ନୃଶଂସ୍ଯାମଯଶସ୍ଯାଂ ଚ ଦୁଃଖାଂ କାପୁରୁଷୋଚିତାମ୍। ଯମେନମଭିନନ୍ଦେଯୁରମିତ୍ରାଃ ପୁରୁଷଂ କୃଶମ୍
ଯେଉଁ ଜୀବିକା କ୍ରୁର, କୁଖ୍ୟାତ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ କପୁରୁଷ ସମ୍ମତ, ଏହା ପଛରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏପରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଲୋକସ୍ଯ ସମଵଜ୍ଞାତଂ ନିହୀନାସନଵାସସମ୍ । ଅହୋଲାଭକରଂ ହୀନମଲ୍ପଜୀଵନମଲ୍ପକମ୍
ଯାହାକୁ ସମସ୍ତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ନିମ୍ନ ଜାତିର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଲାଭ ହୀନ, ନିମ୍ନ, ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଓ ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟବାନ, ସେଉଁଠି କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।
ନେଦୃଶଂ ବନ୍ଧୁମାସାଦ୍ଯ ବାନ୍ଧଵଃ ସୁଖମେଧତେ। ଅଵୃତ୍ତ୍ଯୈଵ ଵିପତ୍ସ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରାତ୍ପ୍ରଵାସିତାଃ
ଏପରି ବାନ୍ଧବ ପାଇଲେ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ଖୁସି ପାଏ ନାହିଁ; ଜୀବିକା ବିହୀନ ହେଲେ, ଆମେ ଦେଶରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସର୍ଵକାମରସୈର୍ହୀନାଃ ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟା ଅକିଂଚନାଃ । ଅଵଲ୍ଗୁକାରିଣ ସତ୍ସୁ କୁଲଵଂଶସ୍ଯ ନାଶନମ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ, ପଦ ହାରାଇ, ଦରିଦ୍ର, ସଦ୍ଗୁଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରି, ପରିବାରର ନାଶ ଘଟାଏ।
କଲିଂ ପୁତ୍ରପ୍ରଵାଦେନ ସଞ୍ଜଯ ତ୍ଵାମଜୀଜନମ୍ । ନିରମର୍ଷଂ ନିରୁତ୍ସାହଂ ନିର୍ଵୀର୍ଯମରିନନ୍ଦନମ୍
ସଞ୍ଜୟ, ତୁମ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କଳି ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ହୀନ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଶକ୍ତି ହୀନ, ଦୁର୍ବଳ ପିତାର ସନ୍ତାନ।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଞ୍ଜନଯେତ୍ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍। ମା ଧୂମାଯ ଜ୍ଵଲାତ୍ଯନ୍ତମାକ୍ରମ୍ଯ ଜହି ଶାତ୍ରଵାନ୍
କୌଣସି ଗୃହିଣୀ ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ; ଅତିରିକ୍ତ ଧୂଆଁ ହେବାକୁ ଦିଅ ନାହିଁ, ଉଠି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କର।
ଜ୍ଵଲ ମୂର୍ଧନ୍ଯମିତ୍ରାଣାଂ ମୁହୂର୍ତମପି ଵା କ୍ଷଣମ୍। ଏତାଵାନେଵ ପୁରୁଷୋ ଯଦମର୍ଷୀ ଯଦକ୍ଷମୀ
ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତୁ; ଏହି ହେଉଛି ପୁରୁଷତ୍ୱ—ଯିଏ କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଡ଼ିଗ।
କ୍ଷମାଵାନ୍ନିରମର୍ଷଶ୍ଚ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁନଃ ପୁମାନ୍ । ସଂତୋଷୋ ଵୈ ଶ୍ରିଯଂ ହନ୍ତି ତଥାଽନୁକ୍ରୋଶ ଏଵ ଚ
