ଅସ୍ମଦୀଯୈଶ୍ଚ ଶୋଚିଦ୍ଭିର୍ନଦଦ୍ଭିଶ୍ଚ ପରୈର୍ଵୃତମ୍ । ଅପି ତ୍ଵାଂ ନାନୁପଶ୍ଯେଯଂ ଦୀନାଦ୍ଦୀନମିଵାସ୍ଥିତମ୍
ଆମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଶୋକ କରୁଥିବା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ କାନ୍ଦୁଥିବା ସମୟରେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଦୁଃଖିତ ଓ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୁଃଖରେ ରହୁଥିବା ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ ନାହିଁ।
ହୃପ୍ଯ ସୌଵୀରକନ୍ଯାଭିଃ ଶ୍ଲାଘସ୍ଵାର୍ଥୈର୍ଯଥା ପୁରା। ମା ଚ ସୈନ୍ଧଵକନ୍ଯାନାମଵସନ୍ନୋ ଵଶଂ ଗମଃ
ପୂର୍ବବତ୍ ସୌବୀର ଜନପଦର କନ୍ୟାମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କର; ଏବଂ ସିନ୍ଧୁ ଜନପଦର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ଅଧୀନରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ପଡ଼ିନପଡ଼।
ଯୁଵା ରୂପେଣ ସଂପନ୍ନୋ ଵିଦ୍ଯଯାଭିଜନେନ ଚ । ଯତ୍ତ୍ଵାଦୃଶୋ ଵିକୁର୍ଵୀତ ଯଶସ୍ଵୀ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତଃ
ତୁମେ ଯୁବକ, ରୂପରେ ଶୋଭାମାନ, ଶିକ୍ଷା ଓ ଉତ୍ତମ କୁଳର ଗୌରବ ନେଇଥିବା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜଗତରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦାଶାଳୀ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଯେତେବେଳେ ଏପରି କାମ କର,
ଅଧୁର୍ଯଵଚ୍ଚ ଵୋଢଵ୍ଯେ ମନ୍ଯେ ମରଣମେଵ ତତ୍। ଯଦି ତ୍ଵାମନୁପଶ୍ଯାମି ପରସ୍ଯ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍
ତୁମେ ଯଦି ଅନ୍ୟ କାହାର ସମ୍ମୁଖରେ ମିଠା କଥା କହ, ତେବେ ତୁମକୁ ଧରି ରହିବା ମୋ ପାଇଁ ଏକ ଅନୁପଯୁକ୍ତ ଭାର ବୋହିବା ପରି, ମୋ ପାଇଁ ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ।
ପୃଷ୍ଠତୋଽନୁଵ୍ରଜନ୍ତଂ ଵା କା ଶାନ୍ତିର୍ହୃଦଯସ୍ଯ ମେ। ନାସ୍ମିଞ୍ଜାତୁ କୁଲେ ଜାତୋ ଗଚ୍ଛେଦ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯ ପୃଷ୍ଠତଃ
ମୁଁ ଯଦି ଦେଖିବି ତୁମେ ଅନ୍ୟ କାହାର ପଛରେ ଚାଲୁଛ, ତେବେ ମୋ ହୃଦୟ କେମିତି ଶାନ୍ତି ପାଇବ? ଆମ କୁଳରେ କେହି କେବେ ଅନ୍ୟ କାହାର ପଛରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି।
ନ ତ୍ଵଂ ପରସ୍ଯାନୁଚରସ୍ତାତ ଜୀଵିତୁମର୍ହସି । ଅହଂ ହି କ୍ଷତ୍ରହୃଦଯଂ ଵେଦ ଯତ୍ପରିଶାଶ୍ଵତମ୍
ତୁମେ, ପୁଅ, ଅନ୍ୟ କାହାର ଚାକରି କରି ଜୀବନ ଯାପନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ମୁଁ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯେଉଁ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ମନୋଭାବ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ତାହା ଜାଣେ।
ପୂର୍ଵୈଃ ପୂର୍ଵତରୈଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ପରୈଃ ପରତରୈରପି। ଶାଶ୍ଵତଂ ଚାଵ୍ଯଯଂ ଚୈଵ ପ୍ରଜାପତିଵିନିର୍ମିତମ୍
ଏହି ଆଦର୍ଶ ପୂର୍ବଜମାନେ, ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ଏବଂ ଅଧିକ ମହାନମାନେ କହିଛନ୍ତି—ଏହା ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅବିନାଶୀ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।
