ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପ୍ରଚରେଦ୍ଭୈକ୍ଷଂ କ୍ଷତ୍ରିଯଃ ପରିପାଲଯେତ୍। ଵୈଶ୍ଯୋ ଧନାର୍ଜନଂ କୁର୍ଯାଚ୍ଛୂଦ୍ରଃ ପରିଚରେଚ୍ଚ ତାନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବା, କ୍ଷତ୍ରିୟ ପ୍ରଜାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା, ବୈଶ୍ୟ ଧନ ଅର୍ଜନ କରିବା ଓ ଶୂଦ୍ର ସେମାନେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସେବା କରିବା ଉଚିତ।
ଭୈକ୍ଷଂ ଵିପ୍ରତିଷିଦ୍ଧଂ ତେ କୃଷିର୍ନୈଵୋପପଦ୍ଯତେ । କ୍ଷତ୍ରିଯୋଽସି କ୍ଷତାତ୍ରାତା ବାହୁଵୀର୍ଯୋପଜୀଵିତା
ତୁମ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ନିଷିଦ୍ଧ, ଚାଷ କରିବା ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ; କାରଣ ତୁମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା, ନିଜ ବାହୁବଳରେ ଜୀବନ ଚାଲାଉଥିବା।
ପିତ୍ର୍ଯମଂଶଂ ମହାବାହୋ ନିମଗ୍ନଂ ପୁନରୁଦ୍ଧର । ସାମ୍ନା ଭେଦେନ ଦାନେନ ଦଣ୍ଡେନାଥ ନଯେନ ଵା
ହେ ବଳଶାଳୀ, ତୁମର ପିତୃସ୍ୱତ୍ତ୍ୱ ଅଂଶ ଯେଉଁଠି ଡୁବିଯାଇଛି, ସେଠିଠାରୁ ପୁଣି ଉଠାଅ; ସାମ୍ନ, ଭେଦ, ଦାନ, ଦଣ୍ଡ କିମ୍ବା ନୀତି ଯେଉଁଠି ଲାଗିବ, ସେହିପରି କର।
ଇତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ଯଦହଂ ଦୀନବାନ୍ଧଵା। ପରପିଣ୍ଡମୁଦୀକ୍ଷେ ଵୈ ତ୍ଵାଂ ସୂତ୍ଵା ମିତ୍ରନନ୍ଦନ
ମୋ ପାଇଁ ଏଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ, ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ବାନ୍ଧବମାନେ ସହିତ ଅନ୍ୟର ଭୋଜନ ଆଶା କରୁଛି, ତୁମକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ?
ଯୁଧ୍ଯସ୍ଵ ରାଜଧର୍ମେଣ ମା ନିମଞ୍ଜୀଃ ପିତାମହାନ୍ । ମା ଗମଃ କ୍ଷୀଣପୁଣ୍ଯସ୍ତ୍ଵଂ ସାନୁଜଃ ପାପିକାଂ ଗତିଂ
ତୁମେ ରାଜଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଯୁଦ୍ଧ କର; ପିତାମହମାନେ ଡୁବିଯିବାକୁ ଦିଅନାହାଁତୁ; ତୁମେ ଓ ତୁମ ଭାଇମାନେ ପୁଣ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇ ଖରାପ ଗତିକୁ ଯିଅନାହାଁତୁ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଵିଦୁଲାଯାଶ୍ଚ ସଂଵାଦଂ ପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚ ପରନ୍ତପ
ଏଠି ଏକ ପୁରାତନ କଥା ଉଦାହରଣ ଦେଉଛନ୍ତି, ହେ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦଳନ କରୁଥିବା, ଭିଦୁଳା ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ସମ୍ବାଦ।
ତତଃ ଶ୍ରେଯଶ୍ଚ ଭୂଯଶ୍ଚ ଯଥାଵଦ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହସି । ଯଶସ୍ଵିନୀ ମନ୍ଯୁମତୀ କୁଲେ ଜାତା ଵିଭାଵରୀ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଯାହା ଭଲ ଓ ଉପକାରକ, ଠିକ୍ ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ; ଯଶସ୍ୱିନୀ, ବୁଦ୍ଧିମତୀ, ଉତ୍ତମ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।
କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମରତା ଦାନ୍ତା ଵିଦୁଲା ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନୀ । ଵିଶ୍ରୁତା ରାଜସଂସତ୍ସୁ ଶ୍ରୁତଵାକ୍ଯା ବହୁଶ୍ରୁତା
କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ, ନିୟମିତ, ଭିଦୁଳା ଦୂରଦର୍ଶୀ, ରାଜସଭାରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଅନେକ ଶାସ୍ତ୍ର ଶୁଣିଥିବା।
ଵିଦୁଲା ନାମ ରାଜନ୍ଯା ଜଗର୍ହେ ପୁତ୍ରମୌରସମ୍ । ନିର୍ଜିତଂ ସିନ୍ଧୁରାଜେନ ଶଯାନଂ ଦୀନଚେତସମ୍
ଭିଦୁଳା ନାମକ ଏକ ରାଜନୀ ତାଙ୍କ ନିଜ ପୁଅଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା କଲେ, ଯିଏ ସିନ୍ଧୁରାଜଙ୍କ ଠାରେ ହାରି ଦୁଃଖିତ ହୃଦୟରେ ଶୋଇଥିଲେ।
ଅନନ୍ଦନ ମଯା ଜାତ ଦ୍ଵିଷତାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନ । ନ ମଯା ତ୍ଵଂ ନ ପିତ୍ରା ଚ ଜାତଃ କ୍ଵାଭ୍ଯାଗତୋହ୍ଯସି
ହେ ଅଭାଗା, ତୁମେ ମୋର ଜନ୍ମ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଉଛ; ତୁମେ ନ ମୋର, ନ ତୁମ ପିତାଙ୍କର ଜନ୍ମ, ତେବେ କେଉଁଠୁ ଆସିଛ?
