ନିର୍ମନ୍ଯୁଶ୍ଚାପ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯେଯଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ଲୀବସାଧନଃ । ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ନିରାଶୋଽସି କଲ୍ଯାଣାଯ ଧୁରଂ ଵହ
ଯିଏ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନେକ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅସାହାୟ ଓ ଅଶକ୍ତ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ନିରାଶାରେ କାଟେ—ଭଲ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ।
ମାଽଽତ୍ମାନମଵମନ୍ଯସ୍ଵ ମୈନମଲ୍ପେନ ବୀଭରଃ । ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁକଲ୍ଯାଣଂ ମା ଭୈସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିସଂହର
ନିଜକୁ କେବେ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ନାହିଁ, ଛୋଟ କଥାକୁ ନେଇ ଭୟ ଧରିବା ନାହିଁ। ମନକୁ ଭଲ କାମରେ ଲଗା—ଭୟ କରିବା ନାହିଁ, ନିଜକୁ ଆଉ ଟାଣି ନେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହେ କାପୁରୁଷ ମା ଶେଷ୍ଵୈଵଂ ପରାଜିତଃ। ଅମିତ୍ରାନ୍ନନ୍ଦଯନ୍ସର୍ଵାନ୍ନିର୍ମାନୋ ବନ୍ଧୁଶୋକଦଃ
ଉଠ, ଭୟଭୀତ! ଏଭଳି ପଡି ରୁହନି, ହାରି ଯାଇଛୁ। ଏହା ଦେଖି ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି, ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହାରାଇଯାଏ।
ସୁପୂରା ଵୈ କୁନଦିକା ସୁପୂରୋ ମୁଷିକାଞ୍ଜଲିଃ । ସୁସଂତୋଷଃ କାପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଲ୍ପକେନୈଵ ତୁଷ୍ଯତି
ଛୋଟ ନଦୀ ଭରିଯାଇପାରେ, ଏକ ମୁଷ୍ଟି ଧାନ ମୂଷା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଅଳ୍ପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ଯହେରାରୁଜନ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାଶ୍ଵେଵ ନିଧନଂ ଵ୍ରଜ । ଅପି ଵା ସଂଶଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵିତେଽପି ପରାକ୍ରମେଃ
ସାପ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡିଲେ ବା ଘୋଡ଼ା ଦୌଡ଼ି ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନରେ ସାହସ ଦେଖା।
ଅପ୍ଯରେଃ ଶ୍ଯେନଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ଵିପରିକ୍ରମନ୍ । ଵିଵଦନ୍ଵାଽଥଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵାପରିଶଙ୍କିତଃ
ଶତ୍ରୁ ଦଳରେ ଯଦି ଫାଟ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ୟେନ ପରି ଆଗେ ବଢ଼। ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବା କିମ୍ବା ନିରବ ରହିବା, ଆକାଶ ପରି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଚାଲ।
ତ୍ଵମେଵଂ ପ୍ରେତଵଚ୍ଛେଷେ କସ୍ମାଦ୍ଵଜ୍ରହତୋ ଯଥା। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହେ କାପୁରୁଷ ମା ସ୍ଵାପ୍ସୀଃ ଶତ୍ରୁନିର୍ଜିତଃ
ତୁମେ କାହିଁକି ମୃତଦେହ ପରି ପଡି ରହିଛ? ବଜ୍ର ଆଘାତ ମାରିଥିବା ପରି। ଉଠ, ଭୟଭୀତ! ଶତ୍ରୁ ହାତରେ ହାରି ଶୁଇ ରୁହନି।
ମାଽସ୍ତଂ ଗମସ୍ତ୍ଵଂ କୃପଣୋ ଵି ଶ୍ରୂଯସ୍ଵ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ମା ମଧ୍ଯେ ମା ଜଘନ୍ଯେ ତ୍ଵଂ ମାଽଧୋ ଭୂସ୍ତିଷ୍ଠ ଗର୍ଜିତଃ
ଦୁଃଖରେ ଲୁଚି ଯିଅନି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତୁମକୁ ଦୟନୀୟ ବୋଲି ନ କହୁନ୍ତୁ। ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରୁହନି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରୁହ।
ଅଲାତଂ ତିନ୍ଦୁକସ୍ଯେଵ ମୁହୂର୍ତମପି ହି ଜ୍ଵଲ । ମା ତୁଷାଗ୍ନିରିଵାନର୍ଚିର୍ଧୂମାଯସ୍ଵ ଜିଜୀଵିଷୁଃ
