ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଦର୍ଶୀ ସର୍ଵସ୍ଯ ନାରଦୋଽଯଂ ମହାତପାଃ । ମାହାତ୍ମ୍ଯସ୍ଯ ତଦା ଵିଷ୍ଣୋଃ ସୋଽଯଂ ଚକ୍ରଗଦାଧରଃ
ନାରଦ, ଏହି ମହାତପସ୍ବୀ, ସବୁକିଛି ଦେଖିଥିବା, ସାକ୍ଷାତ୍ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହିମା ଦେଖିଛନ୍ତି—ଏହି ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତୁ ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନିଶ୍ଵସନ୍ଭୃକୁଟୀମୁଖଃ। ରାଧେଯମଭିସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଜହାସ ସ୍ଵନଵତ୍ତଦା
ଦୁର୍ୟୋଧନ ଏହା ଶୁଣି, ଦୀର୍ଘ ନିଶ୍ୱାସ ନେଲେ, ଭୃକୁଟି ଚେହେରା କରି, ରାଧେୟଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସମୟରେ ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ ହସିଲେ।
କଦର୍ଥୀକୃତ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯମୃଷେଃ କଣ୍ଵସ୍ଯ ଦୁର୍ମତିଃ । ଊରୁଂ ଗଜକରାକାରଂ ତାଡଯନ୍ନିଦମବ୍ରଵୀତ୍
କଣ୍ବ ଋଷିଙ୍କର କଥାକୁ ଅପମାନ କରି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ବାଳକ ଗଜର ତୁଣ୍ଡ ପରି ଉରୁକୁ ଚାପି, ଏହି କଥା କହିଲା।
ଯଥୈଵେଶ୍ଵରସୃଷ୍ଟୋଽସ୍ମି ଯଦ୍ଭାଵି ଯା ଚ ମେ ଗତିଃ। ତଥା ମହର୍ଷେ ଵର୍ତାମି କିଂ ପ୍ରଲାପଃ କରିଷ୍ଯତି
ଯେପରି ମୁଁ ଈଶ୍ୱରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି, ଯେପରି ଭାଗ୍ୟ ଲେଖାଯାଇଛି, ଯେପରି ମୋର ଗତି, ଏହିପରି ମୁଁ କରୁଛି, ମହାର୍ଷି; ତୁମର କଥା କିଛି କରିପାରିବ ନାହିଁ।
ତତଃ କଣ୍ଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦୁର୍ଯୋଧନମପଣ୍ଡିତମ୍ । ଯସ୍ମାଦୂକଂ ତାଡଯସି ଊରୌ ମୃତ୍ଯୁର୍ଭଵିଷ୍ଯତି
ତାପରେ କଣ୍ବ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଦୁର୍ୟୋଧନଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ତୁମେ ଉରୁକୁ ଚାପିଥିବାରୁ, ମୃତ୍ୟୁ ତୁମର ଉରୁରେ ଆସିବ।'
ଅନର୍ଥେ ଜାତିନିର୍ବନ୍ଧଂ ପରାର୍ଥେ ଲୋଭମୋହିତମ୍। ଅନାର୍ଯକେଷ୍ଵଭିରତଂ ମରଣେ କୃତନିଶ୍ଚଯମ୍
ଅନର୍ଥରେ ଆସକ୍ତ, ଅନ୍ୟର ଲାଭ ପାଇଁ ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଅନାର୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମୃତ୍ୟୁକୁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିବା—
ଜ୍ଞାତୀନାଂ ଦୁଃଖକର୍ତାରଂ ବନ୍ଧୂନାଂ ଶୋକଵର୍ଧନମ୍ । ସୁହୃଦାଂ କ୍ଲେଶଦାତାରଂ ଦ୍ଵିଷତାଂ ହର୍ଷଵର୍ଧନମ୍
ଯେଉଁଜଣେ ନିଜ ଜ୍ଞାତିମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥାନ୍ତି, ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କର ଶୋକ ବଢାଇଥାନ୍ତି, ସୁହୃଦ୍ମାନଙ୍କୁ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ ବଢାଇଥାନ୍ତି—
କଥଂ ନୈନଂ ଵିମାର୍ଗସ୍ଥଂ ଵାରଯନ୍ତୀହ ବାନ୍ଧଵାଃ। ସୌହୃଦାଦ୍ଵା ସୁହୃତ୍ସ୍ନିଗ୍ଧୋ ଭଗଵାନ୍ଵା ପିତାମହଃ
ଏହିଠାରେ ନିଜ ବାନ୍ଧବମାନେ କିପରି ଏହି ଭ୍ରଷ୍ଟ ପଥରେ ଚାଲୁଥିବା ତାଙ୍କୁ ରୋକି ନାହାନ୍ତି? ସେ ବନ୍ଧୁତ୍ୱ, ସ୍ନେହ କିମ୍ବା ପ୍ରଭୁ ପିତାମହଙ୍କର ଦୟାରୁ ଏହିପରି ହେଉଛି।