ଯିଏ ଖ୍ଷମାଶୀଳ ଓ କ୍ରୋଧ ହୀନ, ସେ ନା ସ୍ତ୍ରୀ, ନା ପୁରୁଷ; ସନ୍ତୋଷ ଧନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏପରି ଦୟା ମଧ୍ୟ।
ଅନୁତ୍ଥାନଭଯେ ଚୋଭେ ନିରୀହୋ ନାଶ୍ରୁତେ ମହତ୍। ଏଭ୍ଯୋ ନିକୃତିପାପେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁଞ୍ଚାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
ଉଠିବା ଭୟ ଓ ପଡ଼ିବା ଭୟ, ଅଲସ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷମାନେଠାରୁ ନିଜେ ଚେଷ୍ଟା କରି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କର।
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ମୃଗଯସ୍ଵ ପୁନଃ ସ୍ଵକମ୍ । ପରଂ ଵିଷହତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ନିଜ ହୃଦୟକୁ ଲୋହା ପରି କଠିନ କରି, ପୁଣି ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତା ଖୋଜ; ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସହିପାରେ, ସେଠିପାଇଁ ସେ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ।
ତମାହୁର୍ଵ୍ଯର୍ଥନାମାନଂ ସ୍ତ୍ରୀଵଦ୍ଯ ଇହ ଜୀଵତି। ଶୂରସ୍ଯୋର୍ଜିତସତ୍ଵସ୍ଯ ସିଂହଵିକ୍ରାନ୍ତଚାରିଣଃ
ଯିଏ ନିର୍ଥକ ନାମ ଧାରଣ କରି, ସ୍ତ୍ରୀ ପରି ଜୀବନ ଯାପନ କରେ, ସେଉଁଠି କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଶୂର, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସିଂହ ପରି ଚାଲିଥାଏ—
ଦିଷ୍ଟଭାଵଂ ଗତସ୍ଯାପି ଵିଷଯେ ମୋଦତେ ପ୍ରଜା । ଯ ଆତ୍ମନଃ ପ୍ରିଯମୁଖେ ହିତ୍ଵା ମୃଗଯତେ ଶ୍ରିଯମ୍
ଭାଗ୍ୟରେ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ନିଜ ଦେଶରେ ଆନନ୍ଦ କରେ; ଯିଏ ନିଜ ପ୍ରିୟକୁ ଛାଡ଼ି, ସମୃଦ୍ଧି ଅନ୍ୱେଷଣ କରେ।
ଅମାତ୍ଯାନାମଥୋ ହର୍ଷମାଦଧାତ୍ଯଚିରେଣ ସଃ
ସେ ଅତି ଶୀଘ୍ର ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଖୁସି ଦେଇଥାଏ।
କିଂ ନୁ ମେ ମାମପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯା ଅପି ସର୍ଵଯା। କିମାଭରଣକୃତ୍ଯଂ ତେ କିଂ ଭୋଗୈର୍ଜୀଵିତେନ ଵା
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ପୃଥିବୀ ମୋତେ ଦେଖୁନାହାଁତି, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ଆଭୂଷଣ, ଭୋଗ କିମ୍ବା ଜୀବନର କଣ ଦରକାର?
ପୈରର୍ଵିହନ୍ଯମାନସ୍ଯ ଜୀଵିତେନାପି କିଂ ଫଲମ୍।' ନିର୍ମନ୍ଯୁକାନାଂ ଯେ ଲୋକା ଦ୍ଵିଷନ୍ତସ୍ତାନଵାପ୍ନୁଯୁଃ । ଯେ ତ୍ଵାଦୃତାତ୍ମନାଂ ଲୋକାଃ ସୁହୃଦସ୍ତାନ୍ଵ୍ରଜନ୍ତୁ ନଃ
ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡ଼ିତ ହେଲେ ଜୀବନର କଣ ଉପକାର? ଯେମାନେ ଆମକୁ ଘୃଣା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିରାଶା ଲୋକଙ୍କ ଲୋକକୁ ପାଉନ୍ତୁ; ଯେମାନେ ଦୃଢ଼ ମନବଳ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଆମ ସ୍ନେହିତ ହେଉନ୍ତୁ।
ଭୃତ୍ଯୈର୍ଵିହୀଯମାନାନାଂ ପରପିଣ୍ଡୋପଜୀଵିନାମ୍। କୃପଣାନାମସତ୍ଵାନାଂ ମା ଵୃତ୍ତିମନୁଵର୍ତିଥାଃ