ତିନ୍ଦୁକ ଗଛର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳ। ଜୀବନ ଆଶାରେ ତୁଷ ଅଗ୍ନି ପରି ଧୂଆଁ ହୋଇ ରୁହନି।
ମୁହୂର୍ତଂ ଜ୍ଵଲିତଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଚ ଧୂମାଯିତଂ ଚିରମ୍ । ମା ହ ସ୍ମ କସ୍ଯଚିଦ୍ଗେହେ ଜନୀ ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଵରୀମୃଦୁଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜ୍ୱଳିବା ଭଲ, ବହୁଦିନ ଧୂଆଁ ହୋଇ ରହିବା ଭଲ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କ ଘରେ କେହି ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନ ନେଉ।
କୃତ୍ଵା ମାନୁଷ୍ଯକଂ କର୍ମ ସୃତ୍ଵାଽଽଜିଂ ଯାଵଦୁତ୍ତମମ୍ । ଧର୍ମସ୍ଯାନୃଣ୍ଯମାପ୍ନୋତି ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଗର୍ହତେ
ମଣିଷ ଭାବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଋଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ।
ଅଲବ୍ଧ୍ଵା ଯଦି ଵା ଲବ୍ଧ୍ଵା ନାନୁଶୋଚତି ପଣ୍ଡିତଃ । ଆନନ୍ତର୍ଯଂ ଚାରଭତେ ନ ପ୍ରାଣାନାଂ ଧନାଯତେ
ପାଇଲେ କିମ୍ବା ନ ପାଇଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ କାମ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣକୁ ଧନ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭାଵଯସ୍ଵଂ ଵୀର୍ଯଂ ଵା ତାଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ଧ୍ରୁଵାଂ ଗତିମ୍ । ଧର୍ମଂ ପୁତ୍ରାଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା କିଂନିମିତ୍ତଂ ହି ଜୀଵସି
ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, ନହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶେଷକୁ ଯାଅ। ପୁଅମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଧର୍ମକୁ ରଖି, କାହିଁକି ଏମିତି ଜୀବନ୍ତ?
ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ହି ତେ କ୍ଲୀବ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସକଲା ହତା । ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଭୋଗମୂଲଂ ତେ କିଂନିମିତ୍ତଂ ହି ଜୀଵସି
ତୋର ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ, ଭୟଭୀତ, ସମସ୍ତ କୀର୍ତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଭୋଗର ମୂଳ କଟିଯାଇଛି—ତେବେ ଏମିତି କାହିଁକି ଜୀବନ୍ତ?
ଶତ୍ରୁର୍ନିମଞ୍ଜତା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଜଙ୍ଘାଯାଂ ପ୍ରପତିଷ୍ଯତା। ଵିପରିଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋଽପି ନ ଵିଷୀଦେତ୍କଥଂଚନ
ଶତ୍ରୁ ଡୁବୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ, ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳ କଟିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଧୁରମୁତ୍କର୍ଷେଦାଜାନେଯକତଂ ସ୍ମରନ୍। କୁରୁ ସତ୍ଵଂ ଚ ମାନଂ ଚ ଵିଦ୍ଧି ପୌରୁଷମାତ୍ମନଃ
ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର, ଅଜାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସାହସ ସ୍ମରଣ କର। ସାହସ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖା, ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଜାଣ।
ଉଦ୍ଭାଵଯ କୁଲଂ ମଗ୍ନଂ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ସ୍ଵଯମେଵ ହି। ଯସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଂ ନ ଜଲ୍ପନ୍ତି ମାନଵା ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ନିଜ ଦୋଷରେ ଡୁବିଥିବା ନିଜ ଗୋତିକୁ ନିଜେ ଉଠା। ଯାହାଙ୍କ କର୍ମକୁ ଲୋକେ ବଡ଼ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କିଏ?
