ସା ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵ ରାଜାନଂ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତମସିତେକ୍ଷଣା। `ସୁପ୍ରୀତାଽଭ୍ଯାଗତଂ ତଂ ତୁ ପୂଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତମଥେଶ୍ଵରମ୍
ସେ କଳା ଚକ୍ଷୁ ଥିବା କନ୍ୟା, ରାଜା ଦୁଷ୍ୟନ୍ତଙ୍କୁ ଦେଖି ବହୁତ ଖୁସି ହେଲେ, କାରଣ ଏକ ମହାନ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୋଗ୍ୟ ଅତିଥି ଆସିଥିଲେ।
ରୂପଯୌଵନସଂପନ୍ନା ଶୀଲାଚାରଵତୀ ଶୁଭା। ସା ତମାଯତପଦ୍ମାକ୍ଷଂ ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କଂ ମହାଭୁଜମ୍
ସେ ରୂପ ଓ ଯୌବନରେ ସମୃଦ୍ଧ, ଶିଳ୍ପ ଓ ଆଚରଣରେ ଉତ୍ତମ, ଆୟତ ପଦ୍ମନୟନ, ଚଉଡ଼ା ଛାତି ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବାହୁ ଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସିଂହସ୍କନ୍ଧଂ ଦୀର୍ଘବାହୁଂ ସର୍ଵଲକ୍ଷଣପୂଜିତମ୍। ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ମଧୁରଯା ଵାଚା ସାଽବ୍ରଵୀଜ୍ଜନମେଜଯା
ସିଂହ ପରି ଦୃଢ଼ କନ୍ଧ, ଦୀର୍ଘ ବାହୁ, ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣରେ ସମ୍ମାନିତ, ସେ ମଧୁର କଥାରେ ତାଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି କହିଲେ।
ସ୍ଵାଗତଂ ତ ଇତି କ୍ଷିପ୍ରମୁଵାଚ ପ୍ରତିପୂଜ୍ଯ ଚ। ଆସନେନାର୍ଚଯିତ୍ଵା ଚ ପାଦ୍ଯେନାର୍ଘ୍ଯେଣ ଚୈଵ ହି
ସେ ତାଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ସ୍ୱାଗତ କଲେ, ସମ୍ମାନ କଲେ, ଆସନ ଦେଲେ, ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ଓ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେଲେ।
ପପ୍ରଚ୍ଛାନାମଯଂ ରାଜନ୍କୁଶଲଂ ଚ ନରାଧିପମ୍। ଯଥାଵଦର୍ଚଯିତ୍ଵାଽଥ ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାନାମଯଂ ତଦା
ଯଥାଯଥିକ ସମ୍ମାନ ଦେଇ, ରାଜାଙ୍କୁ ଅବସ୍ଥା ପଚାରିଲେ, ତାଙ୍କ ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ବିଷୟରେ ଜାଣିଲେ।
ଉଵାଚ ସ୍ମଯମାନେଵ କିଂ କାର୍ଯଂ କ୍ରିଯତାମିତି। `ଆଶ୍ରମସ୍ଯାଭିଗମନେ କିଂ ତ୍ଵଂ କାର୍ଯଂ ଚିକୀର୍ଷସି
ହସି କହିଲେ, 'କଣ କାମ ଅଛି? ଆପଣ ଏହି ଆଶ୍ରମକୁ କିଏ ଲାଗି ଆସିଛନ୍ତି, କଣ କରିବାକୁ ଚାହାନ୍ତି?'
