ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମପି ପଶ୍ଯାପି ସୁହୃଦାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ। ନ କର୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚ ନିର୍ବନ୍ଧୋ ନିର୍ବନ୍ଧୋ ହି ସୁଦାରୁଣଃ
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯଦି କିଛି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଦରକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୋର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋର କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଯଥା ନିର୍ବନ୍ଧତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗାଲଵେନ ପରାଜଯଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ଗାଳବ ଅତି ଜୋର କରିଥିବାରୁ କିପରି ପରାଜିତ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଧର୍ମୋ ଜିଜ୍ଞାସଯା ପୁରା । ଅଭ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ପୂର୍ବେ ଧର୍ମ, ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ରୂପ ଧରି, ତପସ୍ୟାରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାମନ୍ଯତମଂ ଵେଷମାସ୍ଥାଯ ଭାରତ। ବଭୁକ୍ଷୁଃ କ୍ଷୁଧିତୋ ରାଜନ୍ନାଶ୍ରମଂ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ
ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରୂପ ଧରି, ଭାରତ, ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଥ ସଂଭ୍ରାନ୍ତଃ ଶ୍ରପଯାମାସ ଵୈ ଚରୁମ୍ । ପରମାନ୍ନସ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ନ ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଲଯତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାଉଳରୁ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ନଂ ତେନ ଯଦା ଭୁକ୍ତମନ୍ଯୈର୍ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ଵିଭିଃ । ଅଥ ଗୃହ୍ଣାନ୍ନମତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯୁପାଗମତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଉଁଠି ଅନ୍ନ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଖାଇ ନେଇଥିଲେ, ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅତି ଗରମ ଅନ୍ନ ନେବାକୁ ଆସିଲେ।
ଭୁକ୍ତଂ ମେ ତିଷ୍ଠ ତାଵତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଯଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜନ୍ସ୍ଥିତ ଏଵ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଖାଇଛି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କର,' ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାପ୍ରଭା ଏଠି ଦଢ଼ ହେଇ ରହିଲେ।
ଭକ୍ତଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନା ଵୈ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଭ୍ଯାଶେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ମାରୁତାଶନଃ
ନିଜ ହାତରେ ଭକ୍ତ ଧରି, ଶିର ଉପରେ ରଖି, ଦଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ନାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ସେ ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଦଢ଼ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ଯତ୍ନମକରୋଦ୍ଗାଲଵୋ ମୁନିଃ । ଗୌରଵାଦ୍ବହୁମାନାଚ୍ଚ ହାର୍ଦେନ ପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା
ଗାଳବ ମୁନି, ସମ୍ମାନ, ଗଭୀର ଆଦର ଓ ହୃଦୟର ସ୍ନେହରୁ, ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ପ୍ରচେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅଥ ଵର୍ଷଶତେ ପୂର୍ଣେ ଧର୍ମଃ ପୁନରୁପାଗମତ୍। ଵାସିଷ୍ଠଂ ଵେଷମାସ୍ଥାଯ କୌଶିକଂ ଭୋଜନେପ୍ସଯା
ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଧର୍ମ ପୁନର୍ବାର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ରୂପ ଧରି, କୌଶିକଙ୍କୁ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିରସା ଭକ୍ତଂ ଧ୍ରିଯମାଣଂ ମହର୍ଷିଣା । ତିଷ୍ଠତା ଵାଯୁଭକ୍ଷେଣ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା
ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିର ଉପରେ ଭକ୍ତ ଧରି, ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତତୋ ଧର୍ମସ୍ତଥୈଵୋଷ୍ଣଂ ତଥା ନଵମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମୁନିର୍ଗତଃ
ତାପରେ ଧର୍ମ ଏହି ଗରମ ଏବଂ ନୂତନ ଭକ୍ତ ନେଇ, ଖାଇଲେ; ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ,' ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରଭାଵାଦପଗତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵମୁପାଗତଃ। ଧର୍ମସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ପ୍ରୀତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥାଽଭଵତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ଭାବ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବ ପାଇଲେ; ଧର୍ମଙ୍କର ଉପଦେଶରୁ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ଗାଲଵସ୍ଯ ତପସ୍ଵିନଃ । ଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପ୍ରୀତିମାନିତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ୟ ଗାଳବଙ୍କର ଭକ୍ତି ଓ ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ନେହରେ କଥା କହିଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋ ମଯା ଵତ୍ସ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ଗଵାଲଵ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଗାଲଵୋ ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଲି, ପୁଅ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଗବାଳବଙ୍କୁ ଯାଅ। ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଗାଳବ ମହାନ ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଃ କାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଭଵତେ ଗୁରୁକର୍ମଣି
ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ମଧୁର କଥାରେ, ଗାଳବ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ଦେବି?'
