ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣଯୁକ୍ତେନ ନେତରେଣ କଥଞ୍ଚନ। ଦୈଵମାନୁଷଯୁକ୍ତେନ ସଦ୍ଭିରାଚରିତେନ ଚ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସହିତ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦୁହିଁ ମିଶିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁପରି ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।
ଯୋ ହ୍ଯେଵମଵିନୀତେନ ରମତେ ପୁତ୍ରନପ୍ତୃଣା। ଅନୁତ୍ଥାନଵତା ଚାପି ଦୁର୍ଵିନୀତେନ ଦୁର୍ଧିଯା
ଯିଏ ନମ୍ରତା ବିନା ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ, ଯିଏ କାମ କରେନି, ଖରାପ ଆଚରଣ ଓ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ—
ରମତେ ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ମୋଘଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଜାଫଲମ୍। ଅକୁର୍ଵନ୍ତୋ ହି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ତୋ ନିନ୍ଦିତାନି ଚ
ଯିଏ ପୁଅ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନର ଫଳ ଅର୍ଥହୀନ; କାରଣ ସେମାନେ କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାନୀୟ କାମ କରନ୍ତି।
ସୁଖଂ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଲଭନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧମାଃ । ଯୁଦ୍ଧାଯ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୃଷ୍ଟଃ ସଞ୍ଜଯେହ ଜଯାଯ ଚ । `କ୍ରୂରାଯ କର୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନେ
ଅତି ମନ୍ଦ ଲୋକମାନେ ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ହିଁ ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି, ସଞ୍ଜୟ, ଏଠି ଜୟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କଠିନ କାମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତାଙ୍କର।
ଜଯନ୍ଵା ଵଧ୍ଯମାନୋ ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତୀନ୍ଦ୍ରସଲୋକତାମ୍ । ନ ଶକ୍ରଭଵନେ ପୁଣ୍ଯେ ଦିଵି ତଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍। ଯଦମିତ୍ରାନ୍ଵଶେ କୃତ୍ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୁଖମେଧତେ
ଜିତିବା କିମ୍ବା ମରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ହେଉ, ଯୋଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଶକ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗୃହରେ ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ଖୁସି ନାହିଁ, ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି ଖୁସି ଖୋଜେ।
ମନ୍ଯୁନା ଦହ୍ଯମାନେହ ପୁରୁଷେଣ ମନସ୍ଵିନା । ନିକୃତେନେହ ବହୁଶଃ ଶତ୍ରୂନ୍ପ୍ରତି ଜିଗୀଷଯା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନରେ କ୍ରୋଧରେ ଜଳୁଛି, ବାରମ୍ବାର ଠକାଯାଉଛି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ।
ଆତ୍ମାନଂ ଵା ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶତ୍ରୁଂ ଵା ଵିନିପାତ୍ଯ ଚ। ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନେହ ଶାନ୍ତିର୍ହି ନିତ୍ଯମେଵ ତୁ ସଞ୍ଜଯ । ଅତୋନ୍ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ଶାନ୍ତିରସ୍ଯ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଶାନ୍ତି ମିଳେନି, ସଞ୍ଜୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ?
ଇହ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତି। ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ଧ୍ରୁଵଂ ତସ୍ଯାଲ୍ପମପ୍ରିଯମ୍
ଏଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କମ୍ ଅପ୍ରିୟ ଚିଜ୍ ଚାହେ; ଯାହାର ଏହି ଜଗତରେ କମ୍ ପ୍ରିୟ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କମ୍ ହୁଏ।
ପ୍ରିଯାଭାଵାଚ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ । ଧ୍ରୁଵଂ ଚାଭାଵମଭ୍ଯେତି ଗତ୍ଵା ଗଙ୍ଗେଵ ସାଗରମ୍
ପ୍ରିୟ ନଥିବାରୁ ମଣିଷ ଭଲ କିଛି ପାଉନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ନେଯଂ ମତିସ୍ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯା ମାତଃ ପୁତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । କାରୁଣ୍ଯମେଵ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭୂତ୍ଵେହ ଜଡମୂକଵତ୍
ମା, ଏହି ଭାବନା ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ପୁଅ ସମ୍ପର୍କରେ; ଏଠି କେବଳ କରୁଣାକୁ ଦେଖ, ଜଣେ ମୂକ ଓ ଜଡ ମନିଷ ପରି ହେଇ।
ଅତୋ ମେ ଭୂଯସୀ ନନ୍ଦିର୍ଯଦେଵମନୁପଶ୍ଯସି। ଚୋଦ୍ଯଂ ମାଂ ଚୋଦଯସ୍ଯେତଦ୍ଭୃଶଂ ଵୈ ଚୋଦଯାମି ତେ
ଏହି ଭାବକୁ ତୁମେ ଦେଖିଲେ ମୋର ଆନନ୍ଦ ଅଧିକ ହୁଏ; ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ସାହିତ କର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବହୁତ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।
ଅଥ ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି ହତ୍ଵା ଵୈ ସର୍ଵସୈନ୍ଧଵାନ୍। ଅହଂ ପଶ୍ଯାମି ଵିଜଯଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଭାଵିନମେଵ ତେ
ତେବେ, ସମସ୍ତ ସିନ୍ଧୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବି; ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତୁମ ପାଇଁ ଜୟ ଆସୁଛି, ଯଦିଓ ସେହି ଜୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଅକୋଶସ୍ଯାସହାଯସ୍ଯ କୁତଃ ସିଦ୍ଧିର୍ଜଯୋ ମମ। ଇତ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଵିଦିତ୍ଵୈତାମାତ୍ମନାତ୍ମନି ଦାରୁଣାମ୍
ଧନ ନଥିବା, ସହଯୋଗୀ ନଥିବା, ମୋ ପାଇଁ କିପରି ସଫଳତା କିମ୍ବା ଜୟ ହେବ? ଏହି କଠିନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜ ମନରେ ଜାଣିଛି—
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭାଵୋ ନିଵୃତ୍ତୋ ମେ ତ୍ରିଦିଵାଦିଵ ଦୃଷ୍କୃତଃ । ଈଦୃଶଂ ଭଵତୀ କଂଚିଦୁପାଯମନୁପଶ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ମୋର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ କିଛି ଉପାୟ ଦେଖୁଛ କି?
ତନ୍ମେ ପରିଣତପ୍ରଜ୍ଞେ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତେ। କରିଷ୍ଯାମି ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵଦନୁଶାସନମ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କା ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ତୁମେ, ମୁଁ ପଚାରିଲେ ଠିକ୍ ଭାବେ କହ; ମୁଁ ତୁମର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କରିବି।
ପୁତ୍ର ନାତ୍ମାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାଭିରସମୃଦ୍ଧିଭିଃ । ଅଭୂତ୍ଵା ହି ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥା ଭୂତ୍ଵା ନଶ୍ଯନ୍ତି ଚାପରେ। ଅମର୍ଷେଣୈଵ ଚାପ୍ଯର୍ଥା ନାରବ୍ଧଵ୍ଯାଃ ସୁବାଲିଶୈଃ
ପୁଅ, ପୂର୍ବରୁ ବିଫଳ ହୋଇଥିବାରୁ ନିଜକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ କିଛି ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆଉ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ମୂର୍ଖମାନେ କେବେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାଂ ତାତ ଫଲେ ନିତ୍ଯମନିତ୍ଯତା। ଅନିତ୍ଯମିତି ଜାନନ୍ତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଭଵନ୍ତି ଚ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସଦା ଅସ୍ଥାୟୀ, ବାପା; ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, କିଛି ଘଟେନି, କିଛି ଘଟେ।
ଅଥ ଯେ ନୈଵ କୁର୍ଵନ୍ତି ନୈଵ ଜାତୁ ଭଵନ୍ତି ତେ। ଐକଗୁଣ୍ଯମନୀହାଯାମଭାଵଃ କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ କେବେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଓ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୁଏ।
ଅଥ ଦ୍ଵୈଗୁଣ୍ଯମୀହାଯାଂ ଫଲଂ ଭଵତି ଵା ନଵା । ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଗେଵ ଵିଦିତା ସର୍ଵାର୍ଥାନାମନିତ୍ଯତା
ଏଠାରେ ଫଳ ଦୁଗୁଣ ହେବ କି ନହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଛି, ସେଠି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ନୁଦେଦ୍ଵୃଦ୍ଧିସମୃଦ୍ଧୀ ସ ପ୍ରତିକୂଲେ ନୃପାତ୍ମଜ । ଉତ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଜାଗୃତଵ୍ଯଂ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିକର୍ମସୁ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବାଧା ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଉଠିବା, ସତର୍କ ରହିବା ଓ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିପଡିବା ଉଚିତ।
ଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯେଵ ମନଃ କୃତ୍ଵା ସତତମଵ୍ଯଥୈଃ । ମଙ୍ଗଲାନି ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣାଂଶ୍ଚେଶ୍ଵରୈଃ ସହ
ମନରେ ସବୁବେଳେ 'ଏହା ହେବ' ବୋଲି ଭାବି, ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼ି, ଶୁଭ କାମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହ ଏହାକୁ ଆଗରେ ରଖିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଯ ନୃପତେରାଶୁ ଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵତି ପୁତ୍ରକ । ଅଭିଵର୍ତତି ଲକ୍ଷ୍ମୀସ୍ତଂ ପ୍ରାଚୀମିଵ ଦିଵାକରଃ
ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ, ହେ ପୁଅ, ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ସମୃଦ୍ଧି ଆସେ; ଭାଗ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପୂର୍ବଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ପରି ଆସି ପହଞ୍ଚେ।
ନିଦର୍ଶନାନ୍ଯୁପାଯାଂଶ୍ଚ ବହୂନ୍ଯୁଦ୍ଧର୍ଷଣାନି ଚ। ଅନୁଦର୍ଶିତରୂପୋଽସି ପଶ୍ଯାମି କୁରୁ ପୌରୁଷମ୍
ତୁମେ ଅନେକ ଉଦାହରଣ, ଉପାୟ ଓ ଉତ୍ସାହ ଦେଖାଇଛ; ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଆଚରଣ କରୁଛ; ଏବେ ତୁମ ଶକ୍ତି ଦେଖା।
ପୁରୁଷାର୍ଥମଭିପ୍ରେତଂ ସମାହର୍ତୁମିହାର୍ହସି। କ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ଲୁବ୍ଧାନ୍ପରିକ୍ଷୀଣାନଵଲିପ୍ତାନ୍ଵିମାନିତାନ୍
ମନୁଷ୍ୟର ପ୍ରୟାସରେ ଯାହା ଆଶା କରାଯାଏ, ଏଠାରେ ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଏକଠା କରିବା ଉଚିତ; କ୍ରୋଧିତ, ଲୋଭୀ, ଦୁର୍ବଳ, ଅଭିମାନୀ ଓ ଅପମାନିତ ଲୋକମାନେ।
ସ୍ପର୍ଧିନଶ୍ଚୈଵ ଯେ କେଚିତ୍ତାନ୍ଯୁକ୍ତ ଉପଧାରଯ। ଏତେନ ତ୍ଵଂ ପ୍ରକାରେଣ ମହତୋ ଭେତ୍ସ୍ଯସେ ଗଣାନ୍। ମହାଵେଗ ଇଵୋଦ୍ଧୂତୋ ମାତରିଶ୍ଵା ବଲାହକାନ୍
ଯେଉଁମାନେ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ଯେପରି କହିଛି, ସେଭଳି ଧ୍ୟାନ ରଖ; ଏହିପରି ଉପାୟରେ ତୁମେ ବଡ଼ ଦଳକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବ, ବେଗବାନ ବାତାସ ମେଘକୁ ଚାଲିଦେଇଥିବା ପରି।
ତେଷାମଗ୍ରପ୍ରଦାଯୀ ସ୍ଯାଃ କଲ୍ପୋତ୍ଥାଯୀ ପ୍ରିଯଂଵଦଃ । ତେ ତ୍ଵାଂ ପ୍ରିଯଂ କରିଷ୍ଯନ୍ତି ପୁରୋଧାସ୍ଯନ୍ତି ଚ ଧ୍ରୁଵମ୍
ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମେ ଦେବା, ସମୟରେ ଉଠିବା ଓ ମିଠା କଥା କହିବା ଉଚିତ; ତେବେ ସେମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ତୁମକୁ ପ୍ରିୟ କରିବେ ଓ ଆଗରେ ରଖିବେ।
ଯଦୈଵ ଶତ୍ରୁର୍ଜାନୀଯାତ୍ସପତ୍ନଂ ତ୍ଯକ୍ତଜୀଵିତମ୍। ତଦୈଵାସ୍ମାଦୁଦ୍ଵିଜେତ ସର୍ପାଦ୍ଵେଶ୍ମଗତାଦିଵ
ଯେତେବେଳେ ଶତ୍ରୁ ଜାଣିଯାଏ ଯେ ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଜୀବନ ଛାଡ଼ିଦେଇଛି, ସେତେବେଳେ ସେ ତାଙ୍କୁ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ସାପ ପରି ଭୟ କରିବା ଉଚିତ।
ତଂ ଵିଦିତ୍ଵା ପରାକ୍ରାନ୍ତଂ ଵଶେ ନ କୁରୁତେ ଯଦି। ନିର୍ଵାଦୈର୍ନିର୍ଵଦେଦେନମନ୍ତତସ୍ତଦ୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ଯଦି ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ଦେଖି ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ଦୋଷ ନଥିବା ଉପାୟରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇବା ଉଚିତ; ଶେଷରେ ଏହିଠାରେ ଏହିଅଟେ ହେବ।
ନିର୍ଵାଦାଦାସ୍ପଦଂ ଲବ୍ଧା ଧନଵୃଦ୍ଧିର୍ଭଵିଷ୍ଯତି। ଧନଵନ୍ତଂ ହି ମିତ୍ରାଣି ଭଜନ୍ତେ ଚାଶ୍ରଯନ୍ତି ଚ
ଦୋଷ ନଥିବା ଉପାୟରେ ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲେ ଧନ ବଢ଼ିବ; ଧନୀଙ୍କୁ ମିତ୍ରମାନେ ଏକଠା ହୁଅନ୍ତି ଓ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି।
ସ୍ଖଲିତାର୍ଥଂ ପୁନସ୍ତାନି ସନ୍ତ୍ଯଜନ୍ତି ଚ ବାନ୍ଧଵାଃ । ନହ୍ଯସ୍ମିନ୍ନାଶ୍ରଯନ୍ତେ ଚ ଜୁଗୁପ୍ସନ୍ତେ ଚ ତାଦୃଶମ୍
ଧନ ହାରାଇଗଲେ, ସେଇ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଦେନ୍ତି; ଏପରି ଲୋକଙ୍କୁ ସେମାନେ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି ନାହିଁ।