କସ୍ତ୍ଵମଦ୍ଯେହ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମହର୍ଷେରାଶ୍ରମଂ ଶୁଭମ୍।' ତାମବ୍ରଵୀତ୍ତତୋ ରାଜା କନ୍ଯାଂ ମଧୁରଭାଷିଣୀମ୍
ତୁମେ କିଏ, ଏହି ପବିତ୍ର ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଏବେ ଆସିଛ? ରାଜା ମଧୁର କଥାରେ ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ପଚାରିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସର୍ଵାନଵଦ୍ଯାଙ୍ଗୀଂ ଯଥାଵତ୍ପ୍ରତିପୂଜିତଃ। `ରାଜର୍ଷେସ୍ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽହମିଲିନସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅଙ୍ଗରେ ଦୋଷରହିତ ତାକୁ ଦେଖି, ଯଥାଯଥ ଆଦର ପାଇଁ, ସେ କହିଲେ— 'ମୁଁ ରାଜା ଋଷି ଇଳିନଙ୍କ ପୁଅ।'
ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଇତି ମେ ନାମ ସତ୍ଯଂ ପୁଷ୍କରଲୋଚନେ। ଆଗତୋଽହଂ ମହାଭାଗମୃଷିଂ କଣ୍ଵମୁପାସିତୁମ୍
'ମୋର ନାମ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ, ହେ ପଦ୍ମନୟନି, ମୁଁ ମହାମାନ୍ୟ ଋଷି କଣ୍ବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରିବାକୁ ଆସିଛି।'
ଗତଃ ପିତା ମେ ଭଗଵାନ୍ଫଲାନ୍ଯାହର୍ତୁମାଶ୍ରମାତ୍। ମୁହୂର୍ତଂ ସଂପ୍ରତୀକ୍ଷସ୍ଵ ଦ୍ରଷ୍ଟାସ୍ଯେନମୁପାଗତମ୍
'ମୋ ପିତା ଭଗବାନ ଫଳ ଆଣିବାକୁ ଆଶ୍ରମରୁ ବାହାରିଛନ୍ତି। ତୁମେ ଅଳ୍ପ ସମୟ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କର, ସେ ଆସିଲେ ତୁମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।'
ଅପଶ୍ଯମାନସ୍ତମୃଷିଂ ତଥା ଚୋକ୍ତସ୍ତଯା ଚ ସଃ। ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚ ଵରାରୋହାଂ ଶ୍ରୀମତୀଂ ଚାରୁହାସିନୀମ୍
ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ନ ଦେଖି, ସେଇ କନ୍ୟାଙ୍କ ଏମିତି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଶ୍ରୀମତୀ ଏବଂ ମନୋହର ହସ ଥିବା ସେଇ ଉତ୍ତମ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଵିଭ୍ରାଜମାନାଂ ଵପୁଷା ତପସା ଚ ଦମେନ ଚ। ରୂପଯୌଵନସଂପନ୍ନାମିତ୍ଯୁଵାଚ ମହୀପତିଃ
ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟା, ନିୟମ ଓ ଯୌବନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ତାହା ଦେଖି, ରାଜା ସେଉଁଠି କହିଲେ।
କା ତ୍ଵଂ କସ୍ଯାସି ସୁଶ୍ରୋଣି କିମର୍ଥଂ ଚାଗତା ଵନମ୍। ଏଵଂରୂପଗୁଣୋପେତା କୁତସ୍ତ୍ଵମସି ଶୋଭନେ
'ତୁମେ କିଏ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି? କାହାର ଝିଅ ତୁମେ? କି କାରଣରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଆସିଛ? ଏମିତି ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ଶୋଭିତ, କେଉଁଠୁ ଆସିଛ, ହେ ଶୋଭାମୟୀ?'
ଦର୍ଶନାଦେଵ ହି ଶୁଭେ ତ୍ଵଯା ମେଽପହୃତଂ ମନଃ। ଇଚ୍ଛାମି ତ୍ଵାମହଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ତନ୍ମମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଶୋଭନେ
'ତୁମକୁ ଦେଖିବା ସହିତା ମୋର ମନ ହରାଇଯାଇଛି, ହେ ଶୁଭେ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ— ଦୟାକରି କହ, ହେ ଶୋଭାମୟୀ।'