ରାଶିଵର୍ଧନମାତ୍ରଂ ସ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁନଃ ପୁମାନ୍ । ଦାନେ ତପସି ସତ୍ଯେ ଚ ଯସ୍ଯ ନୋଚ୍ଚରିତଂ ଯଶଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟରେ କେହି କୀର୍ତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ମାଂସର ଗଠି, ନ ସେ ଝିଅ, ନ ସେ ପୁଅ।
ଵିଦ୍ଯାଯାମର୍ଥଲାଭେ ଵା ମାତୁରୁଚ୍ଚାର ଏଵ ସଃ। ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଵାଽପି ଶ୍ରିଯା ଵା ଵିକ୍ରମେଣ ଵା
ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଧନ ଲାଭ କରିବାରେ, ସେ କେବଳ ମାଆର କଥା ଭଳି ହୁଏ; ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଲାଭ ମିଳେ, ସେ ସବୁ ମାଆର ଉଚ୍ଚାରଣ ସମାନ।
ଜନାନ୍ଯୋଽଭିଭଵତ୍ଯନ୍ଯାନ୍କର୍ମଣା ହି ସ ଵୈ ପୁମାନ୍ । ନ ତ୍ଵେଵ ଜାଲ୍ମୀଂ କାପାଲୀଂ ଵୃତ୍ତିମେଷିତୁମର୍ହସି
ମଣିଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନେଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିମ୍ନ ଓ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୃଶଂସ୍ଯାମଯଶସ୍ଯାଂ ଚ ଦୁଃଖାଂ କାପୁରୁଷୋଚିତାମ୍। ଯମେନମଭିନନ୍ଦେଯୁରମିତ୍ରାଃ ପୁରୁଷଂ କୃଶମ୍
ଯେଉଁ ଜୀବିକା କ୍ରୁର, କୁଖ୍ୟାତ, ଦୁଃଖଦାୟକ ଓ କପୁରୁଷ ସମ୍ମତ, ଏହା ପଛରେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଦୁର୍ବଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଏପରି ଜୀବିକା ଚାଲାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଲୋକସ୍ଯ ସମଵଜ୍ଞାତଂ ନିହୀନାସନଵାସସମ୍ । ଅହୋଲାଭକରଂ ହୀନମଲ୍ପଜୀଵନମଲ୍ପକମ୍
ଯାହାକୁ ସମସ୍ତେ ଅବହେଳା କରନ୍ତି, ନିମ୍ନ ଜାତିର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥାଏ, ଲାଭ ହୀନ, ନିମ୍ନ, ଅଳ୍ପ ଆୟୁ ଓ ଅଳ୍ପ ମୂଲ୍ୟବାନ, ସେଉଁଠି କୌଣସି ମହତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ।
ନେଦୃଶଂ ବନ୍ଧୁମାସାଦ୍ଯ ବାନ୍ଧଵଃ ସୁଖମେଧତେ। ଅଵୃତ୍ତ୍ଯୈଵ ଵିପତ୍ସ୍ଯାମୋ ଵଯଂ ରାଷ୍ଟ୍ରାତ୍ପ୍ରଵାସିତାଃ
ଏପରି ବାନ୍ଧବ ପାଇଲେ କୌଣସି ଆତ୍ମୀୟ ଖୁସି ପାଏ ନାହିଁ; ଜୀବିକା ବିହୀନ ହେଲେ, ଆମେ ଦେଶରୁ ନିଷ୍କାସିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିବ।
ସର୍ଵକାମରସୈର୍ହୀନାଃ ସ୍ଥାନଭ୍ରଷ୍ଟା ଅକିଂଚନାଃ । ଅଵଲ୍ଗୁକାରିଣ ସତ୍ସୁ କୁଲଵଂଶସ୍ଯ ନାଶନମ୍
ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛିତ ସୁଖରୁ ବଞ୍ଚିତ, ପଦ ହାରାଇ, ଦରିଦ୍ର, ସଦ୍ଗୁଣୀ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରି, ପରିବାରର ନାଶ ଘଟାଏ।
କଲିଂ ପୁତ୍ରପ୍ରଵାଦେନ ସଞ୍ଜଯ ତ୍ଵାମଜୀଜନମ୍ । ନିରମର୍ଷଂ ନିରୁତ୍ସାହଂ ନିର୍ଵୀର୍ଯମରିନନ୍ଦନମ୍
ସଞ୍ଜୟ, ତୁମ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା କଳି ଜନ୍ମ ନେଇଛି, ଯିଏ କ୍ରୋଧ ହୀନ, ଉତ୍ସାହ ହୀନ, ଶକ୍ତି ହୀନ, ଦୁର୍ବଳ ପିତାର ସନ୍ତାନ।
ମା ସ୍ମ ସୀମନ୍ତିନୀ କାଚିଞ୍ଜନଯେତ୍ପୁତ୍ରମୀଦୃଶମ୍। ମା ଧୂମାଯ ଜ୍ଵଲାତ୍ଯନ୍ତମାକ୍ରମ୍ଯ ଜହି ଶାତ୍ରଵାନ୍
କୌଣସି ଗୃହିଣୀ ଏପରି ପୁଅ ଜନ୍ମ ଦେଉ ନାହିଁ; ଅତିରିକ୍ତ ଧୂଆଁ ହେବାକୁ ଦିଅ ନାହିଁ, ଉଠି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦମନ କର।
ଜ୍ଵଲ ମୂର୍ଧନ୍ଯମିତ୍ରାଣାଂ ମୁହୂର୍ତମପି ଵା କ୍ଷଣମ୍। ଏତାଵାନେଵ ପୁରୁଷୋ ଯଦମର୍ଷୀ ଯଦକ୍ଷମୀ
ତୁମ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ କିମ୍ବା ଏକ ଖ୍ଷଣ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳନ୍ତୁ; ଏହି ହେଉଛି ପୁରୁଷତ୍ୱ—ଯିଏ କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଡ଼ିଗ।
କ୍ଷମାଵାନ୍ନିରମର୍ଷଶ୍ଚ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁନଃ ପୁମାନ୍ । ସଂତୋଷୋ ଵୈ ଶ୍ରିଯଂ ହନ୍ତି ତଥାଽନୁକ୍ରୋଶ ଏଵ ଚ
ଯିଏ ଖ୍ଷମାଶୀଳ ଓ କ୍ରୋଧ ହୀନ, ସେ ନା ସ୍ତ୍ରୀ, ନା ପୁରୁଷ; ସନ୍ତୋଷ ଧନକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏପରି ଦୟା ମଧ୍ୟ।
ଅନୁତ୍ଥାନଭଯେ ଚୋଭେ ନିରୀହୋ ନାଶ୍ରୁତେ ମହତ୍। ଏଭ୍ଯୋ ନିକୃତିପାପେଭ୍ଯଃ ପ୍ରମୁଞ୍ଚାତ୍ମାନମାତ୍ମନା
ଉଠିବା ଭୟ ଓ ପଡ଼ିବା ଭୟ, ଅଲସ୍ୟ ଓ ବଡ଼ ଶିକ୍ଷାର ଅଭାବ—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ଦୋଷମାନେଠାରୁ ନିଜେ ଚେଷ୍ଟା କରି ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କର।
ଆଯସଂ ହୃଦଯଂ କୃତ୍ଵା ମୃଗଯସ୍ଵ ପୁନଃ ସ୍ଵକମ୍ । ପରଂ ଵିଷହତେ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାତ୍ପୁରୁଷ ଉଚ୍ଯତେ
ନିଜ ହୃଦୟକୁ ଲୋହା ପରି କଠିନ କରି, ପୁଣି ନିଜ ସ୍ୱାଧୀନତା ଖୋଜ; ଯିଏ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ସହିପାରେ, ସେଠିପାଇଁ ସେ ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ।