ନିଯଚ୍ଛନ୍ନିତରାନ୍ଵର୍ଣାନ୍ଵିନିଘ୍ନନ୍ସର୍ଵଦୁଷ୍କୃତଃ। ସସହାଯୋଽସହାଯୋ ଵା ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ତଥା ଭଵେତ୍
ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ସହଯୋଗୀ ହେଉ କି ଏକା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଏପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ୍।
କୃଷ୍ଣାଯସସ୍ଯେଵ ଚ ତେ ସଂହତ୍ଯ ହୃଦଯଂ କୃତମ୍। ମମ ମାତସ୍ତ୍ଵକରୁଣେ ଵୀରପ୍ରଜ୍ଞେ ହ୍ଯମର୍ଷଣେ
ମା, ତୁମ ହୃଦୟ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣାୟସ ପରି କଠିନ—ନିର୍ଦୟ, ବୀରତାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ।
ଅହୋ କ୍ଷତ୍ରସମାଚାରୋ ଯତ୍ର ମାମିତରଂ ଯଥା। ନିଯୋଜଯସି ଯୁଦ୍ଧାଯ ପରମାତେଵ ମାଂ ତଥା
ହାଁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏମିତି ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ନିଜ ପୁଅ ଭାବି ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା କରୁଛ, ଯେପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମା ନିଜ ପୁଅକୁ କରିଥାଏ।
ଈଦୃଶଂ ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଭଵତୀ ପୁତ୍ରମେକଜମ୍ । କିଂ ନୁ ତେ ମାମପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଅପି ସର୍ଵଯା
ଏପରି କଥା ଯଦି ଜଣେ ମା ନିଜ ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ କହିଥାଏ, ତେବେ ତୁମେ ମୋ ଭିତରେ କଣ ଦେଖୁଛ, ଯେପରି ମୋତେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
କିମାଭରଣକୃତ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନ ଵା। ମଯି ଵା ସଙ୍ଗରହତେ ପ୍ରିଯପୁତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ
ଗହଣା, ଭୋଗ ବା ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯଦି ତୁମର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ବିଶେଷକରି ଯୁଦ୍ଧରେ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ?
ସର୍ଵାଵସ୍ଥା ହି ଵିଦୁଷାଂ ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥକାରଣାତ୍ । ତାଵେଵାଭିସମୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ସଞ୍ଜଯ ତ୍ଵାମଚୂଜୁଦମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଭାବି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲି, ହେ ସଞ୍ଜୟ।
ସ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରମୋପେତୋ ମୁଖ୍ଯଃ କାଲୋଽଯମାଗତଃ। ଅସ୍ମିଂଶ୍ଚେଦାଗତେ କାଲେ କାର୍ଯଂ ନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସେ
ଯଥାଯଥ ଅନୁସୂଚନା କରି, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ସମୟ ଆସିଛି; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିନାହ,
ଅସଂଭାଵିତରୂପସ୍ତ୍ଵମାନୃଶଂସ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯସି । ତଂ ତ୍ଵାମଯଶସା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ନ ବ୍ରୂଯାଂ ଯଦି ସଞ୍ଜଯ
ତେବେ ତୁମେ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଅନୁଚିତ କାମ କରିବ, ନିର୍ଦୟତା କରିବ; ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ଅପମାନରେ ଲିପ୍ତ ହେଇଯିବ।
ଖରୀଵାତ୍ସଲ୍ଯମାହୁସ୍ତନ୍ନିଃସାମର୍ଥ୍ଯମହେତୁକମ୍ । ସଦ୍ଭିର୍ଵିଗର୍ହିତଂ ମାର୍ଗଂ ତ୍ଯଜ ମୂର୍ଖନିଷେଵିତମ୍
ଯେଉଁ ସ୍ନେହକୁ ଗଧାର ସ୍ନେହ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଭଲମାନେ ଯେଉଁ ପଥକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ମୂର୍ଖମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ଚଲନ୍ତି, ସେହି ପଥକୁ ଛାଡ଼।
ଅଵିଦ୍ଯା ଵୈ ମହତ୍ଯସ୍ତି ଯାମିମାଂ ସଂଶ୍ରିତାଃ ପ୍ରଜାଃ । ତଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ତେନ ମେ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେଃ
ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ମହାନ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଲୀନ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ; ତୁମେ ଯଦି ଭଲ ଆଚରଣ ଧାରଣ କର, ତେବେ ମୋ ପାଖରେ ତୁମେ ପ୍ରିୟ ହେବ।
ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣଯୁକ୍ତେନ ନେତରେଣ କଥଞ୍ଚନ। ଦୈଵମାନୁଷଯୁକ୍ତେନ ସଦ୍ଭିରାଚରିତେନ ଚ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସହିତ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦୁହିଁ ମିଶିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁପରି ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।
ଯୋ ହ୍ଯେଵମଵିନୀତେନ ରମତେ ପୁତ୍ରନପ୍ତୃଣା। ଅନୁତ୍ଥାନଵତା ଚାପି ଦୁର୍ଵିନୀତେନ ଦୁର୍ଧିଯା
ଯିଏ ନମ୍ରତା ବିନା ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ, ଯିଏ କାମ କରେନି, ଖରାପ ଆଚରଣ ଓ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ—
