ଚତୁର୍ଯୁଜୋ ରଥାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ଚୋତ୍ତମଵାଜିନଃ । ସପ୍ରାସଋଷ୍ଟିକାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ଶତଶରାସନାଃ
ସମସ୍ତ ରଥ ଚାରିଟି ଚକା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥରେ ବଣ୍ଡୁକ ଓ ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥରେ ଶତ ତୀର ଥିବା ଧନୁ ଥିଲା।
ଧୁର୍ଯଯୋର୍ହକଯଯୋରେକସ୍ତଥାନ୍ଯୌ ପର୍ଷ୍ଣିସାରଥୀ । ତୌ ଚାପି ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ରଥୀ ଚ ହଯଵିତ୍ତଥା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥରେ ଏକ ଜଣ ରଥ ଚାଳନା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ପଛରେ ରଥର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ସାରଥିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଏବଂ ସାରଥି ଘୋଡ଼ା ବିଷୟରେ ଜଣା ଥିଲେ।
ନଗରାଣୀଵ ଗୁପ୍ତାନି ଦୁରାଧର୍ଷାଣି ଶତ୍ରୁଭିଃ । ଆସନ୍ରଥସହସ୍ରାଣି ହେମମାଲୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସୁରକ୍ଷିତ ନଗର ଭଳି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠି ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲା।
ଯଥା ରଥାସ୍ତଥା ନାଗା ବଦ୍ଧକକ୍ଷାଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାଃ । ବଭୂଵୁଃ ସପ୍ତପୁରୁଷା ରତ୍ନଵନ୍ତ ଇଵାଦ୍ରଯଃ
ଯେପରି ରଥମାନେ ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ଓ କମର ପଟି ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ସେପରି ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ଓ କମର ପଟି ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀରେ ସାତ ଜଣ ଥିଲେ, ଏହା ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦ୍ଵାଵଙ୍କୁଶଧରୌ ତତ୍ର ଦ୍ଵାଵୁତ୍ତମଧନୁର୍ଧରୌ । ଦ୍ଵୌ ଵରାସିଧରୌ ରାଜନ୍ନେକଃ ଶକ୍ତିପିନାକଧୃତ୍
ସେଠି ଦୁଇ ଜଣ ହାତୀ ଚାଳନା ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିଲେ, ଦୁଇ ଜଣ ଉତ୍ତମ ଧନୁର୍ଧର ଥିଲେ, ଦୁଇ ଜଣ ଉତ୍ତମ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ଏକ ଜଣ ଶକ୍ତି ଓ ଧନୁ ଧରିଥିଲେ।
ଗଜୈର୍ମତ୍ତୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ସର୍ଵମାଯୁଧକୋଶକୈଃ। ତଦ୍ବଭୂଵ ବଲଂ ରାଜନ୍କୌରଵ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ମହାତ୍ମା କୌରବଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ମଦ ଭରିଥିବା ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରାଗାର ସହିତ ସଜିଥିଲା।
ଆମୁକ୍ତକଵଚୈର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସପତାକୈଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତୈଃ । ସାଦିଭିଶ୍ଚୋପପନ୍ନାସ୍ତୁ ତଥା ଚାଯୁତଶୋ ହଯାଃ
କବଚ ପିନ୍ଧି, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯୋଧାମାନେ ସହିତ, ଏପରି ଦଶ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସଜିଥିଲା।
ଅସଙ୍ଗ୍ରାହାଃ ସୁସଂପନ୍ନା ହେମଭାଣ୍ଡପରିଚ୍ଛଦାଃ। ଅନେକଶତସାହସ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ସାଦିଵଶେ ସ୍ଥିତାଃ
ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଭଲଭାବେ ସଜିଥିବା, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ଘୋଡ଼ା, ସମସ୍ତ ଯୋଧା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ।
ନାନାରୂପଵିକାରାଶ୍ଚ ନାନାକଵଚଶସ୍ତ୍ରିଣଃ । ପଦାତିନୋ ନରାସ୍ତତ୍ର ବଭୂଵୁର୍ହେମମାଲିନଃ
ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ରୂପର ଅନେକ ପଦାତି ଯୋଧା, ବିଭିନ୍ନ କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତେ ସୁନା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ।
