ଯଦର୍ଥଂ ଵନଵାସଶ୍ଚ ପ୍ରାପ୍ତଂ ଦୁଃଖଂ ଚ ଯନ୍ମଯା। ସୋଯମସ୍ମାନୁପୈତ୍ଯେଵ ପରୋଽନର୍ଥଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ
ଯେହିଁ ପାଇଁ ମୁଁ ଅଟବୀରେ ବନବାସ ଭୋଗିଲି, ଏବଂ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗିଛି, ସେଇ ଦୁଃଖ ଏବେ ଆମ ପରେ ଆଉ ଅଧିକ ଭାରି ଭାବେ ଆସିଛି, ଆମେ ଯେତେ ଚେଷ୍ଟା କଲୁ ମଧ୍ୟ।
ଯସ୍ମିନ୍ଯତ୍ନଃ କୃତୋଽସ୍ମାଭିଃ ସ ନୋ ହୀନଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ଅକୃତେ ତୁ ପ୍ରଯତ୍ନେଽସ୍ମାନୁପାଵୃତ୍ତଃ କଲିର୍ମହାନ୍
ଯାହା ପାଇଁ ଆମେ ଏତେ ପ୍ରୟାସ କରିଥିଲୁ, ସେହି ଦୃଢ଼ ଚେଷ୍ଟା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଆମେ ହାରିଗଲୁ; ଏବଂ ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ଯଥେଷ୍ଟ ପ୍ରୟାସ କରିନଥିଲୁ, ସେଠାରେ ବଡ଼ ଅପଦ୍ରବ ଆମକୁ ଘେରି ନେଲା।
କଥଂ ହ୍ଯଵଧ୍ଯୈଃ ସଙ୍ଗ୍ରାମଃ କାର୍ଯଃ ସହ ଭଵିଷ୍ଯତି। କଥଂ ହତ୍ଵା ଗୁରୂନ୍ଵୃଦ୍ଧାନ୍ଵିଜଯୋ ନୋ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯେଉଁମାନେ ହତ୍ୟାଯୋଗ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ କିପରି ଯୁଦ୍ଧ କରିବି? ଆମ ବଡ଼ମାନେ ଓ ଗୁରୁମାନେ ଥିବାବେଳେ, ସେମାନଙ୍କୁ ହତ୍ୟା କରି ଆମେ କିପରି ଜିତିପାରିବୁ?
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧର୍ମରାଜସ୍ଯ ସଵ୍ଯସାଚୀ ପରନ୍ତପଃ। ଯଦୁକ୍ତଂ ଵାସୁଦେଵେନ ଶ୍ରାଵଯାମାସ ତଦ୍ଵଚଃ
ଧର୍ମରାଜଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଭୟଦେଇଥିବା ସବ୍ୟସାଚୀ, ଯେଉଁ କଥା ବାସୁଦେବ କହିଥିଲେ, ସେଇ କଥାକୁ ତାଙ୍କୁ ଶୁଣାଇଲେ।
ଉକ୍ତଵାନ୍ଦେଵକୀପୁତ୍ରଃ କୁନ୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ଵିଦୁରସ୍ଯ ଚ । ଵଚନଂ ତତ୍ତ୍ଵଯା ରାଜନ୍ନିଖିଲେନାଵଧାରିତମ୍
ଦେବକୀପୁତ୍ର କୁନ୍ତୀ ଓ ବିଦୁରଙ୍କ କଥା କହିଥିଲେ, ଓ ରାଜା, ତୁମେ ସେମାନଙ୍କର ଅର୍ଥକୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ବୁଝିଛ।
ନ ଚ ତୌ ଵକ୍ଷ୍ଯତୋଽଧର୍ମମିତି ମେ ନୈଷ୍ଠିକୀ ମତିଃ। ନାପି ଯୁକ୍ତଂ ଚ କୌନ୍ତେଯ ନିଵର୍ତିତୁମଯୁଧ୍ଯତଃ
ମୋର ଏହି ଦୃଢ଼ ବିଶ୍ୱାସ, ସେମାନେ କେବେ ଅଧର୍ମ କଥା କହିନାହାନ୍ତି; ଏବଂ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ଯୁଦ୍ଧ ଛାଡ଼ିବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ।
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଵାସୁଦେଵୋଽପି ସଵ୍ଯସାଚିଵଚସ୍ତଦା । ସ୍ମଯମାନୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ପାର୍ଥମେଵମିତି ବ୍ରୁଵନ୍
ସବ୍ୟସାଚୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବାସୁଦେବ ହସି ଉତ୍ତର ଦେଇ, ପାର୍ଥଙ୍କୁ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ତତସ୍ତେ ଧୃତସଂକଲ୍ପା ଯୁଦ୍ଧାଯ ସହ ସୈନିକାଃ। ପାଣ୍ଡଵେଯା ମହାରାଜ ତାଂ ରାତ୍ରିଂ ସୁଖମାଵସନ୍
