା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରି ଉଁଟିର ଗୁହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ନହି ଜାତୁ ଦ୍ଵଯୋର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ସମା ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍ । ଶୌର୍ଯଂ ଚ ଵଲନେତୄଣାଂ ସ୍ପର୍ଧତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
କେବେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଏକ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନେତାମାନଙ୍କ ସାହସ ସବୁବେଳେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରେ।
ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ହୈହଯାନମିତୌଜସଃ । ଅଭ୍ଯଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତକୁଶଧ୍ଵଜାଃ
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, କୁଶ ଧ୍ୱଜା ନେଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୈହୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତାନଭ୍ଯଯୁସ୍ତଦା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହ । ଏକତସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣା ଏକତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାଃ
ସେତେବେଳେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ହେ ପିତାମହ, ତିନି ଜାତି ଏକପଟେ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅନ୍ୟପଟେ ଥିଲେ।
ତେ ସ୍ମ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଭଜ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଜଯନ୍ତ୍ଯେଵ ବହୁଲଂ ଚୈକତୋ ବଲମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ତିନି ଜାତି ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସବୁବେଳେ ଜିତିଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଏକତା ରଖିଥିଲେ।
ତତସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାନେଵ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଦ୍ଵିଚସତ୍ତମାଃ । ତେଭ୍ଯଃ ଶଶଂସୁର୍ଧର୍ମଜ୍ଞା ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପିତାମହ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ହେ ପିତାମହ।
ଵଯମେକସ୍ଯ ଶ୍ରୃଣୁମୋ ମହାବୁଦ୍ଧିମତୋ ରଣେ । ଭଵନ୍ତସ୍ତୁ ପୃଥକ୍ସର୍ଵେ ସ୍ଵବୁଦ୍ଧିଵଶଵର୍ତିନଃ
"ଆମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଏକ ବଡ଼ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣୁ, ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ନିଜ ମନ ଅନୁଯାୟୀ ଅଲଗା ଅଲଗା କାମ କରୁଛ।"
ତତସ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚକ୍ରୁରେକଂ ସେନାପତିଂ ଦ୍ଵିଜମ୍। ନଯେ ସୁକୁଶଲଂ ଶୂରମଜଯନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାଂସ୍ତତଃ
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏକ ଦ୍ୱିଜ, ନେତୃତ୍ୱରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଓ ସାହସୀ, ତାଙ୍କୁ ସେନାପତି କଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ହାରିଗଲେ।
ଏଵଂ ଯେ କୁଶଲଂ ଶୂରଂ ହିତେପ୍ସିତମକଲ୍ପଷମ୍। ସେନାପତିଂ ପ୍ରକୁର୍ଵନ୍ତି ତେ ଜଯନ୍ତି ରଣେ ରିପୂନ୍
ଏଭଳି ଯେଉଁମାନେ ନେତୃତ୍ୱରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ସାହସୀ, ଭଲ ଇଚ୍ଛା ରଖୁଥିବା ଓ ଦୋଷ ନଥିବା ମଣିଷଙ୍କୁ ସେନାପତି କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତନ୍ତି।
ଭଵାନୁଶନସା ତୁଲ୍ଯୋ ହିତୈଷୀ ଚ ସଦା ମମ। ଅସଂହାର୍ଥଃ ସ୍ଥିତୋ ଧର୍ମେ ସ ନଃ ସେନାପତିର୍ଭଵ
ତୁମେ ଉଶନାସଙ୍କ ପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ସଦା ମୋର ଭଲ ଚାହୁଁଛ, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଓ ଅପରାଜିତ, ଆମ ସେନାପତି ହେଉ।
ରଶ୍ମୀଵତାମିଵାଦିତ୍ଯୋ ଵୀରୁଧାମିଵ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ । କୁବେର ଇଵ ଯକ୍ଷାଣାଂ ଦେଵାନାମିଵ ଵାସଵଃ
ଯେପରି ରଶ୍ମି ଥିବାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗଛପାଳି ମଧ୍ୟରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ଯକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁବେର, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାସବ ଅଗ୍ରଣୀ ଅଟେ—
ପର୍ଵତାନାଂ ଯଥା ମେରୁଃ ସୁପର୍ଣଃ ପକ୍ଷିଣାଂ ଯଥା। କୁମାର ଇଵ ଦେଵାନାଂ ଵସୂନାମିଵ ହଵ୍ଯଵାଟ୍
ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମେରୁ, ପକ୍ଷୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୁମାର, ଓ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ହବ୍ୟବାଟ ଅଟେ—
ଭଵତା ହି ଵଯଂ ଗୁପ୍ତାଃ ଶତ୍ରେଣେଵ ଦିଵୌକସଃ । ଅନାଧୃଷ୍ଯା ଭଵିଷ୍ଯାମସ୍ତ୍ରିଦଶାନାମପି ଧ୍ରୁଵମ୍
ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ସୁରକ୍ଷିତ, ଯେପରି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଠାରୁ ସୁରକ୍ଷିତ ଅଟନ୍ତି; ଆମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଜୟ ହେବୁ।
ପ୍ରଯାତୁ ନୋ ଭଵାନଗ୍ରେ ଦେଵାନାମିଵ ପାଵକିଃ । ଵଯଂ ତ୍ଵାମନୁଯାସ୍ଯାମଃ ସୌରଭେଯା ଇଵର୍ଷଭମ୍
ଆପଣ ଆଗରେ ଯାନ୍ତୁ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପାବକ ଯେପରି ଅଗ୍ରଗାମୀ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ପଛରେ ଯିବୁ, ଯେପରି ସୌରଭେୟ ଗୋମାନେ ରଷବଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲନ୍ତି।
ଏଵମେତନ୍ମହାବାହୋ ଯଥା ଵଦସି ଭାରତ। ଯଥୈଵ ହି ଭଵନ୍ତୋ ମେ ତଥୈଵ ମମ ପାଣ୍ଡଵାଃ
ମହାବାହୁ, ଆପଣ ଯେପରି କହିଛନ୍ତି, ଭାରତ, ଏହିପରି ଠିକ୍; ଆପଣମାନେ ଯେପରି ମୋ ପାଇଁ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଅଟନ୍ତି।
ଅପି ଚୈଵ ମଯା ଶ୍ରୋଯୋ ଵାଚ୍ଯଂ ତେଷାଂ ନରାଧିପ । ସଂଯୋଦ୍ଧଵ୍ଯଂ ତଵାର୍ଥାଯ ଯଥା ମେ ସମଯଃ କୃତଃ
ଏହାସହିତ, ମୁଁ ରାଜାମାନଙ୍କୁ ଭଲ କଥା କହିବାକୁ ପଡିବ; ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ଯେପରି ମୁଁ ପ୍ରତିଜ୍ଞା କରିଛି।