ଯୋ ଵୈ କଶ୍ଚିଦିହାଜାତଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମଵିତ୍ । ଭଯାଦ୍ଵୃତ୍ତିସମୀକ୍ଷୋ ଵା ନ ନମେଦିହ କସ୍ଯଚିତ୍
ଏଠାରେ ଯେଉଁ କୌଣସି ଯୋଦ୍ଧା ଜନ୍ମ ନେଇଛି ଓ ତାଙ୍କର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଜାଣେ, ସେ କେବେ ଭୟ କିମ୍ବା ଜୀବିକାର ଦରକାରରେ କାହା ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ଯଚ୍ଛେଦେଵ ନ ନମେଦୁଦ୍ଯମୋ ହ୍ଯେଵ ପୌରୁଷମ୍ । ଅପ୍ଯପର୍ଵଣି ଭଜ୍ଯେତ ନ ନମେତେହ କସ୍ଯଚିତ୍
ସେ ସଦା ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍, କେବେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; କାରଣ ଚେଷ୍ଟା ହେଉଛି ପୁରୁଷର ଶକ୍ତି। ସେ ଯଦି ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ କାହା ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ମାତଙ୍ଗୋ ମତ୍ତ ଇଵ ଚ ପରୀଯାତ୍ସ ମହାମନାଃ । ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ନମେନ୍ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମାଯୈଵ ଚ ସଞ୍ଜଯ
ସେ ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ପରି ଉଚ୍ଚ ମନୋବଳରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସଦା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ଧର୍ମକୁ ନମସ୍କାର କରିବା ଉଚିତ୍, ହେ ସଞ୍ଜୟ।
ନିଯଚ୍ଛନ୍ନିତରାନ୍ଵର୍ଣାନ୍ଵିନିଘ୍ନନ୍ସର୍ଵଦୁଷ୍କୃତଃ। ସସହାଯୋଽସହାଯୋ ଵା ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ତଥା ଭଵେତ୍
ଅନ୍ୟ ଜାତିମାନେକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟମାନେକୁ ଦଣ୍ଡ ଦେଇ, ସହଯୋଗୀ ହେଉ କି ଏକା, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ଏପରି ଚାଲିବା ଉଚିତ୍।
କୃଷ୍ଣାଯସସ୍ଯେଵ ଚ ତେ ସଂହତ୍ଯ ହୃଦଯଂ କୃତମ୍। ମମ ମାତସ୍ତ୍ଵକରୁଣେ ଵୀରପ୍ରଜ୍ଞେ ହ୍ଯମର୍ଷଣେ
ମା, ତୁମ ହୃଦୟ ହେଉଛି କୃଷ୍ଣାୟସ ପରି କଠିନ—ନିର୍ଦୟ, ବୀରତାରେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍, ଏବଂ ଅଦମ୍ୟ।
ଅହୋ କ୍ଷତ୍ରସମାଚାରୋ ଯତ୍ର ମାମିତରଂ ଯଥା। ନିଯୋଜଯସି ଯୁଦ୍ଧାଯ ପରମାତେଵ ମାଂ ତଥା
ହାଁ, ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଏମିତି ହୁଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠାରେ ତୁମେ ମୋତେ ନିଜ ପୁଅ ଭାବି ନୁହେଁ, ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ପ୍ରେରଣା କରୁଛ, ଯେପରି ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମା ନିଜ ପୁଅକୁ କରିଥାଏ।
ଈଦୃଶଂ ଵଚନଂ ବ୍ରୂଯାଦ୍ଭଵତୀ ପୁତ୍ରମେକଜମ୍ । କିଂ ନୁ ତେ ମାମପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଅପି ସର୍ଵଯା
ଏପରି କଥା ଯଦି ଜଣେ ମା ନିଜ ଏକମାତ୍ର ପୁଅକୁ କହିଥାଏ, ତେବେ ତୁମେ ମୋ ଭିତରେ କଣ ଦେଖୁଛ, ଯେପରି ମୋତେ ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
କିମାଭରଣକୃତ୍ଯେନ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନ ଵା। ମଯି ଵା ସଙ୍ଗରହତେ ପ୍ରିଯପୁତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ
ଗହଣା, ଭୋଗ ବା ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ, ଯଦି ତୁମର ପ୍ରିୟ ପୁଅ, ବିଶେଷକରି ଯୁଦ୍ଧରେ, ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ?
ସର୍ଵାଵସ୍ଥା ହି ଵିଦୁଷାଂ ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥକାରଣାତ୍ । ତାଵେଵାଭିସମୀକ୍ଷ୍ଯାହଂ ସଞ୍ଜଯ ତ୍ଵାମଚୂଜୁଦମ୍
ଯେଉଁମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ମୁଖ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ଭାବି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲି, ହେ ସଞ୍ଜୟ।
ସ ସମୀକ୍ଷ୍ଯ କ୍ରମୋପେତୋ ମୁଖ୍ଯଃ କାଲୋଽଯମାଗତଃ। ଅସ୍ମିଂଶ୍ଚେଦାଗତେ କାଲେ କାର୍ଯଂ ନ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସେ
ଯଥାଯଥ ଅନୁସୂଚନା କରି, ଏହି ମୁଖ୍ୟ ସମୟ ଆସିଛି; ଏହି ସମୟରେ ଯଦି କାମ କରିବାକୁ ଚାଲିନାହ,
ଅସଂଭାଵିତରୂପସ୍ତ୍ଵମାନୃଶଂସ୍ଯଂ କରିଷ୍ଯସି । ତଂ ତ୍ଵାମଯଶସା ସ୍ପୃଷ୍ଟଂ ନ ବ୍ରୂଯାଂ ଯଦି ସଞ୍ଜଯ
ତେବେ ତୁମେ ନିଜ ଯୋଗ୍ୟତାକୁ ଅନୁଚିତ କାମ କରିବ, ନିର୍ଦୟତା କରିବ; ମୁଁ ଏହି କଥା ତୁମକୁ କହିନଥାନ୍ତି, ତେବେ ତୁମେ ଅପମାନରେ ଲିପ୍ତ ହେଇଯିବ।
ଖରୀଵାତ୍ସଲ୍ଯମାହୁସ୍ତନ୍ନିଃସାମର୍ଥ୍ଯମହେତୁକମ୍ । ସଦ୍ଭିର୍ଵିଗର୍ହିତଂ ମାର୍ଗଂ ତ୍ଯଜ ମୂର୍ଖନିଷେଵିତମ୍
ଯେଉଁ ସ୍ନେହକୁ ଗଧାର ସ୍ନେହ କୁହାଯାଏ, ସେଠାରେ କୌଣସି ଶକ୍ତି ନାହିଁ, କୌଣସି କାରଣ ନାହିଁ; ଭଲମାନେ ଯେଉଁ ପଥକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ମୂର୍ଖମାନେ ଯେଉଁଥିରେ ଚଲନ୍ତି, ସେହି ପଥକୁ ଛାଡ଼।
ଅଵିଦ୍ଯା ଵୈ ମହତ୍ଯସ୍ତି ଯାମିମାଂ ସଂଶ୍ରିତାଃ ପ୍ରଜାଃ । ତଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯଦି ସଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ତେନ ମେ ତ୍ଵଂ ପ୍ରିଯୋ ଭଵେଃ
ଏଠାରେ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁ ମହାନ ଅଜ୍ଞାନରେ ବିଲୀନ, ତାହା ନିଶ୍ଚିତ; ତୁମେ ଯଦି ଭଲ ଆଚରଣ ଧାରଣ କର, ତେବେ ମୋ ପାଖରେ ତୁମେ ପ୍ରିୟ ହେବ।
ଧର୍ମାର୍ଥଗୁଣଯୁକ୍ତେନ ନେତରେଣ କଥଞ୍ଚନ। ଦୈଵମାନୁଷଯୁକ୍ତେନ ସଦ୍ଭିରାଚରିତେନ ଚ
ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ସହିତ ଯେଉଁ ଆଚରଣ ହୁଏ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଭାବରେ ନୁହେଁ; ଦେବତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦୁହିଁ ମିଶିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଯେଉଁପରି ଚାଲନ୍ତି, ସେପରି ହେବା ଉଚିତ୍।
ଯୋ ହ୍ଯେଵମଵିନୀତେନ ରମତେ ପୁତ୍ରନପ୍ତୃଣା। ଅନୁତ୍ଥାନଵତା ଚାପି ଦୁର୍ଵିନୀତେନ ଦୁର୍ଧିଯା
ଯିଏ ନମ୍ରତା ବିନା ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରେ, ଯିଏ କାମ କରେନି, ଖରାପ ଆଚରଣ ଓ ମନ୍ଦ ବୁଦ୍ଧି ଥାଏ—
ରମତେ ଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରେଣ ମୋଘଂ ତସ୍ଯ ପ୍ରଜାଫଲମ୍। ଅକୁର୍ଵନ୍ତୋ ହି କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ତୋ ନିନ୍ଦିତାନି ଚ
ଯିଏ ପୁଅ ଉପରେ ଆନନ୍ଦ କରେ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ସନ୍ତାନର ଫଳ ଅର୍ଥହୀନ; କାରଣ ସେମାନେ କିଛି କାମ କରନ୍ତି ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିନ୍ଦାନୀୟ କାମ କରନ୍ତି।
ସୁଖଂ ନୈଵେହ ନାମୁତ୍ର ଲଭନ୍ତେ ପୁରୁଷାଧମାଃ । ଯୁଦ୍ଧାଯ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୃଷ୍ଟଃ ସଞ୍ଜଯେହ ଜଯାଯ ଚ । `କ୍ରୂରାଯ କର୍ମଣେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଜାନାଂ ପରିପାଲନେ