ତାପରେ, ଯୁଦ୍ଧ ପ୍ରତି ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ସେଇ ରାତିଟିକୁ ଶାନ୍ତିରେ କାଟିଲେ, ହେ ମହାରାଜ।
ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାଂ ଵୈ ରଜନ୍ଯାଂ ହି ରାଜା ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତତଃ। ଵ୍ଯଭଜତ୍ତାନ୍ଯନିକାନି ଦଶ ଚୈକଂ ଚ ଭାରତ
ସକାଳେ ରାତି ଶେଷ ହେବା ପରେ, ରାଜା ଦୁର୍ୟୋଧନ ସେଇ ଏଗାରଟି ସେନା ବିଭାଗକୁ ବାଣ୍ଟିଦେଲେ, ହେ ଭାରତବଂଶୀ।
ନରହସ୍ତିରଥାଶ୍ଵାନାଂ ସାରଂ ମଧ୍ଯଂ ଚ ଫଲ୍ଗୁ ଚ। ସର୍ଵେଷ୍ଵେତେଷ୍ଵନୀକେଷୁ ସନ୍ଦିଦେଶ ନରାଧିପଃ
ସେ ରାଜା, ସେନାର ମଣିଷ, ହାତୀ, ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ ଓ ଦୁର୍ବଳ ଅଂଶକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କଲେ।
ସାନୁକର୍ଷାଃ ସତୂଣୀରାଃ ସଵରୂଥାଃ ସତୋମରାଃ। ସୋପାସଙ୍ଗାଃ ସଶକ୍ତୀକାଃ ସନିଷଙ୍ଗାଃ ସହର୍ଷ୍ଟଯଃ
ସମସ୍ତେ ଅନୁଚର, ତୀରଧାରୀ, ରଥ, ତୋମାର, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅସ୍ତ୍ର, ଶକ୍ତି, ତୀର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସାଜସଜ୍ଜା ସହିତ ସଜିଥିଲେ।
ସଧ୍ଵଜାଃ ସପତାକାଶ୍ଚ ସଶରାସନତୋମରାଃ । ରଜ୍ଜୁଭିଶ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରାଭିଃ ସପାଶାଃ ସପରିଚ୍ଛଦାଃ
ସମସ୍ତେ ଧ୍ୱଜ, ପତାକା, ଧନୁର୍ବାଣ, ତୋମାର, ବିଭିନ୍ନ ରଶି, ପାଶ ଓ ଅଲଙ୍କାର ନେଇ ସଜିଥିଲେ।
ସକଚଗ୍ରହଵିକ୍ଷେପାଃ ସତୈଲଗୁଡଵାଲୁକାଃ । ସାଶୀଵିଷଘଟାଃ ସର୍ଵେ ସସର୍ଜରସପାଂସଵଃ
ସମସ୍ତେ କଂଡା, ତେଲ ଲଡୁ, ବାଲୁକା, ବିଷ ଭରା ଘଡ଼ା ଓ ଦରୁ ଚୁର୍ଣ୍ଣ ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲେ।
ସଘଣ୍ଟଫଲକାଃ ସର୍ଵେ ସାଯୋଗୁଡଜଲୋପଲାଃ ।। ସଶାଲଭିନ୍ଦିପାଲାଶ୍ଚ ସମଧୂଚ୍ଛିଷ୍ଟମୁଦ୍ଗରାଃ
ସମସ୍ତେ ଘଣ୍ଟି ଲାଗିଥିବା ଢାଲ, ତେଲ ଓ ମଧୁ ଲପେଟା ଗଦା, ଲୋହା ଶଳା ଲାଗିଥିବା ମୁସଳ ନେଇଥିଲେ।
ସକାଣ୍ଡଦଣ୍ଡକାଃ ସର୍ଵେ ସସୀରଵିଷତୋମରାଃ । ସଶୂର୍ପପିଟକାଃ ସର୍ଵେ ସଦାତ୍ରାଙ୍କୁଶତୋମରାଃ
ସମସ୍ତେ ଲୋହା ମୁଣ୍ଡି ଲାଠି, ବିଷ ଲାଗିଥିବା ତୋମାର, ଝାଡ଼ୁ, କୁଟାରି, ଅଙ୍କୁଶ ଓ ତୋମାର ନେଇଥିଲେ।
ସକୀଲକଵଚାଃ ସର୍ଵେ ଵାଶୀଵୃକ୍ଷାଦନାନ୍ଵିତାଃ। ଵ୍ଯାଘ୍ରଚର୍ମପରୀଵାରା ଦ୍ଵୀପିଚର୍ମାଵୃତାଶ୍ଚ ତେ
ସମସ୍ତେ କିଳ ଲାଗିଥିବା କବଚ, କୁଟାରି ଓ ଗଦା, ବାଘ ଚମଡ଼ ଓ ଚିତ୍ତା ଚମଡ଼ ପିନ୍ଧିଥିଲେ।
ସହର୍ଷ୍ଟଯଃ ସଶ୍ରୃଙ୍ଗାଶ୍ଚ ସପ୍ରାସଵିଵିଧାଯୁଧାଃ । ସକୁଠାରାଃ ସକୁଦ୍ଦାଲାଃ ସତୈଲକ୍ଷୌମସର୍ପିଷଃ
ସମସ୍ତେ ମୁସଳ, ଶୃଙ୍ଗ, ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଭାଲ, କୁଟାରି, କୁଦାଳ, ତେଲ, ପଟ ଓ ଘଉଁ ନେଇଥିଲେ।