ସ୍ଥିତୋସ୍ମ୍ଯମିତସୌଭାଗ୍ଯେ ଵିଵକ୍ଷୁଶ୍ଚାସ୍ମି କିଂଚନ। ଶୃଣୁ ମେ ନାଗନାସୋରୁ ଵଚନଂ ମତ୍ତକାଶିନି
'ମୁଁ ଏଠି ଦଣ୍ଡାୟମାନ ଅଛି, ହେ ମଧୁର କଟିଅଳି, କିଛି କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି। ମୋ କଥା ଶୁଣ, ହେ ନାଗିନୀ ତଳପାଦ ଓ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଚମକୁଥିବା।'
ରାଜର୍ଷେରନ୍ଵଯେ ଜାତଃ ପୂରୋରସ୍ମି ଵିଶେଷତଃ। ଵୃଣ୍ଵେ ତ୍ଵାମଦ୍ଯ ସୁଶ୍ରୋଣି ଦୁଷ୍ଯନ୍ତୋ ଵରଵର୍ଣିନି
'ମୁଁ ରାଜା ଋଷିମାନଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ବିଶେଷକରି ପୁରୁଙ୍କ ସନ୍ତାନ। ଆଜି ମୁଁ, ହେ ସୁନ୍ଦର କଟିଅଳି ଓ ଉଜ୍ୱଳ ରୂପବତୀ, ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ ତୁମକୁ ବର୍ଚ୍ଛି।'
ନ ମେଽନ୍ଯତ୍ର କ୍ଷତ୍ରିଯାଯା ମନୋ ଜାତୁ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ଋଷିପୁତ୍ରୀଷୁ ଚାନ୍ଯାସୁ ନାଵରାସୁ ପରାସୁ ଚ
'ମୋର ମନ କେବେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି କ୍ଷତ୍ରିୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଋଷିପୁତ୍ରୀ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ, ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କିମ୍ବା ଅଧମ ହେଉନ୍ଥିବା।'
ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଣିହିତାତ୍ମାନଂ ଵିଦ୍ଦି ମାଂ କଲଭାଷିଣି। ଯସ୍ଯାଂ ମେ ତ୍ଵଯି ଭାଵୋଽସ୍ତି କ୍ଷତ୍ରିଯା ହ୍ଯସି କା ଵଦା
'ତେଣୁ, ମୋର ମନ ତୁମପାଇଁ ଏକାଗ୍ର ଅଛି ବୋଲି ଜାଣ, ହେ କଳରବ କଥା କହୁଥିବା। ମୋର ଏହି ଭାବ ତୁମପାଇଁ। ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟା, କିଏ ତୁମେ, କହ।'
ନ ହି ମେ ଭୀରୁ ଵିପ୍ରାଯାଂ ମନଃ ପ୍ରସହତେ ଗତିମ୍। ଭଜେ ତ୍ଵାମାଯତାପାଙ୍ଗେ ଭକ୍ତଂ ଭଜିତୁମର୍ହସି। ଭୁଙ୍କ୍ଷ ରାଜ୍ଯଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ବୁଦ୍ଧିଂ ମାତ୍ଵନ୍ଯଥା କୃଥାଃ
'ହେ ଭୟଭିତା, ମୋର ମନ କେବେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ଚାହେଁ, ହେ ବିସ୍ତୃତ ନୟନି। ଭକ୍ତି ସହିତ ଯେଉଁଠାରେ ମୁଁ ଅଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଗ୍ରହଣ କର। ରାଜ୍ୟ ଭୋଗ କର, ହେ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି, ଅନ୍ୟ ଭାବ ରଖନିଅ।'
ଏଵମୁକ୍ତା ତୁ ସା କନ୍ଯା ତେନ ରାଜ୍ଞା ତମାଶ୍ରମେ। ଉଵାଚ ହସତୀ ଵାକ୍ଯମିଦଂ ସୁମଧୁରାକ୍ଷରମ୍
ଏଭଳି ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯିବା ପରେ, ସେଇ କନ୍ୟା ଆଶ୍ରମରେ ହସି, ମଧୁର ଓ ସୁମୃଦୁ କଥାରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
କଣ୍ଵସ୍ଯାହଂ ଭଗଵତୋ ଦୁଷ୍ଯନ୍ତ ଦୁହିତା ମତା। ତପସ୍ଵିନୋ ଧୃତିମତୋ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ
'ମୁଁ ମହାମାନ୍ୟ, ତପସ୍ବୀ, ଧୃତିଶାଳୀ ଓ ଧର୍ମଜ୍ଞ କଣ୍ବଙ୍କ ଝିଅ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ, ହେ ଦୁଷ୍ୟନ୍ତ।'
ଅସ୍ଵତନ୍ତ୍ରାସ୍ମି ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାଶ୍ଯପୋ ମେ ଗୁରୁଃ ପିତା। ତମେଵ ପ୍ରାର୍ଥଯ ସ୍ଵାର୍ଥଂ ନାଯୁକ୍ତଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
