ଅହନୀ ଯୁଯୁଧେ ଦ୍ଵେ ତୁ କର୍ଣଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ। ଶଲ୍ଯୋଽର୍ଧଦିଵସଂ ଚୈଵ ଗଦାଯୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍
କର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଦୁଇ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତାପରେ ଶଲ୍ୟ, ଅର୍ଧ ଦିନ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ ଦିଵସସ୍ଯାନ୍ତେ ଦ୍ରୌଣିହାର୍ଦିକ୍ଯଗୌତମାଃ। ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ନିଶି ଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ଜଘ୍ନୁର୍ଯୌଧିଷ୍ଠିରଂ ବଲମ୍
ସେହି ଦିନର ଶେଷରେ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର, କୃତବର୍ମା ଏବଂ କୃପା, ରାତିରେ ଶୟନରତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାକୁ ବଧ କଲେ।
ଯତ୍ତୁ ଶୌନକ ସତ୍ରେ ତେ ଭାରତାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍। ଜନମେଜଯସ୍ଯ ତତ୍ସତ୍ରେ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯେଣ ଧୀମତା
ହେ ଶୌନକ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ 'ଭାରତ' ଗାଥା, ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା।
କଥିତଂ ଵିସ୍ତରାର୍ଥଂ ଚ ଯଶୋ ଵୀର୍ଯଂ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ପୌଷ୍ଯଂ ତତ୍ର ଚ ପୌଲୋମମାସ୍ତୀକଂ ଚାଦିତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି କଥାରେ ରାଜାମାନେଙ୍କର ଯଶ ଓ ପ୍ରତାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଏବଂ ଆସ୍ତୀକ କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥପଦାଖ୍ଯାନମନେକସମଯାନ୍ଵିତମ୍। ପ୍ରତିପନ୍ନଂ ନରୈଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵୈରାଗ୍ଯମିଵ ମୋକ୍ଷିଭିଃ
ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦର କଥା, ଅନେକ ସମୟ ଯୋଗୁଁ ଏହା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ବିମୁକ୍ତିକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମେଵ ଵେଦିତଵ୍ଯେଷୁ ପ୍ରିଯେଷ୍ଵିଵ ହି ଜୀଵିତମ୍। ଇତିହାସଃ ପ୍ରଧାନାର୍ଥଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵାଗମେଷ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଜୀବନ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି, ସେପରି ଏହି ଇତିହାସ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଧାନ।
ଅନାଶ୍ରିତ୍ଯେଦମାଖ୍ଯାନଂ କଥା ଭୁଵି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଆହାରମନପାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯେଵ ଧାରଣମ୍