ରୁକ୍ମଜାଲପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନା ନାନାମଣିଵିଭୂଷିତାଃ । ଚିତ୍ରାନୀକାଃ ସୁଵପୁଷୋ ଜ୍ଵଲିତା ଇଵ ପାଵକାଃ
ସମସ୍ତେ ସୁନା ଜାଲି ଓ ବିଭିନ୍ନ ମଣି ଅଲଙ୍କାର ପିନ୍ଧି, ଚମତ୍କାର ସେନା ଦଳ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳମାନ ହେଉଥିଲେ।
ତଥା କଵଚିନଃ ଶୂରାଃ ଶସ୍ତ୍ରେଷୁ କୃତନିଶ୍ଚଯାଃ । କୁଲୀନା ହଯଯୋନିଜ୍ଞାଃ ସାରଥ୍ଯେ ଵିନିଵେଶିତାଃ
ଏପରି, ବୀର ଯୋଧାମାନେ କବଚ ପିନ୍ଧି, ଅସ୍ତ୍ର ଚାଳନାରେ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତି, ଉତ୍ତମ କୁଳରୁ ଆସିଥିବା ଏବଂ ଘୋଡ଼ା ପ୍ରଜନନରେ ପ୍ରବୀଣ, ରଥରେ ସାରଥି ଭାବେ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ।
ବଦ୍ଧାରିଷ୍ଟା ବଦ୍ଧକକ୍ଷା ବଦ୍ଧଧ୍ଵଜପତାକିନଃ। ବଦ୍ଧାଭରଣନିର୍ଯୂହା ବଦ୍ଧଚର୍ମାସିପଟ୍ଟିଶାଃ
ସେମାନେ କବଚ ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧି, କମର ପଟି ବାନ୍ଧି, ଧ୍ୱଜ ଓ ପତାକା ଲଗାଇ, ଅଳଙ୍କାର ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ପିନ୍ଧି, ଢାଳ ଓ ତଳୱାର ପଟି ଭଲଭାବେ ବାନ୍ଧିଥିଲେ।
ଚତୁର୍ଯୁଜୋ ରଥାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ଚୋତ୍ତମଵାଜିନଃ । ସପ୍ରାସଋଷ୍ଟିକାଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ଶତଶରାସନାଃ
ସମସ୍ତ ରଥ ଚାରିଟି ଚକା ଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥ ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟାଣାଯାଉଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥରେ ବଣ୍ଡୁକ ଓ ବିଶେଷ ଅସ୍ତ୍ର ଥିଲା, ସମସ୍ତ ରଥରେ ଶତ ତୀର ଥିବା ଧନୁ ଥିଲା।
ଧୁର୍ଯଯୋର୍ହକଯଯୋରେକସ୍ତଥାନ୍ଯୌ ପର୍ଷ୍ଣିସାରଥୀ । ତୌ ଚାପି ରଥିନାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୌ ରଥୀ ଚ ହଯଵିତ୍ତଥା
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥରେ ଏକ ଜଣ ରଥ ଚାଳନା କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟ ଜଣ ପଛରେ ରଥର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ଏହି ଦୁଇ ଜଣ ସାରଥିମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଥିଲେ, ଏବଂ ସାରଥି ଘୋଡ଼ା ବିଷୟରେ ଜଣା ଥିଲେ।
ନଗରାଣୀଵ ଗୁପ୍ତାନି ଦୁରାଧର୍ଷାଣି ଶତ୍ରୁଭିଃ । ଆସନ୍ରଥସହସ୍ରାଣି ହେମମାଲୀନି ସର୍ଵଶଃ
ସୁରକ୍ଷିତ ନଗର ଭଳି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠି ଆକ୍ରମଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ଏମିତି ହଜାର ହଜାର ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁନା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲା।
ଯଥା ରଥାସ୍ତଥା ନାଗା ବଦ୍ଧକକ୍ଷାଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତାଃ । ବଭୂଵୁଃ ସପ୍ତପୁରୁଷା ରତ୍ନଵନ୍ତ ଇଵାଦ୍ରଯଃ
ଯେପରି ରଥମାନେ ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ଓ କମର ପଟି ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ସେପରି ହାତୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଭଲଭାବେ ଅଳଙ୍କୃତ ଓ କମର ପଟି ବାନ୍ଧିଥିଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀରେ ସାତ ଜଣ ଥିଲେ, ଏହା ରତ୍ନରେ ଭରିଥିବା ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଥିଲା।
ଦ୍ଵାଵଙ୍କୁଶଧରୌ ତତ୍ର ଦ୍ଵାଵୁତ୍ତମଧନୁର୍ଧରୌ । ଦ୍ଵୌ ଵରାସିଧରୌ ରାଜନ୍ନେକଃ ଶକ୍ତିପିନାକଧୃତ୍
ସେଠି ଦୁଇ ଜଣ ହାତୀ ଚାଳନା ପାଇଁ ଅଙ୍କୁଶ ଧରିଥିଲେ, ଦୁଇ ଜଣ ଉତ୍ତମ ଧନୁର୍ଧର ଥିଲେ, ଦୁଇ ଜଣ ଉତ୍ତମ ତଳୱାର ଧରିଥିଲେ, ଏକ ଜଣ ଶକ୍ତି ଓ ଧନୁ ଧରିଥିଲେ।
ଗଜୈର୍ମତ୍ତୈଃ ସମାକୀର୍ଣଂ ସର୍ଵମାଯୁଧକୋଶକୈଃ। ତଦ୍ବଭୂଵ ବଲଂ ରାଜନ୍କୌରଵ୍ଯସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ମହାତ୍ମା କୌରବଙ୍କର ସମସ୍ତ ସେନା ମଦ ଭରିଥିବା ହାତୀ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଥିଲା, ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଅସ୍ତ୍ର ଓ ଅସ୍ତ୍ରାଗାର ସହିତ ସଜିଥିଲା।
ଆମୁକ୍ତକଵଚୈର୍ଯୁକ୍ତୈଃ ସପତାକୈଃ ସ୍ଵଲଙ୍କୃତୈଃ । ସାଦିଭିଶ୍ଚୋପପନ୍ନାସ୍ତୁ ତଥା ଚାଯୁତଶୋ ହଯାଃ
କବଚ ପିନ୍ଧି, ଧ୍ୱଜ ଓ ଅଳଙ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ, ଯୋଧାମାନେ ସହିତ, ଏପରି ଦଶ ହଜାର ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ସଜିଥିଲା।
ଅସଙ୍ଗ୍ରାହାଃ ସୁସଂପନ୍ନା ହେମଭାଣ୍ଡପରିଚ୍ଛଦାଃ। ଅନେକଶତସାହସ୍ରାଃ ସର୍ଵେ ସାଦିଵଶେ ସ୍ଥିତାଃ
ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଭଲଭାବେ ସଜିଥିବା, ସୁନା ଦ୍ୱାରା ଅଳଙ୍କୃତ, ଅନେକ ଶତ ହଜାର ଘୋଡ଼ା, ସମସ୍ତ ଯୋଧା ନିଜ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ।
ନାନାରୂପଵିକାରାଶ୍ଚ ନାନାକଵଚଶସ୍ତ୍ରିଣଃ । ପଦାତିନୋ ନରାସ୍ତତ୍ର ବଭୂଵୁର୍ହେମମାଲିନଃ
ସେଠି ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ରୂପର ଅନେକ ପଦାତି ଯୋଧା, ବିଭିନ୍ନ କବଚ ଓ ଅସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ସମସ୍ତେ ସୁନା ମାଳା ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ହୋଇ ଦଉଡ଼ିଥିଲେ।
ରଥସ୍ଯାସନ୍ଦଶ ଗଜା ଗଜସ୍ଯ ଦଶ ଵାଜିନଃ । ନରା ଦଶ ହଯସ୍ଯାସନ୍ପାଦରକ୍ଷାଃ ସମନ୍ତତଃ
ପ୍ରତ୍ୟେକ ରଥ ପାଇଁ ଦଶ ହାତୀ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ହାତୀ ପାଇଁ ଦଶ ଘୋଡ଼ା, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଘୋଡ଼ା ପାଇଁ ଦଶ ପଦାତି ଯୋଧା ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।