ରମତେ ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ମୋଘଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଜାଫଲମ୍। ଅକୁର୍ଵନ୍ତୋ ହି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ତୋ ନିନ୍ଦିତାନି ଚ
ଯିଏ ପୁଅ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନର ଫଳ ଅର୍ଥହୀନ; କାରଣ ସେମାନେ କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାନୀୟ କାମ କରନ୍ତି।
ସୁଖଂ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଲଭନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧମାଃ । ଯୁଦ୍ଧାଯ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୃଷ୍ଟଃ ସଞ୍ଜଯେହ ଜଯାଯ ଚ । `କ୍ରୂରାଯ କର୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନେ
ଅତି ମନ୍ଦ ଲୋକମାନେ ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ହିଁ ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି, ସଞ୍ଜୟ, ଏଠି ଜୟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କଠିନ କାମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତାଙ୍କର।
ଜଯନ୍ଵା ଵଧ୍ଯମାନୋ ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତୀନ୍ଦ୍ରସଲୋକତାମ୍ । ନ ଶକ୍ରଭଵନେ ପୁଣ୍ଯେ ଦିଵି ତଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍। ଯଦମିତ୍ରାନ୍ଵଶେ କୃତ୍ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୁଖମେଧତେ
ଜିତିବା କିମ୍ବା ମରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ହେଉ, ଯୋଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଶକ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗୃହରେ ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ଖୁସି ନାହିଁ, ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି ଖୁସି ଖୋଜେ।
ମନ୍ଯୁନା ଦହ୍ଯମାନେହ ପୁରୁଷେଣ ମନସ୍ଵିନା । ନିକୃତେନେହ ବହୁଶଃ ଶତ୍ରୂନ୍ପ୍ରତି ଜିଗୀଷଯା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନରେ କ୍ରୋଧରେ ଜଳୁଛି, ବାରମ୍ବାର ଠକାଯାଉଛି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ।
ଆତ୍ମାନଂ ଵା ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶତ୍ରୁଂ ଵା ଵିନିପାତ୍ଯ ଚ। ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନେହ ଶାନ୍ତିର୍ହି ନିତ୍ଯମେଵ ତୁ ସଞ୍ଜଯ । ଅତୋନ୍ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ଶାନ୍ତିରସ୍ଯ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଶାନ୍ତି ମିଳେନି, ସଞ୍ଜୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ?
ଇହ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତି। ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ଧ୍ରୁଵଂ ତସ୍ଯାଲ୍ପମପ୍ରିଯମ୍
ଏଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କମ୍ ଅପ୍ରିୟ ଚିଜ୍ ଚାହେ; ଯାହାର ଏହି ଜଗତରେ କମ୍ ପ୍ରିୟ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କମ୍ ହୁଏ।
ପ୍ରିଯାଭାଵାଚ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ । ଧ୍ରୁଵଂ ଚାଭାଵମଭ୍ଯେତି ଗତ୍ଵା ଗଙ୍ଗେଵ ସାଗରମ୍
ପ୍ରିୟ ନଥିବାରୁ ମଣିଷ ଭଲ କିଛି ପାଉନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ନେଯଂ ମତିସ୍ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯା ମାତଃ ପୁତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । କାରୁଣ୍ଯମେଵ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭୂତ୍ଵେହ ଜଡମୂକଵତ୍
ମା, ଏହି ଭାବନା ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ପୁଅ ସମ୍ପର୍କରେ; ଏଠି କେବଳ କରୁଣାକୁ ଦେଖ, ଜଣେ ମୂକ ଓ ଜଡ ମନିଷ ପରି ହେଇ।
ଅତୋ ମେ ଭୂଯସୀ ନନ୍ଦିର୍ଯଦେଵମନୁପଶ୍ଯସି। ଚୋଦ୍ଯଂ ମାଂ ଚୋଦଯସ୍ଯେତଦ୍ଭୃଶଂ ଵୈ ଚୋଦଯାମି ତେ
ଏହି ଭାବକୁ ତୁମେ ଦେଖିଲେ ମୋର ଆନନ୍ଦ ଅଧିକ ହୁଏ; ତୁମେ ମୋତେ ଉତ୍ସାହିତ କର, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ତୁମକୁ ବହୁତ ଉତ୍ସାହିତ କରେ।
ଅଥ ତ୍ଵାଂ ପୂଜଯିଷ୍ଯାମି ହତ୍ଵା ଵୈ ସର୍ଵସୈନ୍ଧଵାନ୍। ଅହଂ ପଶ୍ଯାମି ଵିଜଯଂ କୃଚ୍ଛ୍ରଭାଵିନମେଵ ତେ
ତେବେ, ସମସ୍ତ ସିନ୍ଧୁମାନେକୁ ହତ୍ୟା କରି, ମୁଁ ତୁମକୁ ସମ୍ମାନିତ କରିବି; ମୁଁ ଦେଖୁଛି ତୁମ ପାଇଁ ଜୟ ଆସୁଛି, ଯଦିଓ ସେହି ଜୟ ଦୁର୍ଲଭ।
ଅକୋଶସ୍ଯାସହାଯସ୍ଯ କୁତଃ ସିଦ୍ଧିର୍ଜଯୋ ମମ। ଇତ୍ଯଵସ୍ଥାଂ ଵିଦିତ୍ଵୈତାମାତ୍ମନାତ୍ମନି ଦାରୁଣାମ୍
ଧନ ନଥିବା, ସହଯୋଗୀ ନଥିବା, ମୋ ପାଇଁ କିପରି ସଫଳତା କିମ୍ବା ଜୟ ହେବ? ଏହି କଠିନ ଅବସ୍ଥାକୁ ନିଜ ମନରେ ଜାଣିଛି—
ରାଜ୍ଯାଦ୍ଭାଵୋ ନିଵୃତ୍ତୋ ମେ ତ୍ରିଦିଵାଦିଵ ଦୃଷ୍କୃତଃ । ଈଦୃଶଂ ଭଵତୀ କଂଚିଦୁପାଯମନୁପଶ୍ଯତି
ରାଜ୍ୟ ପ୍ରତି ଆକାଂକ୍ଷା ମୋର ଶେଷ ହୋଇଯାଇଛି, ଯେପରି ସ୍ୱର୍ଗରେ କିଛି ଦେଖାଯାଏ; ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ତୁମେ କିଛି ଉପାୟ ଦେଖୁଛ କି?