'ମୁଁ ସ୍ୱାଧୀନ ନୁହେଁ, ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର। କାଶ୍ୟପ ମୋର ଗୁରୁ ଓ ପିତା। ତାଙ୍କୁ ନିଜ କାମ ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କର, ତୁମେ ଅନ୍ୟଥା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ମହାଭାଗେ ଭଗଵାଁଲ୍ଲୋକପୂଜିତଃ। ଚଲେଦ୍ଧି ଵୃତ୍ତାଦ୍ଧର୍ମୋପି ନ ଚଲେତ୍ସଂଶିତଵ୍ରତଃ
'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେତା, ମହାମାନ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ, ତାଙ୍କର ନିୟମ ଅଟୁଟ। ଧର୍ମ ଯଦି କେବେ କମ୍ପିତ ହୁଏ, ତଥାପି ନିଶ୍ଚିତ ବ୍ରତୀ କେବେ ଚଳିତ ହୁଏନାହିଁ।'
କଥଂ ତ୍ଵଂ ତସ୍ଯ ଦୁହିତା ସଂଭୂତା ଵରଵର୍ଣିନୀ। ସଂଶଯୋ ମେ ମହାନତ୍ର ତନ୍ମେ ଛେତ୍ତୁମିହାର୍ହସି
'ତୁମେ କିପରି ତାଙ୍କ ଝିଅ ହେଲୁ, ହେ ଉଜ୍ୱଳ ରୂପବତୀ? ଏଠାରେ ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ ଅଛି— ଦୟାକରି ଏଠାରେ ମୋ ସନ୍ଦେହ ଦୂର କର।'
ଯଥାଽଯମାଗମୋ ମହ୍ଯଂ ଯଥା ଚେଦମଭୂତ୍ପୁରା। `ଅନ୍ଯଥା ସନ୍ତମାତ୍ମାନମନ୍ଯଥା ସତ୍ସୁ ଭାଷତେ
ଏହି ଘଟଣା ମୋ ପାଖରେ ଯେମିତି ଆସିଛି, ଏହା ପୂର୍ବରୁ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ବଭାବ ଅନ୍ୟରୂପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟରୂପ କଥା କହିଥାନ୍ତି।
ସ ପାପେନାଵୃତୋ ମୂର୍ଖସ୍ତେନ ଆତ୍ମାପହାରକଃ।' ଶୃଣୁ ରାଜନ୍ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଯଥାଽସ୍ମି ଦୁହିତା ମୁନେଃ
ସେ ମୂର୍ଖ ଅପରାଧରେ ଢକି ଯାଇଛି, ଏହିପରି ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଚୋରି କରିଥାନ୍ତି। ରାଜା, ମୁଁ କିପରି ଏକ ଋଷିର କନ୍ୟା ହେଇଛି, ଏହି ସତ୍ୟ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ଋଷିଃ କଶ୍ଚିଦିହାଗମ୍ଯ ମମ ଜନ୍ମାଭ୍ଯଚୋଦଯତ୍। `ଊର୍ଧ୍ଵରେତା ଯଥାସି ତ୍ଵଂ କୁତସ୍ତ୍ଵେଯଂ ଶକୁନ୍ତଲା
ଏଠାକୁ ଏକ ଋଷି ଆସି, ମୋ ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — 'ତୁମେ ଉର୍ଦ୍ଧ୍ବରେତା, ତେବେ ଏହି ଶକୁନ୍ତଳା କିପରି ତୁମର?'
ପୁତ୍ରୀ ତ୍ଵତ୍ତଃ କଥଂ ଜାତା ତତ୍ତ୍ଵଂ ମେ ବ୍ରୂହି କାଶ୍ଯପ।' ତସ୍ମୈ ପ୍ରୋଵାଚ ଭଗଵାନ୍ଯଥା ତଚ୍ଛୃଣୁ ପାର୍ଥିଵା
'ତୁମଠାରୁ କିପରି କନ୍ୟା ଜନ୍ମ ନେଲା? ସତ୍ୟ କଥା କହ, କାଶ୍ୟପ।' ତାଙ୍କୁ ଭଗବାନ୍ ଯେମିତି ଘଟିଥିଲା, ସେହିପରି କହିଥିଲେ। ରାଜା, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ।
ତପ୍ଯମାନଃ କିଲ ପୁରା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋ ମହତ୍ତପଃ। ସୁଭୃଶଂ ତାପଯାମାସ ଶକ୍ରଂ ସୁରଗଣେଶ୍ଵରମ୍
ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଅତି ବଡ଼ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ, ଏହାର ତୀବ୍ରତାରେ ଶକ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କର ମୁଖ୍ୟ, ବହୁତ ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତପସା ଦୀପ୍ତଵୀର୍ଯୋଽଯଂ ସ୍ଥାନାନ୍ମାଂ ଚ୍ଯାଵଯେଦିତି। ଭୀତଃ ପୁରନ୍ଦରସ୍ତସ୍ମାନ୍ମେନକାମିଦମବ୍ରଵୀତ୍
‘ଏହି ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମୋତେ ମୋ ଆସନରୁ ଖସାଇପାରିବେ’ ବୋଲି ଭୟଭୀତ ପୁରନ୍ଦର ମେନକାଙ୍କୁ କହିଲେ।