ନିର୍ମନ୍ଯୁଶ୍ଚାପ୍ଯସଙ୍ଖ୍ଯେଯଃ ପୁରୁଷଃ କ୍ଲୀବସାଧନଃ । ଯାଵଜ୍ଜୀଵଂ ନିରାଶୋଽସି କଲ୍ଯାଣାଯ ଧୁରଂ ଵହ
ଯିଏ କ୍ରୋଧରୁ ମୁକ୍ତ, ଅନେକ ଲୋକ ମଧ୍ୟରେ ଅସାହାୟ ଓ ଅଶକ୍ତ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜୀବନ ନିରାଶାରେ କାଟେ—ଭଲ ପାଇଁ ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅ।
ମାଽଽତ୍ମାନମଵମନ୍ଯସ୍ଵ ମୈନମଲ୍ପେନ ବୀଭରଃ । ମନଃ କୃତ୍ଵା ସୁକଲ୍ଯାଣଂ ମା ଭୈସ୍ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିସଂହର
ନିଜକୁ କେବେ ଉପେକ୍ଷା କରିବା ନାହିଁ, ଛୋଟ କଥାକୁ ନେଇ ଭୟ ଧରିବା ନାହିଁ। ମନକୁ ଭଲ କାମରେ ଲଗା—ଭୟ କରିବା ନାହିଁ, ନିଜକୁ ଆଉ ଟାଣି ନେ।
ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହେ କାପୁରୁଷ ମା ଶେଷ୍ଵୈଵଂ ପରାଜିତଃ। ଅମିତ୍ରାନ୍ନନ୍ଦଯନ୍ସର୍ଵାନ୍ନିର୍ମାନୋ ବନ୍ଧୁଶୋକଦଃ
ଉଠ, ଭୟଭୀତ! ଏଭଳି ପଡି ରୁହନି, ହାରି ଯାଇଛୁ। ଏହା ଦେଖି ଶତ୍ରୁମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ତୁମ ଆତ୍ମୀୟମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି, ତୁମର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ହାରାଇଯାଏ।
ସୁପୂରା ଵୈ କୁନଦିକା ସୁପୂରୋ ମୁଷିକାଞ୍ଜଲିଃ । ସୁସଂତୋଷଃ କାପୁରୁଷଃ ସ୍ଵଲ୍ପକେନୈଵ ତୁଷ୍ଯତି
ଛୋଟ ନଦୀ ଭରିଯାଇପାରେ, ଏକ ମୁଷ୍ଟି ଧାନ ମୂଷା ପାଇଁ ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ। ଭୟଭୀତ ଲୋକ ଅଳ୍ପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ଅପ୍ଯହେରାରୁଜନ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରାମାଶ୍ଵେଵ ନିଧନଂ ଵ୍ରଜ । ଅପି ଵା ସଂଶଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଜୀଵିତେଽପି ପରାକ୍ରମେଃ
ସାପ ଦାନ୍ତ ଦେଖାଇ ଯେପରି ମୃତ୍ୟୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେବାକୁ ପଡିଲେ ବା ଘୋଡ଼ା ଦୌଡ଼ି ଶେଷ ହେବାକୁ ଯାଏ, କିମ୍ବା ଅନିଶ୍ଚିତତା ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୀବନରେ ସାହସ ଦେଖା।
ଅପ୍ଯରେଃ ଶ୍ଯେନଵଚ୍ଛିଦ୍ରଂ ପଶ୍ଯେସ୍ତ୍ଵଂ ଵିପରିକ୍ରମନ୍ । ଵିଵଦନ୍ଵାଽଥଵା ତୂଷ୍ଣୀଂ ଵ୍ଯୋମ୍ନୀଵାପରିଶଙ୍କିତଃ
ଶତ୍ରୁ ଦଳରେ ଯଦି ଫାଟ ଦେଖିଲେ, ଶ୍ୟେନ ପରି ଆଗେ ବଢ଼। ଚର୍ଚ୍ଚା କରିବା କିମ୍ବା ନିରବ ରହିବା, ଆକାଶ ପରି ଭୟ ଛାଡ଼ି ଚାଲ।
ତ୍ଵମେଵଂ ପ୍ରେତଵଚ୍ଛେଷେ କସ୍ମାଦ୍ଵଜ୍ରହତୋ ଯଥା। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ହେ କାପୁରୁଷ ମା ସ୍ଵାପ୍ସୀଃ ଶତ୍ରୁନିର୍ଜିତଃ
ତୁମେ କାହିଁକି ମୃତଦେହ ପରି ପଡି ରହିଛ? ବଜ୍ର ଆଘାତ ମାରିଥିବା ପରି। ଉଠ, ଭୟଭୀତ! ଶତ୍ରୁ ହାତରେ ହାରି ଶୁଇ ରୁହନି।
ମାଽସ୍ତଂ ଗମସ୍ତ୍ଵଂ କୃପଣୋ ଵି ଶ୍ରୂଯସ୍ଵ ସ୍ଵକର୍ମଣା । ମା ମଧ୍ଯେ ମା ଜଘନ୍ଯେ ତ୍ଵଂ ମାଽଧୋ ଭୂସ୍ତିଷ୍ଠ ଗର୍ଜିତଃ
ଦୁଃଖରେ ଲୁଚି ଯିଅନି, ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ତୁମକୁ ଦୟନୀୟ ବୋଲି ନ କହୁନ୍ତୁ। ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରୁହନି, ଉଚ୍ଚ ସ୍ଥାନରେ ଦଢ଼ ହୋଇ ରୁହ।
ଅଲାତଂ ତିନ୍ଦୁକସ୍ଯେଵ ମୁହୂର୍ତମପି ହି ଜ୍ଵଲ । ମା ତୁଷାଗ୍ନିରିଵାନର୍ଚିର୍ଧୂମାଯସ୍ଵ ଜିଜୀଵିଷୁଃ
ତିନ୍ଦୁକ ଗଛର ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିପରି ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଜ୍ୱଳ। ଜୀବନ ଆଶାରେ ତୁଷ ଅଗ୍ନି ପରି ଧୂଆଁ ହୋଇ ରୁହନି।
ମୁହୂର୍ତଂ ଜ୍ଵଲିତଂ ଶ୍ରେଯୋ ନ ଚ ଧୂମାଯିତଂ ଚିରମ୍ । ମା ହ ସ୍ମ କସ୍ଯଚିଦ୍ଗେହେ ଜନୀ ରାଜ୍ଞଃ ସ୍ଵରୀମୃଦୁଃ
ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଜ୍ୱଳିବା ଭଲ, ବହୁଦିନ ଧୂଆଁ ହୋଇ ରହିବା ଭଲ ନୁହେଁ। ରାଜାଙ୍କ ଘରେ କେହି ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ଜଣେ ଝିଅ ଜନ୍ମ ନ ନେଉ।
କୃତ୍ଵା ମାନୁଷ୍ଯକଂ କର୍ମ ସୃତ୍ଵାଽଽଜିଂ ଯାଵଦୁତ୍ତମମ୍ । ଧର୍ମସ୍ଯାନୃଣ୍ଯମାପ୍ନୋତି ନ ଚାତ୍ମାନଂ ଵିଗର୍ହତେ
ମଣିଷ ଭାବେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୁଦ୍ଧ କରିଲେ, ଧର୍ମ ପ୍ରତି ଋଣ ମୁକ୍ତ ହୁଏ ଏବଂ ନିଜକୁ ଦୋଷ ଦେଉନାହିଁ।
ଅଲବ୍ଧ୍ଵା ଯଦି ଵା ଲବ୍ଧ୍ଵା ନାନୁଶୋଚତି ପଣ୍ଡିତଃ । ଆନନ୍ତର୍ଯଂ ଚାରଭତେ ନ ପ୍ରାଣାନାଂ ଧନାଯତେ
ପାଇଲେ କିମ୍ବା ନ ପାଇଲେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ଅବିନାଶୀ କାମ କରନ୍ତି, ପ୍ରାଣକୁ ଧନ ପାଇଁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ଉଦ୍ଭାଵଯସ୍ଵଂ ଵୀର୍ଯଂ ଵା ତାଂ ଵା ଗଚ୍ଛ ଧ୍ରୁଵାଂ ଗତିମ୍ । ଧର୍ମଂ ପୁତ୍ରାଗ୍ରତଃ କୃତ୍ଵା କିଂନିମିତ୍ତଂ ହି ଜୀଵସି
ନିଜ ଶକ୍ତିକୁ ଜାଗ୍ରତ କର, ନହେଲେ ନିଶ୍ଚିତ ଶେଷକୁ ଯାଅ। ପୁଅମାନଙ୍କ ଆଗରେ ଧର୍ମକୁ ରଖି, କାହିଁକି ଏମିତି ଜୀବନ୍ତ?
ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ହି ତେ କ୍ଲୀବ କୀର୍ତିଶ୍ଚ ସକଲା ହତା । ଵିଚ୍ଛିନ୍ନଂ ଭୋଗମୂଲଂ ତେ କିଂନିମିତ୍ତଂ ହି ଜୀଵସି
ତୋର ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ, ଭୟଭୀତ, ସମସ୍ତ କୀର୍ତ୍ତି ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା। ଭୋଗର ମୂଳ କଟିଯାଇଛି—ତେବେ ଏମିତି କାହିଁକି ଜୀବନ୍ତ?
ଶତ୍ରୁର୍ନିମଞ୍ଜତା ଗ୍ରାହ୍ଯୋ ଜଙ୍ଘାଯାଂ ପ୍ରପତିଷ୍ଯତା। ଵିପରିଚ୍ଛିନ୍ନମୂଲୋଽପି ନ ଵିଷୀଦେତ୍କଥଂଚନ
ଶତ୍ରୁ ଡୁବୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧରିବା ଉଚିତ, ପଡ଼ିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ମୂଳ କଟିଯାଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ କେବେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ଉଦ୍ଯମ୍ଯ ଧୁରମୁତ୍କର୍ଷେଦାଜାନେଯକତଂ ସ୍ମରନ୍। କୁରୁ ସତ୍ଵଂ ଚ ମାନଂ ଚ ଵିଦ୍ଧି ପୌରୁଷମାତ୍ମନଃ
ଦାୟିତ୍ୱ ନେଇ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ପ୍ରୟାସ କର, ଅଜାଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କ ସାହସ ସ୍ମରଣ କର। ସାହସ ଓ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଖା, ନିଜ ପୁରୁଷାର୍ଥକୁ ଜାଣ।
ଉଦ୍ଭାଵଯ କୁଲଂ ମଗ୍ନଂ ତ୍ଵତ୍କୃତେ ସ୍ଵଯମେଵ ହି। ଯସ୍ଯ ଵୃତ୍ତଂ ନ ଜଲ୍ପନ୍ତି ମାନଵା ମହଦଦ୍ଭୁତମ୍
ନିଜ ଦୋଷରେ ଡୁବିଥିବା ନିଜ ଗୋତିକୁ ନିଜେ ଉଠା। ଯାହାଙ୍କ କର୍ମକୁ ଲୋକେ ବଡ଼ ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭାବେ କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ କିଏ?
ରାଶିଵର୍ଧନମାତ୍ରଂ ସ ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁନଃ ପୁମାନ୍ । ଦାନେ ତପସି ସତ୍ଯେ ଚ ଯସ୍ଯ ନୋଚ୍ଚରିତଂ ଯଶଃ
ଯାହାଙ୍କ ଦାନ, ତପ, ସତ୍ୟରେ କେହି କୀର୍ତ୍ତି କଥା କହନ୍ତି ନାହିଁ, ସେ କେବଳ ମାଂସର ଗଠି, ନ ସେ ଝିଅ, ନ ସେ ପୁଅ।
ଵିଦ୍ଯାଯାମର୍ଥଲାଭେ ଵା ମାତୁରୁଚ୍ଚାର ଏଵ ସଃ। ଶ୍ରୁତେନ ତପସା ଵାଽପି ଶ୍ରିଯା ଵା ଵିକ୍ରମେଣ ଵା
ଜ୍ଞାନ କିମ୍ବା ଧନ ଲାଭ କରିବାରେ, ସେ କେବଳ ମାଆର କଥା ଭଳି ହୁଏ; ଶିକ୍ଷା, ତପସ୍ୟା, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ପ୍ରଭାବ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ଲାଭ ମିଳେ, ସେ ସବୁ ମାଆର ଉଚ୍ଚାରଣ ସମାନ।
ଜନାନ୍ଯୋଽଭିଭଵତ୍ଯନ୍ଯାନ୍କର୍ମଣା ହି ସ ଵୈ ପୁମାନ୍ । ନ ତ୍ଵେଵ ଜାଲ୍ମୀଂ କାପାଲୀଂ ଵୃତ୍ତିମେଷିତୁମର୍ହସି
ମଣିଷ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ୟମାନେଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ତୁମେ ନିମ୍ନ ଓ ଲଜ୍ଜାଜନକ ଜୀବିକା ଚାଲାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।