ଦକ୍ଷିଣାଭିରୁପେତଂ ହି କର୍ମ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ମାନଦ। ଦକ୍ଷିଣାନାଂ ହି ଦାତା ଵୈ ଅପଵର୍ଗେଣ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଦାନ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହୁଏ, ମାନଦାତା। ଦାନ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗେ କ୍ରତୁଫଲଂ ତଦ୍ଧି ଦକ୍ଷିଣା ଶାନ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ। କିମାହରାମି ଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ବ୍ରଵୀତୁ ଭଗଵାନିତି
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ହେଉଛି ଦାନ, ଯାହାକୁ ଶାନ୍ତି ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଆଣିବି? ଭଗବାନ କହନ୍ତୁ।
ସ ଜାନାନସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ଖିନ୍ନଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେନ ଵୈ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତମସକୃଦ୍ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତ୍ଯଚୋଦଯତ୍
ଏହି କଥା ଜାଣି, ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସେବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ବାରମ୍ବାର 'ଯାଅ, ଯାଅ' ଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ଅସକୃଦ୍ଗଚ୍ଛଗଚ୍ଛେତି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଭାଷିତଃ । କିଂ ଦଦାନୀତି ବହୁଶୋ ଗାଲଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାରମ୍ବାର 'ଯାଅ, ଯାଅ' କହିଲେ, ଗାଳବ ବହୁବାର 'ମୁଁ କଣ ଦେବି?' ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ନିର୍ବନ୍ଧତସ୍ତୁ ବହୁଶୋ ଗାଲଵସ୍ଯ ତପସ୍ଵିନଃ। କିଂଚିଦାଗତସଂରମ୍ଭୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽବ୍ରଵୀଦିଦମ୍
ଗାଳବ ତପସ୍ୱୀଙ୍କ ଦୃଢ଼ ଅନୁରୋଧରେ, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କିଛି କ୍ଷୁଭ୍ଧ ହୋଇ, ଏହି କଥା କହିଲେ।
ଏକତଃଶ୍ଯାମକର୍ଣାନାଂ ହଯାନାଂ ଚନ୍ଦ୍ରଵର୍ଚସାମ୍। ଅଷ୍ଟୌ ଶତାନି ମେ ଦେହି ଗଚ୍ଛ ଗାଲଵ ମା ଚିରମ୍
ଏକ ସମୟରେ ମୋତେ ଶ୍ୟାମ କଣ୍ଠ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ହସ୍ତୀ ଅଠସଂଖ୍ୟା ହସ୍ତୀ ଦେଅ। ଗାଳବ, ଦିର୍ଘିତି କରିବା ନାହିଁ, ଯାଅ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତଦା ତେନ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା। ନାସ୍ତେ ନ ଶେତେ ନାହାରଂ କୁରୁତେ ଗାଲଵସ୍ତଦା
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଜ୍ଞାନୀ କଥା ଶୁଣି, ଗାଳବ ସେ ସମୟରେ ନ ଶୋଇଲେ, ନ ଖାଇଲେ, ନ ବିଶ୍ରାମ କଲେ।
ତ୍ଵଗସ୍ଥିଭୂତୋ ହରିଣାଶ୍ଚିନ୍ତାଶୋକପରାଯଣଃ। ଶୋଚମାନୋଽତିମାତ୍ରଂ ସ ଦହ୍ଯମାନଶ୍ଚ ମନ୍ଯୁନା । ଗାଲଵୋ ଦୁଃଖିତୋ ଦୁଃଖାଦ୍ଵିଲଲାପ ସୁଯୋଧନ
ଚିନ୍ତା ଓ ଦୁଃଖରେ ଲିନ ହୋଇ, ଚର୍ମ ଓ ହାଡ଼ ହେବାକୁ ଥିଲେ, ଅତି ଦୁଃଖରେ ଶୋକ କରି, କ୍ରୋଧରେ ଜଳି, ଗାଳବ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଶୂରବାହୁ।
କୁତଃ ପୁଷ୍ଟାନି ମିତ୍ରାଣି କୁତୋଽର୍ଥାଃ ସଞ୍ଚଯଃ କୃତଃ । ହଯାନାଂ ଚନ୍ଦ୍ରଶୁଭ୍ରାଣାଂ ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ କୁତୋ ମମ
ମୋ ପାଖରେ ସୁସ୍ଥ ମିତ୍ର କେଉଁଠି, ସଂଘରିତ ଧନ କେଉଁଠି? ଚନ୍ଦ୍ରପ୍ରଭା ଅଠସଂଖ୍ୟା ହସ୍ତୀ କେଉଁଠି ପାଇବି?