ରଥସ୍ଯାସନ୍ଦଶ ଗଜା ଗଜସ୍ଯ ଦଶ ଵାଜିନଃ । ନରା ଦଶ ହଯସ୍ଯାସନ୍ପାଦରକ୍ଷାଃ ସମନ୍ତତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ପାଇଁ ଦଶ ହାତୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀ ପାଇଁ ଦଶ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଦଶ ପଦାତି ଯୋଧା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।
ରଥସ୍ଯ ନାଗାଃ ପଞ୍ଚାଶନ୍ନାଗସ୍ଯାସଞ୍ଶତଂ ହଯାଃ। ହଯସ୍ଯ ପୁରୁଷାଃ ସପ୍ତ ଭିନ୍ନସନ୍ଧାନକାରିଣଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ପାଇଁ ପଚାଶ ହାତୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀ ପାଇଁ ଏକ ଶତ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ସାତ ଜଣ ଯୋଧା, ଯେଉଁମାନେ ଭାଙ୍ଗିଯାଇଥିବା ଶ୍ରେଣୀକୁ ଫେରାଇବାରେ ପ୍ରବୀଣ।
ସେନା ପଞ୍ଚଶତଂ ନାଗା ରଥାସ୍ତାଵନ୍ତ ଏଵ ଚ। ଦଶସେନା ଚ ପୃତନା ପୃତନା ଦଶ ଵାହିନୀ
ଏକ ସେନାରେ ପଞ୍ଚ ଶତ ହାତୀ ଓ ଏତିକି ରଥ ଥାଏ; ଦଶ ସେନା ଏକ ପ୍ରତନା ହୁଏ, ଦଶ ପ୍ରତନା ଏକ ବାହିନୀ ହୁଏ।
ସେନା ଚ ଵାହିନୀ ଚୈଵ ପୃତନା ଧ୍ଵଜିନୀ ଚମୂଃ । ଅକ୍ଷୌହିଣୀତି ପର୍ଯାଯୈର୍ନିରୁକ୍ତା ଚ ଵରୂଥିନୀ
ସେନା, ବାହିନୀ, ପ୍ରତନା, ଧ୍ୱଜିନୀ, ଚମୂ—ଏହି ସବୁ ଏକ ଗଠନର ପର୍ୟାୟବାଚୀ ନାମ; ଏହାକୁ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ।
ଏଵଂ ଵ୍ଯୂଢାନ୍ଯନୀକାନି କୌରଵେଯେଣ ଧୀମତା। ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦଶୈକା ଚ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଃ ସପ୍ତ ଚୈଵ ହ
ଏପରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌରବ ତାଙ୍କର ଦଳଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଣୀଭୁକ୍ତ କରିଥିଲେ; ଏକ ଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଗଣନା କରାଗଲା, ଏବଂ ସାତ ମଧ୍ୟ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯସ୍ତୁ ସପ୍ତୈଵ ପାଣ୍ଡଵାନାମଭୂଦ୍ବଲମ୍ । ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦଶୈକା ଚ କୌରଵାଣାମଭୂଦ୍ବଲମ୍
ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ସାତ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଥିଲା; କୌରବମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଏକ ଦଶ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଥିଲା।
ନରାଣାଂ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶଦେଷା ପତ୍ତିର୍ଵିଧୀଯତେ। ସେନାମୁଖଂ ଚ ତିସ୍ରସ୍ତା ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଶବ୍ଦିତମ୍
ପଦାତି ଦଳ ପାଇଁ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚାଶି ଜଣ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଏପରି ତିନି ଦଳ ଏକ ଗୁଳ୍ମ ହୁଏ, ଯାହାକୁ 'ଗୁଳ୍ମ' କୁହାଯାଏ।
ତ୍ରଯୋ ଗୁଲ୍ମା ଗଣସ୍ତ୍ଵାସୀଦ୍ଗଣାସ୍ତ୍ଵଯୁତଶୋଽଭଵନ୍ । ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ ସେନାସୁ ଯୋତ୍ସ୍ଯମାନାଃ ପ୍ରହାରିଣଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ସେନାରେ ତିନିଟି ଗୁଳ୍ମ ଥିଲା, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳରେ ଦଶ ହଜାର ସେନା ଥିଲେ। ସେମାନେ ସବୁଠୁ ଯୁଦ୍ଧ କରିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଦର୍ଶୀ ଥିଲେ।
ତତ୍ର ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ରାଜା ଶୂରାନ୍ବୁଦ୍ଧିମତୋ ନରାନ୍। ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ମହାବାହୁଶ୍ଚକ୍ରେ ସେନାପତୀଂସ୍ତଦା
ସେଠାରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାଜା, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହସ୍ତରେ, ସେହି ସମସ୍ତ ସାହସୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମଣିଷମାନଙ୍କୁ ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି, ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତ କଲେ।
ପୃଥଗକ୍ଷୌହିଣୀନାଂ ଚ ପ୍ରଣେତୄନ୍ନରସତ୍ତମାନ୍ । ଵିଧିଵତ୍ପୂର୍ଵମାନୀଯ ପାର୍ଥିଵାନଭ୍ଯଷେଚଯତ୍
ସେ ପ୍ରଥମେ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦଳ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଣିଷମାନେ ଯେଉଁମାନେ ନେତୃତ୍ୱ ଦେଇପାରିବେ, ସେମାନେ ରାଜାମାନେଙ୍କୁ ଆଣି, ସେନାପତି ଭାବେ ଅଭିଷେକ କଲେ।