ଉକ୍ତଂ ଭଗଵତା ଵାକ୍ଯମୁକ୍ତଂ ଭୀଷ୍ମେଣ ଯତ୍କ୍ଷମମ୍। ଉକ୍ତଂ ବହୁଵିଧଂ ଚୈଵ ନାରଦେନାପି ତଚ୍ଛୃଣୁ
ପ୍ରଭୁଙ୍କର କଥା, ଭୀଷ୍ମଙ୍କର ଯଥାଯଥ କଥା, ନାରଦଙ୍କର ବହୁ ପ୍ରକାର ଉପଦେଶ—ସେଗୁଡିକୁ ଶୁଣ।
ଦୁର୍ଲଭୋ ଵୈ ସୁହୃଚ୍ଛ୍ରୋତା ଦୁର୍ଲଭଶ୍ଚ ହିତଃ ସୁହୃତ୍। ତିଷ୍ଠତେ ହି ସୁହ୍ଯଦ୍ଯତ୍ର ନ ବନ୍ଧୁସ୍ତତ୍ର ତିଷ୍ଠତେ
ସଠିକ୍ ପରାମର୍ଶ ଦେଇଥିବା ସୁହୃଦ୍ ଦୁର୍ଲଭ, ଭଲ ଚାହିଁଥିବା ସୁହୃଦ୍ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଲଭ; ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ୟ ସୁହୃଦ୍ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ବାନ୍ଧବ ରହିନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୋତଵ୍ଯମପି ପଶ୍ଯାପି ସୁହୃଦାଂ କୁରୁନନ୍ଦନ। ନ କର୍ତଵ୍ଯଶ୍ଚ ନିର୍ବନ୍ଧୋ ନିର୍ବନ୍ଧୋ ହି ସୁଦାରୁଣଃ
କୁରୁବଂଶର ଆନନ୍ଦ, ଯଦି କିଛି ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ଦେଖିବା ଦରକାର ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜୋର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯୋର କରିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠୋର।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ଯଥା ନିର୍ବନ୍ଧତଃ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗାଲଵେନ ପରାଜଯଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ ପୁରୁଣା କଥା ଉଦାହରଣ ଦିଆଯାଏ—ଗାଳବ ଅତି ଜୋର କରିଥିବାରୁ କିପରି ପରାଜିତ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ତପସ୍ଯନ୍ତଂ ଧର୍ମୋ ଜିଜ୍ଞାସଯା ପୁରା । ଅଭ୍ଯଗଚ୍ଛତ୍ସ୍ଵଯଂ ଭୂତ୍ଵା ଵସିଷ୍ଠୋ ଭଗଵାନୃଷିଃ
ପୂର୍ବେ ଧର୍ମ, ପରୀକ୍ଷା କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ମହାର୍ଷି ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ରୂପ ଧରି, ତପସ୍ୟାରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ।
ସପ୍ତର୍ଷୀଣାମନ୍ଯତମଂ ଵେଷମାସ୍ଥାଯ ଭାରତ। ବଭୁକ୍ଷୁଃ କ୍ଷୁଧିତୋ ରାଜନ୍ନାଶ୍ରମଂ କୌଶିକସ୍ଯ ତୁ
ସପ୍ତ ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ରୂପ ଧରି, ଭାରତ, ଖାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, କୌଶିକଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽଥ ସଂଭ୍ରାନ୍ତଃ ଶ୍ରପଯାମାସ ଵୈ ଚରୁମ୍ । ପରମାନ୍ନସ୍ଯ ଯତ୍ନେନ ନ ଚ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯପାଲଯତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଭୟଭୀତ ହେଇ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାଉଳରୁ ଅନ୍ନ ପ୍ରସ୍ତୁତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଦେଇପାରିଲେ ନାହିଁ।
ଅନ୍ନଂ ତେନ ଯଦା ଭୁକ୍ତମନ୍ଯୈର୍ଦତ୍ତଂ ତପସ୍ଵିଭିଃ । ଅଥ ଗୃହ୍ଣାନ୍ନମତ୍ଯୁଷ୍ଣଂ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରୋଽପ୍ଯୁପାଗମତ୍
ଯେତେବେଳେ ସେଉଁଠି ଅନ୍ନ ଅନ୍ୟ ତପସ୍ୱୀମାନେ ଖାଇ ନେଇଥିଲେ, ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମଧ୍ୟ ଅତି ଗରମ ଅନ୍ନ ନେବାକୁ ଆସିଲେ।
ଭୁକ୍ତଂ ମେ ତିଷ୍ଠ ତାଵତ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭଗଵାନ୍ଯଯୌ । ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତତୋ ରାଜନ୍ସ୍ଥିତ ଏଵ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ପ୍ରଭୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଖାଇଛି, ତୁମେ ଏଠାରେ ଅପେକ୍ଷା କର,' ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ; ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାପ୍ରଭା ଏଠି ଦଢ଼ ହେଇ ରହିଲେ।
ଭକ୍ତଂ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ମୂର୍ଧ୍ନା ଵୈ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଂଶିତଵ୍ରତଃ । ସ୍ଥିତଃ ସ୍ଥାଣୁରିଵାଭ୍ଯାଶେ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟୋ ମାରୁତାଶନଃ
ନିଜ ହାତରେ ଭକ୍ତ ଧରି, ଶିର ଉପରେ ରଖି, ଦଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ନାରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ସେ ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି, ଦଢ଼ ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦଣ୍ଡ ଭଳି ଅଚଳ ରହିଲେ।
ତସ୍ଯ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ଯତ୍ନମକରୋଦ୍ଗାଲଵୋ ମୁନିଃ । ଗୌରଵାଦ୍ବହୁମାନାଚ୍ଚ ହାର୍ଦେନ ପ୍ରିଯକାମ୍ଯଯା
ଗାଳବ ମୁନି, ସମ୍ମାନ, ଗଭୀର ଆଦର ଓ ହୃଦୟର ସ୍ନେହରୁ, ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ପ୍ରচେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅଥ ଵର୍ଷଶତେ ପୂର୍ଣେ ଧର୍ମଃ ପୁନରୁପାଗମତ୍। ଵାସିଷ୍ଠଂ ଵେଷମାସ୍ଥାଯ କୌଶିକଂ ଭୋଜନେପ୍ସଯା
ଏକ ଶତାବ୍ଦୀ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲାପରେ, ଧର୍ମ ପୁନର୍ବାର ବସିଷ୍ଠଙ୍କ ରୂପ ଧରି, କୌଶିକଙ୍କୁ ଖାଇବା ଇଚ୍ଛାରେ ଆସିଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଶିରସା ଭକ୍ତଂ ଧ୍ରିଯମାଣଂ ମହର୍ଷିଣା । ତିଷ୍ଠତା ଵାଯୁଭକ୍ଷେଣ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଧୀମତା
ମହାର୍ଷି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଶିର ଉପରେ ଭକ୍ତ ଧରି, ବାୟୁ ଭକ୍ଷଣ କରି ଅଟୁଟ ଭାବରେ ରହିଥିବା ଦେଖିଲେ।
ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ତତୋ ଧର୍ମସ୍ତଥୈଵୋଷ୍ଣଂ ତଥା ନଵମ୍ । ଭୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ମୁନିର୍ଗତଃ
ତାପରେ ଧର୍ମ ଏହି ଗରମ ଏବଂ ନୂତନ ଭକ୍ତ ନେଇ, ଖାଇଲେ; ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ,' ଏବଂ ଚାଲିଗଲେ।
କ୍ଷତ୍ରଭାଵାଦପଗତୋ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵମୁପାଗତଃ। ଧର୍ମସ୍ଯ ଵଚନାତ୍ପ୍ରୀତୋ ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥାଽଭଵତ୍