କୁତୋ ମେ ଭୋଜନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସୁଖଶ୍ରଦ୍ଧା କୁତଶ୍ଚ ମେ। ଶ୍ରଦ୍ଧା ମେ ଜୀଵିତସ୍ଯାପି ଛିନ୍ନା କିଂ ଜୀଵିତେନ ମେ
ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆଶା କେଉଁଠି, ସୁଖ ଆଶା କେଉଁଠି? ଜୀବନ ପାଇଁ ଆଶା ମଧ୍ୟ କଟିଯାଇଛି—ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନର କଣ ଉପଯୋଗ?
ଅହଂ ପାରେ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯା ଵା ପରଂ ପରାତ୍। ଗତ୍ଵାଽଽତ୍ମାନଂ ଵିମୁଞ୍ଚାମି କିଂ ଫଲଂ ଜୀଵିତେନ ମେ
ମୁଁ ସମୁଦ୍ର ପାର କିମ୍ବା ପୃଥିବୀର ଶେଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଇ, ଜୀବନକୁ ଛାଡିଦେବି—ମୋ ପାଇଁ ଜୀବନର କଣ ଫଳ?
ଅଦନସ୍ଯାକୃତାର୍ଥସ୍ଯ ତ୍ଯକ୍ତସ୍ଯ ଵିଵିଧୈଃ ଫଲୈଃ । ଋଣଂ ଧାରଯମାଣସ୍ଯ କୁତଃ ସୁଖମନୀହଯା
ଯେଉଁଠି ଖାଇନାହିଁ, କାମନା ପୂରଣ ହୋଇନାହିଁ, ସମସ୍ତ ସୁଖ ଛାଡିଦିଆଯାଇଛି, ଋଣ ଭୋଗୁଛି, ଏହି ଅନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଜୀବନରେ କେଉଁଠି ସୁଖ?
ସୁହୃଦାଂ ହି ଧନଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵା କୃତ୍ଵା ପ୍ରଣଯମୀପ୍ସିତମ୍ । ପ୍ରତିକର୍ତୁମଶକ୍ତସ୍ଯ ଜୀଵିତାନ୍ମରଣଂ ଵରମ୍
ମିତ୍ରଙ୍କ ଧନ ଭୋଗ କରି, ତାଙ୍କ ପ୍ରେମ ପାଇ, ଦେଇପାରିବାକୁ ଅସମର୍ଥ ହେଲେ, ଜୀବନ ଠାରୁ ମୃତ୍ୟୁ ଭଲ।
ପ୍ରତିଶ୍ରୁତ୍ଯ କରିଷ୍ଯେତି କର୍ତଵ୍ଯଂ ତଦକୁର୍ଵତଃ । ମିଥ୍ଯାଵଚନଦଗ୍ଧସ୍ଯ ଇଷ୍ଟାପୂର୍ତଂ ପ୍ରଣଶ୍ଯତି
‘ମୁଁ କରିବି’ ବୋଲି ପ୍ରତିଶ୍ରୁତି ଦେଇ, କରିନାହିଁ, ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଦଗ୍ଧ ହେଲେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ସୁକୃତର ଫଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।