ଅତି ମନ୍ଦ ଲୋକମାନେ ଏଠି କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ କେବେ ଖୁସି ପାଆନ୍ତି ନାହିଁ। ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ହିଁ ତିଆରି ହୋଇଛନ୍ତି, ସଞ୍ଜୟ, ଏଠି ଜୟ ଓ ଲୋକଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ କଠିନ କାମ କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ତାଙ୍କର।
ଜଯନ୍ଵା ଵଧ୍ଯମାନୋ ଵା ପ୍ରାପ୍ନୋତୀନ୍ଦ୍ରସଲୋକତାମ୍ । ନ ଶକ୍ରଭଵନେ ପୁଣ୍ଯେ ଦିଵି ତଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ ସୁଖମ୍। ଯଦମିତ୍ରାନ୍ଵଶେ କୃତ୍ଵା କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ସୁଖମେଧତେ
ଜିତିବା କିମ୍ବା ମରିବା, ଯେଉଁଠାରେ ହେଉ, ଯୋଦ୍ଧା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଲୋକକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ। ଶକ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ଗୃହରେ ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ଖୁସି ନାହିଁ, ଯେଉଁ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତି ଖୁସି ଖୋଜେ।
ମନ୍ଯୁନା ଦହ୍ଯମାନେହ ପୁରୁଷେଣ ମନସ୍ଵିନା । ନିକୃତେନେହ ବହୁଶଃ ଶତ୍ରୂନ୍ପ୍ରତି ଜିଗୀଷଯା
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମନରେ କ୍ରୋଧରେ ଜଳୁଛି, ବାରମ୍ବାର ଠକାଯାଉଛି, ସେ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ।
ଆତ୍ମାନଂ ଵା ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଶତ୍ରୁଂ ଵା ଵିନିପାତ୍ଯ ଚ। ପ୍ରାପ୍ଯତେ ନେହ ଶାନ୍ତିର୍ହି ନିତ୍ଯମେଵ ତୁ ସଞ୍ଜଯ । ଅତୋନ୍ଯେନ ପ୍ରକାରେଣ ଶାନ୍ତିରସ୍ଯ କୁତୋ ଭଵେତ୍
ନିଜକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁକୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଏଠି ଶାନ୍ତି ମିଳେନି, ସଞ୍ଜୟ; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ କିପରି ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଶାନ୍ତି ଆସିପାରିବ?
ଇହ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ହି ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଲ୍ପମପ୍ରିଯମିଚ୍ଛତି। ଯସ୍ଯ ସ୍ଵଲ୍ପଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ଧ୍ରୁଵଂ ତସ୍ଯାଲ୍ପମପ୍ରିଯମ୍
ଏଠି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ କମ୍ ଅପ୍ରିୟ ଚିଜ୍ ଚାହେ; ଯାହାର ଏହି ଜଗତରେ କମ୍ ପ୍ରିୟ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଅପ୍ରିୟ ମଧ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କମ୍ ହୁଏ।
ପ୍ରିଯାଭାଵାଚ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍ । ଧ୍ରୁଵଂ ଚାଭାଵମଭ୍ଯେତି ଗତ୍ଵା ଗଙ୍ଗେଵ ସାଗରମ୍
ପ୍ରିୟ ନଥିବାରୁ ମଣିଷ ଭଲ କିଛି ପାଉନି; ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଶୂନ୍ୟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି କରେ, ଯେପରି ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ସାଗରକୁ ଯାଏ।
ନେଯଂ ମତିସ୍ତ୍ଵଯା ଵାଚ୍ଯା ମାତଃ ପୁତ୍ରେ ଵିଶେଷତଃ । କାରୁଣ୍ଯମେଵ ପଶ୍ଯ ତ୍ଵଂ ଭୂତ୍ଵେହ ଜଡମୂକଵତ୍
ମା, ଏହି ଭାବନା ତୁମେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ବିଶେଷକରି ପୁଅ ସମ୍ପର୍କରେ; ଏଠି କେବଳ କରୁଣାକୁ ଦେଖ, ଜଣେ ମୂକ ଓ ଜଡ ମନିଷ ପରି ହେଇ।