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ରାଜା ଭାବ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭାବ ପାଇଲେ; ଧର୍ମଙ୍କର ଉପଦେଶରୁ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତୁ ଶିଷ୍ଯସ୍ଯ ଗାଲଵସ୍ଯ ତପସ୍ଵିନଃ । ଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଚ ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ପ୍ରୀତିମାନିତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ତାଙ୍କ ତପସ୍ୱୀ ଶିଷ୍ୟ ଗାଳବଙ୍କର ଭକ୍ତି ଓ ସେବାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ସ୍ନେହରେ କଥା କହିଲେ।
ଅନୁଜ୍ଞାତୋ ମଯା ଵତ୍ସ ଯଥେଷ୍ଟଂ ଗଚ୍ଛ ଗଵାଲଵ। ଇତ୍ଯୁକ୍ତଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚେଦଂ ଗାଲଵୋ ମୁନିସତ୍ତମମ୍
ମୁଁ ତୁମକୁ ଅନୁମତି ଦେଲି, ପୁଅ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଗବାଳବଙ୍କୁ ଯାଅ। ଏହିପରି କହିବା ପରେ, ଗାଳବ ମହାନ ମୁନିଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ପ୍ରୀତୋ ମଧୁରଯା ଵାଚା ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍ । ଦକ୍ଷିଣାଃ କାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛାମି ଭଵତେ ଗୁରୁକର୍ମଣି
ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, ମଧୁର କଥାରେ, ଗାଳବ ଦୀପ୍ତିମାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ପାଇବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କୁ କଣ ଦେବି?'
ଦକ୍ଷିଣାଭିରୁପେତଂ ହି କର୍ମ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି ମାନଦ। ଦକ୍ଷିଣାନାଂ ହି ଦାତା ଵୈ ଅପଵର୍ଗେଣ ଯୁଜ୍ଯତେ
ଦାନ ସହିତ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସଫଳ ହୁଏ, ମାନଦାତା। ଦାନ ଦେଇଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ମୁକ୍ତି ପାଇଥାଏ।
ସ୍ଵର୍ଗେ କ୍ରତୁଫଲଂ ତଦ୍ଧି ଦକ୍ଷିଣା ଶାନ୍ତିରୁଚ୍ଯତେ। କିମାହରାମି ଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ବ୍ରଵୀତୁ ଭଗଵାନିତି
ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ହେଉଛି ଦାନ, ଯାହାକୁ ଶାନ୍ତି ଦାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ମୁଁ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଇଁ କଣ ଆଣିବି? ଭଗବାନ କହନ୍ତୁ।
ସ ଜାନାନସ୍ତୁ ଭଗଵାନ୍ଖିନ୍ନଂ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେନ ଵୈ। ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତମସକୃଦ୍ଗଚ୍ଛ ଗଚ୍ଛେତ୍ଯଚୋଦଯତ୍
ଏହି କଥା ଜାଣି, ଭଗବାନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ସେବାରେ କ୍ଲାନ୍ତ ହେବାକୁ ଦେଖି, ବାରମ୍ବାର 'ଯାଅ, ଯାଅ' ଭାବରେ ଉତ୍ସାହିତ କଲେ।
ଅସକୃଦ୍ଗଚ୍ଛଗଚ୍ଛେତି ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରେଣ ଭାଷିତଃ । କିଂ ଦଦାନୀତି ବହୁଶୋ ଗାଲଵଃ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବାରମ୍ବାର 'ଯାଅ, ଯାଅ' କହିଲେ, ଗାଳବ ବହୁବାର 'ମୁଁ କଣ ଦେବି?' ଭାବରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।