ଯେମାନେ ଦାସମାନେ ହୀନ, ଅନ୍ୟର ଭୋଜନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଦୁଃଖୀ ଓ ଶକ୍ତିହୀନ, ସେମାନଙ୍କ ଜୀବିକା ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନୁ ତ୍ଵାଂ ତାତ ଜୀଵନ୍ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ସୁହୃଦସ୍ତଥା । ପର୍ଯନ୍ଯମିଵ ଭୂତାନି ଦେଵା ଇଵ ଶତକ୍ରତୁମ୍
ପୁଆ, ତୁମ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ବନ୍ଧୁମାନେ ଜୀବନ୍ତୁ, ଯେପରି ମେଘକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଆଶ୍ରୟ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଭରସା କରନ୍ତି।
ଯମାଜୀଵନ୍ତି ପୁରୁଷଂ ସର୍ଵଭୂତାନି ସଂଜଯ। ପକ୍ଵଂ ଦ୍ରୁମମିଵାସାଦ୍ଯ ତସ୍ଯ ଜୀଵିତମର୍ଥଵତ୍
ସଞ୍ଜୟ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଏକ ଲୋକଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଯେପରି ପକ୍କ ଗଛକୁ ଦେଖି ସମସ୍ତେ ଲାଭ ଉଠାନ୍ତି; ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଯସ୍ଯ ଶୂରସ୍ଯ ଵିକ୍ରାନ୍ତୈରେଧନ୍ତେ ବାନ୍ଧଵାଃ ସୁଖମ୍। ତ୍ରିଦଶା ଇଵ ଶକ୍ରସ୍ଯ ସାଧୁ ତସ୍ଯେହ ଜୀଵିତମ୍
ଯେ ସୂରବୀର ଓ ପ୍ରବଳ, ତାଙ୍କର ବନ୍ଧୁମାନେ ଶୁଭ ଭାବେ ଉନ୍ନତି କରନ୍ତି, ଯେପରି ଦେବତାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଶାସନରେ ଖୁସିରେ ରହନ୍ତି; ଏମିତି ଲୋକଙ୍କ ଜୀବନ ଧନ୍ୟ।
ସ୍ଵବାହୁବଲମାଶ୍ରିତ୍ଯ ଯୋହି ଜୀଵତି ମାନଵଃ । ସ ଲୋକେ ଲଭତେ କୀର୍ତିଂ ପରତ୍ର ଚ ଶୁଭାଂ ଗତିମ୍
ଯିଏ ନିଜ ବାହୁବଳ ଉପରେ ଭରସା କରି ଜୀବନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜଗତରେ କୀର୍ତ୍ତି ଲାଭ କରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଗତି ପାଏ।
ଅଥୈତସ୍ଯାମଵସ୍ଥାଯାଂ ପୌରୁଷଂ ହାତୁମିଚ୍ଛସି। ନିହୀନସେଵିତଂ ମାର୍ଗଂ ଗମିଷ୍ଯସ୍ଯଚିରାଦିଵ
ଏହି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଯଦି ତୁମେ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଛାଡ଼ିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେବେ ଶୀଘ୍ର ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଯେପରି ରାସ୍ତା ଚାଲନ୍ତି, ସେଇପରି ଏକ ମନ୍ଦ ମାର୍ଗକୁ ଚାଲିଯିବ।
ଯୋ ହି ତେଜୋ ଯଥାଶକ୍ତି ନ କର୍ଶଯତି ଵିକ୍ରମାତ୍। କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଜୀଵିତାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସ୍ତେନ ଇତ୍ଯେଵ ତଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ଜୀବନ ଲାଗି ନିଜ ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରେନାହିଁ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ନୁହେଁ, ତାକୁ ଚୋର ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।
ଅର୍ଥଵନ୍ତ୍ଯୁପପନ୍ନାନି ଵାକ୍ଯାନି ଗୁଣଵନ୍ତି ଚ। ନୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ତ୍ଵାଂ ମୁମୂର୍ଷୁମିଵ ଭେଷଜମ୍
ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ, ଉପଯୁକ୍ତ ଓ ଗୁଣବତୀ କଥାମାନେ ତୁମ ପାଖକୁ ପହଞ୍ଚୁନାହିଁ, ଯେପରି ମରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଔଷଧ କାମ ନକରେ।
ସନ୍ତି ଵୈ ସିନ୍ଧୁରାଜସ୍ଯ ସନ୍ତୁଷ୍ଟା ନ ତଥା ଜନାଃ। ଦୌର୍ବଲ୍ଯାଦାସତେ ମୂଢା ଵ୍ଯସତୌଘପତୀକ୍ଷିଣଃ
ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ପାଖରେ ଧନ ଅଛି, କିନ୍ତୁ ଲୋକମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ନୁହନ୍ତି; ଦୁର୍ବଳତାରୁ ମୂଢ଼ମାନେ ଦୁଃଖର ଝରଣାକୁ ଦେଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରହିଯାନ୍ତି।
ସହାଯୋପଚିତିଂ କୃତ୍ଵା ଵ୍ଯଵସାଯ୍ଯ ତତସ୍ତତଃ । ଅନୁଦୁଷ୍ଯେଯୁରପରେ ପଶ୍ଯନ୍ତସ୍ତଵ ପୌରୁଷମ୍
ସହଯୋଗୀମାନେ ଯୋଗାଯୋଗ କରି ଏବଂ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ ନେଇ, ଅନ୍ୟମାନେ ତୁମ ପୁରୁଷାର୍ଥ ଦେଖି କେବେ ଦୋଷ ଦେବେନାହିଁ।
ତୈଃ କୃତ୍ଵା ସହ ସଂଘାତଂ ଗିରିଦୁର୍ଗାଲଯଂ ଚର । କାଲେ ଵ୍ଯସନମାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ନୈଵାଯମଜରାମରଃ
ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଏକତା ହୋଇ ପାହାଡ଼ ଦୁର୍ଗରେ ରୁହ, ସମୟ ଆସିଲେ ଦୁଃଖକୁ ମୁହାଁଦେ; କାରଣ, ସେ ଅଜର ଅମର ନୁହେଁ।
ସଞ୍ଜଯୋ ନାମତଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ନ ଚ ପଶ୍ଯାମି ତତ୍ତ୍ଵଯି । ଅନ୍ଵର୍ଥନାମା ଭଵ ମେ ପୁତ୍ର ମା ଵ୍ଯର୍ଥନାମକଃ
ତୁମର ନାମ ସଞ୍ଜୟ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଣ ମୁଁ ତୁମରେ ଦେଖୁନାହିଁ; ପୁଆ, ନାମକୁ ସଠିକ୍ ରଖ, ବ୍ୟର୍ଥ ନ କର।
ସମ୍ଯଗ୍ଦୃଷ୍ଟିର୍ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ବାଲଂ ତ୍ଵାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଅଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ମହତ୍କୃଚ୍ଛ୍ରଂ ପୁନର୍ଵୃଦ୍ଧିଂ ଗମିଷ୍ଯତି
ଏକ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ତୁମେ ଛୁଆଁଥିବାବେଳେ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖି କହିଥିଲେ: 'ଏହି ଛୁଆଁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ ସହି ଆଉଥରେ ଉନ୍ନତି ପାଇବ।'
ତସ୍ଯ ସ୍ମରନ୍ତୀ ଵଚନମାଶଂସେ ଵିଜଯଂ ତଵ। ତସ୍ମାତ୍ତାତ ବ୍ରଵୀମି ତ୍ଵାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଚ ପୁନଃପୁନଃ
ସେ ଉପଦେଶକୁ ମନେ ପକାଇ, ମୁଁ ତୁମ ଜୟ ଆଶା କରେଁ; ଏହିକାରଣରୁ, ପୁଆ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହୁଛି ଏବଂ ପୁନିପୁନି କହିବି।
ଯସ୍ଯ ହ୍ଯର୍ଥାଭିନିର୍ଵୃତ୍ତୌ ଭଵନ୍ତ୍ଯାପ୍ଯାଯିତାଃ ପରେ । ତସ୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧିର୍ନିଯତା ନଯେଷ୍ଵର୍ଥାନୁସାରିଣଃ
ଯାହାର ଧନ ଅନ୍ୟମାନେ ଉପକୃତ ହୁଅନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳତା ପାଏ; ନୀତି ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଧନ ଲାଭ ନିଶ୍ଚିତ।