କୃପଂ ଦ୍ରୋଣଂ ଚ ଶଲ୍ଯଂ ଚ ସୈନ୍ଧଵଂ ଚ ଜଯଦ୍ରଥମ୍ । ସୁଦକ୍ଷିଣଂ ଚ କାମ୍ଭୋଜଂ କୃତଵର୍ମାଣମେଵ ଚ
କୃପ, ଦ୍ରୋଣ, ଶଲ୍ୟ, ସିନ୍ଧୁର ରାଜା ଜୟଦ୍ରଥ, କାମ୍ଭୋଜ ଦେଶର ସୁଦକ୍ଷିଣ, ଏବଂ କୃତବର୍ମା—
ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ରଂ ଚ କର୍ଣଂ ଚ ଭୂରିଶ୍ରଵସମେଵ ଚ। ଶକୁନିଂ ସୌବଲଂ ଚୈଵ ବାହ୍ଲୀକଂ ଚ ମହାବଲମ୍
ଦ୍ରୋଣଙ୍କ ପୁଅ, କର୍ଣ୍ଣ, ଭୂରିଶ୍ରବା, ସୁବଳଙ୍କ ପୁଅ ଶକୁନି, ଏବଂ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହ୍ଲିକ—
ଦିଵସେ ଦିଵସେ ତେଷାଂ ପ୍ରତିଵେଲଂ ଚ ଭାରତ। ଚକ୍ରେ ସ ଵିଵିଧାଃ ପୂଜାଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ଚ ପୁନଃ ପୁନଃ
ପ୍ରତିଦିନ ଓ ଯଥାସମୟରେ, ହେ ଭାରତ, ସେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ, ଖୋଲା ଭାବରେ ବାରମ୍ବାର।
ତଥା ଵିନିଯତାଃ ସର୍ଵେ ଯେ ଚ ତେଷାଂ ପଦାନୁଗାଃ। ବଭୂଵୁଃ ସୈନିକା ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରିଯଂ ରାଜ୍ଞଶ୍ଚିକୀର୍ଷଵଃ
ଏଭଳି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ସମସ୍ତ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସହଚରମାନେ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରିୟ କାମ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛାଶୀଳ ସେନା ହେଇଗଲେ।
ତତଃ ଶାନ୍ତନଵଂ ଭୀଷ୍ମଂ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଜଃ। ସହ ସର୍ଵୈର୍ମହୀପାଲୈରିଦଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ତାପରେ ଶାନ୍ତନୁଙ୍କ ପୁଅ ଭୀଷ୍ମଙ୍କୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏବଂ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ—
ଋତେ ସେନାପ୍ରଣେତାରଂ ପୃତନା ସୁମହତ୍ଯପି । ଦୀର୍ଯତେ ଯୁଦ୍ଧମାସାଦ୍ଯ ପିପୀଲିକପୁଟଂ ଯଥା
ନେତୃତ୍ୱ ଛଡ଼ି, ବଡ଼ ସେନା ମଧ୍ୟ ଯୁଦ୍ଧ ଆସିଲେ ଭାଙ୍ଗିଯାଏ, ଯେପରି ଉଁଟିର ଗୁହା ଭାଙ୍ଗିଯାଏ।
ନହି ଜାତୁ ଦ୍ଵଯୋର୍ବୁଦ୍ଧିଃ ସମା ଭଵତି କର୍ହିଚିତ୍ । ଶୌର୍ଯଂ ଚ ଵଲନେତୄଣାଂ ସ୍ପର୍ଧତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍
କେବେ ଦୁଇଜଣଙ୍କ ମନ ଏକ ରହେ ନାହିଁ, ଏବଂ ନେତାମାନଙ୍କ ସାହସ ସବୁବେଳେ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରେ।
ଶ୍ରୂଯତେ ଚ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ହୈହଯାନମିତୌଜସଃ । ଅଭ୍ଯଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସର୍ଵେ ସମୁଚ୍ଛ୍ରିତକୁଶଧ୍ଵଜାଃ
ହେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞ, କୁଶ ଧ୍ୱଜା ନେଇ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୈହୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତାନଭ୍ଯଯୁସ୍ତଦା ଵୈଶ୍ଯାଃ ଶୂଦ୍ରାଶ୍ଚୈଵ ପିତାମହ । ଏକତସ୍ତୁ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣା ଏକତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାଃ
ସେତେବେଳେ ବୈଶ୍ୟ ଓ ଶୂଦ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଗଲେ, ହେ ପିତାମହ, ତିନି ଜାତି ଏକପଟେ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଅନ୍ୟପଟେ ଥିଲେ।
ତେ ସ୍ମ ଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରଭଜ୍ଯନ୍ତେ ତ୍ରଯୋ ଵର୍ଣାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ । କ୍ଷତ୍ରିଯାଶ୍ଚ ଜଯନ୍ତ୍ଯେଵ ବହୁଲଂ ଚୈକତୋ ବଲମ୍
ଯୁଦ୍ଧରେ ସେ ତିନି ଜାତି ବାରମ୍ବାର ଭାଙ୍ଗିଯାଉଥିଲେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସବୁବେଳେ ଜିତିଥିଲେ, କାରଣ ସେମାନେ ଏକତା ରଖିଥିଲେ।
ତତସ୍ତେ କ୍ଷତ୍ରିଯାନେଵ ପପ୍ରଚ୍ଛୁର୍ଦ୍ଵିଚସତ୍ତମାଃ । ତେଭ୍ଯଃ ଶଶଂସୁର୍ଧର୍ମଜ୍ଞା ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ପିତାମହ
ତାପରେ ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ସତ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ହେ ପିତାମହ।