ତନ୍ମେ ପରିଣତପ୍ରଜ୍ଞେ ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତେ। କରିଷ୍ଯାମି ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାଵଦନୁଶାସନମ୍
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପକ୍କା ବୁଦ୍ଧି ଥିବା ତୁମେ, ମୁଁ ପଚାରିଲେ ଠିକ୍ ଭାବେ କହ; ମୁଁ ତୁମର ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ ସବୁ କରିବି।
ପୁତ୍ର ନାତ୍ମାଵମନ୍ତଵ୍ଯଃ ପୂର୍ଵାଭିରସମୃଦ୍ଧିଭିଃ । ଅଭୂତ୍ଵା ହି ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥା ଭୂତ୍ଵା ନଶ୍ଯନ୍ତି ଚାପରେ। ଅମର୍ଷେଣୈଵ ଚାପ୍ଯର୍ଥା ନାରବ୍ଧଵ୍ଯାଃ ସୁବାଲିଶୈଃ
ପୁଅ, ପୂର୍ବରୁ ବିଫଳ ହୋଇଥିବାରୁ ନିଜକୁ କେବେ ଅପମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ କିଛି ଜିନିଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆଉ କିଛି ନଶ୍ଟ ହୁଏ; ଅସହିଷ୍ଣୁ ହୋଇ ମୂର୍ଖମାନେ କେବେ କାମ ଆରମ୍ଭ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ସର୍ଵେଷାଂ କର୍ମଣାଂ ତାତ ଫଲେ ନିତ୍ଯମନିତ୍ଯତା। ଅନିତ୍ଯମିତି ଜାନନ୍ତୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଭଵନ୍ତି ଚ
ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ସଦା ଅସ୍ଥାୟୀ, ବାପା; ଏହା ଅସ୍ଥାୟୀ ବୋଲି ଜାଣିଲେ, କିଛି ଘଟେନି, କିଛି ଘଟେ।
ଅଥ ଯେ ନୈଵ କୁର୍ଵନ୍ତି ନୈଵ ଜାତୁ ଭଵନ୍ତି ତେ। ଐକଗୁଣ୍ଯମନୀହାଯାମଭାଵଃ କର୍ମଣାଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁମାନେ କେବେ କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କେବେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ; ଏକମାତ୍ର ଗୁଣ ଓ ଚେଷ୍ଟା ନଥିଲେ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅସ୍ତିତ୍ୱହୀନ ହୁଏ।
ଅଥ ଦ୍ଵୈଗୁଣ୍ଯମୀହାଯାଂ ଫଲଂ ଭଵତି ଵା ନଵା । ଯସ୍ଯ ପ୍ରାଗେଵ ଵିଦିତା ସର୍ଵାର୍ଥାନାମନିତ୍ଯତା
ଏଠାରେ ଫଳ ଦୁଗୁଣ ହେବ କି ନହେବ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଅସ୍ଥିରତାକୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିଛି, ସେଠି ଏହା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।
ନୁଦେଦ୍ଵୃଦ୍ଧିସମୃଦ୍ଧୀ ସ ପ୍ରତିକୂଲେ ନୃପାତ୍ମଜ । ଉତ୍ଥାତଵ୍ଯଂ ଜାଗୃତଵ୍ଯଂ ଯୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିକର୍ମସୁ
ହେ ରାଜପୁତ୍ର, ଯେତେବେଳେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ସମୃଦ୍ଧିରେ ବାଧା ଆସେ, ସେତେବେଳେ ଉଠିବା, ସତର୍କ ରହିବା ଓ ଭଲ କାମରେ ଲାଗିପଡିବା ଉଚିତ।