ଏହି ଆଖ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ବିନା ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ନାହିଁ; ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଶରୀର ଟିକି ପାରେ ନାହିଁ।
ତଦେତଦ୍ଭାରତଂ ନାମ କଵିଭିସ୍ତୂପଜୀଵ୍ଯତେ। ଉଦଯତେପ୍ସୁଭିର୍ଭୃତ୍ଯୈରଭିଜାତ ଇଵେଶ୍ଵରଃ
ଏହି 'ଭାରତ' କବିମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୃତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇତିହାସୋତ୍ତମେ ଯସ୍ମିନ୍ନର୍ପିତା ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ତମା। ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନଯୋଃ କୃତ୍ସ୍ନା ଲୋକଵେଦାଶ୍ରଯେଵ ଵାକ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଇତିହାସରେ ନିବେଶିତ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଭାଷା, ପ୍ରପଞ୍ଚ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେପରି ଏଠି ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଵିଚିତ୍ରପଦପର୍ଵଣଃ। ସୂକ୍ଷ୍ମାର୍ଥନ୍ଯାଯଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵେଦାର୍ଥୈର୍ଭୂଷିତସ୍ଯ ଚ
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଏଭଳି ଗଭୀର ଅର୍ଥ, ନିୟମ ଓ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ—
ଭାରତସ୍ଯେତିହାସସ୍ଯ ଶ୍ରୂଯତାଂ ପର୍ଵସଂଗ୍ରହଃ। ପର୍ଵାନୁକ୍ରମଣୀ ପୂର୍ଵଂ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପର୍ଵସଂଗ୍ରହଃ
ଏହି 'ଭାରତ' ଇତିହାସର ପର୍ବଗୁଡ଼ିକର ସଂଗ୍ରହ ଶୁଣନ୍ତୁ; ପ୍ରଥମେ ପର୍ବମାନଙ୍କର ତାଲିକା, ପରେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପର୍ବସଂଗ୍ରହ।
ପୌଷ୍ଯଂ ପୌଲୋମମାସ୍ତୀକମାଦିରଂଶାଵତାରଣମ୍। ତତଃ ସଂଭଵପର୍ଵୋକ୍ତମଦ୍ଭୁତଂ ରୋମହର୍ଷଣମ୍
ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଆସ୍ତୀକ, ଆଦି, ଏବଂ ଆଶ୍ୱତରଣ; ତାପରେ ଅଦ୍ଭୁତ ଓ ରୋମାଞ୍ଚକ 'ସଂଭବ' ପର୍ବ କଥିତ।
ଦାହୋ ଜତୁଗୃହସ୍ଯାତ୍ର ହୈଡିମ୍ବଂ ପର୍ଵ ଚୋଚ୍ଯତେ। ତତୋ ବକଵଧଃ ପର୍ଵ ପର୍ଵ ଚୈତ୍ରରଥଂ ତତଃ
ଏଠାରେ ଲାକଡ଼ି ଘରକୁ ଆଗ୍ନିଦାହ କରାଯିବା ଘଟଣା, ପରେ ହିଡିମ୍ବା ସଂବାଦ, ତାପରେ ବକାସୁର ବଧ ଏବଂ ତା'ପରେ ଚିତ୍ରରଥ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।
ତତଃ ସ୍ଵଯଂଵରୋ ଦେଵ୍ଯାଃ ପାଞ୍ଚାଲ୍ଯାଃ ପର୍ଵ ଚୋଚ୍ଯତେ। କ୍ଷାତ୍ରଧର୍ମେଣ ନିର୍ଜିତ୍ଯ ତତୋ ଵୈଵାହିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତା'ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କର ସ୍ୱୟଂବର ଘଟଣା କୁହାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଯୋଦ୍ଧା ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ସେଉଁଠି ଜିତି ନିଆଯାଏ। ଏହା ପରେ ବିବାହ ଉତ୍ସବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵିଦୁରାଗମନଂ ପର୍ଵ ରାଜ୍ଯଲାଭସ୍ତଥୈଵ ଚ। ଅର୍ଜୁନସ୍ଯ ଵନେ ଵାସଃ ସୁଭଦ୍ରାହରଣଂ ତତଃ
ବିଦୁରଙ୍କ ଆଗମନ ଓ ରାଜ୍ୟଲାଭ ଘଟଣା, ତାପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କର ଅରଣ୍ୟବାସ ଏବଂ ସୁଭଦ୍ରା ଅପହରଣ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସୁଭଦ୍ରାହରଣାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ଜ୍ଞେଯା ହରଣହାରିକା। ତତଃ ଖାଣ୍ଡଵଦାହାଖ୍ଯଂ ତତ୍ରୈଵ ମଯଦର୍ଶନମ୍
ସୁଭଦ୍ରା ଅପହରଣ ପରେ ଅପହରଣକାରୀଙ୍କୁ ଦଣ୍ଡ ଦେବା ଘଟଣା ଓ ତା'ପରେ ଖଣ୍ଡବ ଅଗ୍ନିଦାହ ଏବଂ ସେଠାରେ ମୟାଙ୍କ ସାକ୍ଷାତ୍କାର ଘଟଣା ଅଛି।
ସଭାପର୍ଵ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ମନ୍ତ୍ରପର୍ଵ ତତଃ ପରମ୍। ଜରାସନ୍ଧଵଧଃ ପର୍ଵ ପର୍ଵ ଦିଗ୍ଵିଜଯଂ ତଥା
ତା'ପରେ ସଭା ପର୍ବ, ପରେ ମନ୍ତ୍ର ପର୍ବ, ତା'ପରେ ଜରାସନ୍ଧ ବଧ ଏବଂ ଦିଗ୍ବିଜୟ ପର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ପର୍ଵ ଦିଗ୍ଵିଜଯାଦୂର୍ଧ୍ଵଂ ରାଜସୂଯିକମୁଚ୍ଯତେ। ତତଶ୍ଚାର୍ଘାଭିହରଣଂ ଶିଶୁପାଲଵଧସ୍ତତଃ
ଦିଗ୍ବିଜୟ ପରେ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ତା'ପରେ ଅର୍ଘ୍ୟ ଦେବା ଘଟଣା ଏବଂ ପରେ ଶିଶୁପାଳ ବଧ ଘଟଣା ଅଛି।
ଦ୍ଯୂତପର୍ଵ ତତଃ ପ୍ରୋକ୍ତମନୁଦ୍ଯୂତମଃ ପରମ୍। ତତ ଆରଣ୍ଯକଂ ପର୍ଵ କିର୍ମୀରଵଧ ଏଵଚ
ତା'ପରେ ଜୁଆ ଖେଳ ପର୍ବ ଓ ତା'ପରେ ଜୁଆ ପରେ ଘଟିଥିବା ପର୍ବ, ଏହା ପରେ ଅରଣ୍ୟକ ପର୍ବ ଏବଂ କିର୍ମୀର ବଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଅର୍ଜୁନସ୍ଯାଭିଗମନଂ ପର୍ଵ ଜ୍ଞେଯମତଃ ପରମ୍। ଈଶ୍ଵରାର୍ଜୁନଯୋର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପର୍ଵ କୈରାତସଂଜ୍ଞିତମ୍
ଏହା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପର୍ବ ଏବଂ ତା'ପରେ ଈଶ୍ୱର ଓ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ, ଯାହା କୈରାତ ପର୍ବ ନାମରେ ପରିଚିତ।
ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକାଭିଗମନଂ ପର୍ଵ ଜ୍ଞେଯମତଃ ପରମ୍। ନଲୋପାଖ୍ଯାନମପି ଚ ଧାର୍ମିକଂ କରୁଣୋଦଯମ୍
ଏହା ପରେ ଅର୍ଜୁନଙ୍କ ଇନ୍ଦ୍ରଲୋକ ଯାତ୍ରା ପର୍ବ ଏବଂ ତା'ପରେ ଧର୍ମିକ ଓ କରୁଣାଦାୟକ ନଳ ଉପାଖ୍ୟାନ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ତତଃ ପର୍ଵ କୁରୁରାଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ଜଟାସୁରଵଧଃ ପର୍ଵ ଯକ୍ଷଯୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍
ତା'ପରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କୁରୁରାଜଙ୍କ ତୀର୍ଥଯାତ୍ରା ପର୍ବ, ତା'ପରେ ଜଟାସୁର ବଧ ଏବଂ ପରେ ଯକ୍ଷ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ନିଵାତକଵଚୈର୍ଯୁଦ୍ଧଂ ପର୍ଵ ଚାଜଗରଂ ତତଃ। ମାର୍କଣ୍ଡେଯସମାସ୍ଯା ଚ ପର୍ଵାନନ୍ତରମୁଚ୍ଯତେ
ନିବାତକବଚ ସହ ଯୁଦ୍ଧ ପର୍ବ, ତା'ପରେ ଅଜଗର ଘଟଣା ଏବଂ ପରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କ ସହ ସଂବାଦ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ସଂଵାଦଶ୍ଚ ତତଃ ପର୍ଵ ଦ୍ରୌପଦୀସତ୍ଯଭାମଯୋଃ। ଘୋଷଯାତ୍ରା ତତଃ ପର୍ଵ ତତଃ ପ୍ରାଯୋପଵେଶନେମ୍। ମନ୍ତ୍ରସ୍ଯ ନିଶ୍ଚଯଂ ଚୈଵ ମୃଗସ୍ଵପ୍ନୋଦ୍ଭଵଂ ତତଃ
ତା'ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଓ ସତ୍ୟଭାମାଙ୍କ ସଂବାଦ ପର୍ବ, ତା'ପରେ ଘୋଷଯାତ୍ରା ପର୍ବ, ପରେ ପ୍ରାୟୋପବେଶ ନିଷ୍ଠା, ମନ୍ତ୍ର ନିଷ୍ଚୟ ଏବଂ ତା'ପରେ ମୃଗ ସ୍ୱପ୍ନ ଉଦ୍ଭବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵ୍ରୀହିଦ୍ରୌଣିକମାଖ୍ଯାନମୈନ୍ଦ୍ରଦ୍ଯୁମ୍ନଂ ତଥୈଵ ଚ। ଦ୍ରୌପଦୀହରଣଂ ପର୍ଵ ଜଯଦ୍ରଥଵିମୋକ୍ଷଣମ୍
ବ୍ରୀହିଦ୍ରୌଣିକ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ଏହିପରି ଇନ୍ଦ୍ରଦ୍ୟୁମ୍ନ ଉପାଖ୍ୟାନ, ତା'ପରେ ଦ୍ରୌପଦୀ ଅପହରଣ ପର୍ବ ଏବଂ ଜୟଦ୍ରଥଙ୍କୁ ମୁକ୍ତି ଦେବା ଘଟଣା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ରାମୋପାଖ୍ଯାନମତ୍ରୈଵ ପର୍ଵ ଜ୍ଞେଯମତଃ ପରମ୍। ପତିଵ୍ରତାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ସାଵିତ୍ର୍ଯାଶ୍ଚୈଵମଦ୍ଭୁତମ୍
ଏଠି ରାମ ଉପାଖ୍ୟାନ ଏବଂ ପରେ ପତିବ୍ରତା ନାରୀଙ୍କ ମହିମା, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କୁଣ୍ଡଲାହରଣଂ ପର୍ଵ ତତଃ ପରମିହୋଚ୍ଯତେ। ଆରଣେଯଂ ତତଃ ପର୍ଵ ଵୈରାଟଂ ତଦନନ୍ତରମ୍।। ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ପ୍ରଵେଶଶ୍ଚ ସମଯସ୍ଯ ଚ ପାଲନମ୍
ତା'ପରେ କୁଣ୍ଡଳ ଅପହରଣ ପର୍ବ, ତା'ପରେ ଅରଣେୟ ପର୍ବ ଏବଂ ପରେ ବିରାଟ ପର୍ବ, ପାଣ୍ଡବମାନେ କିପରି ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ସମ୍ଝୋତା ରଖିଲେ, ସେଥିରେ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
କୀଚକାନାଂ ଵଧଃ ପର୍ଵ ପର୍ଵ ଗ୍ରୋଗ୍ରହଣଂ ତତଃ। ଅଭିମନ୍ଯୋଶ୍ଚ ଵୈରାଟ୍ଯାଃ ପର୍ଵ ଵୈଵାହିକଂ ସ୍ମୃତମ୍
ତା'ପରେ କୀଚକ ବଧ ପର୍ବ, ଗୋ ଧରା ପର୍ବ ଏବଂ ବିରାଟ ଦେଶରେ ଅଭିମନ୍ୟୁଙ୍କ ବିବାହ ପର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଉଦ୍ଯୋଗପର୍ଵ ଵିଜ୍ଞେଯମତ ଊର୍ଧ୍ଵଂ ମହାଦ୍ଭୁତମ୍। ତତଃ ସଂଜଯଯାନାଖ୍ଯଂ ପର୍ଵ ଜ୍ଞେଯମତଃ ପରମ୍
ଉଦ୍ୟୋଗ ପର୍ବ, ଯାହା ଅତି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ, ତା'ପରେ ସଞ୍ଜୟଯାନ ନାମକ ପର୍ବ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ପ୍ରଜାଗରଂ ତଥା ପର୍ଵ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଚିନ୍ତଯା। ପର୍ଵ ସାନତ୍ସୁଜାତଂ ଵୈ ଗୁହ୍ଯମଧ୍ଯାତ୍ମଦର୍ଶନମ୍
ତା'ପରେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଚିନ୍ତାରେ ଜାଗ୍ରଣ ପର୍ବ ଏବଂ ସନତ୍ସୁଜାତ ନାମକ ଗୁପ୍ତ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ଉପଦେଶ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।