ମାତୁଃ କୁଲଂ ପିତୃକୁଲଂ ଯତ୍ର ଚୈଵ ପ୍ରଦୀଯତେ। କୁଲତ୍ରଯଂ ସଂଶଯିତଂ କୁରୁତେ କନ୍ଯକା ସତାମ୍
ଏକ ଝିଅ ବିବାହରେ ଦିଆଯିବାବେଳେ ମା'ର ଘର, ବାପାଙ୍କ ଘର ଓ ଯେଉଁଘରକୁ ସେ ଯାଉଛି, ଏଇ ତିନୋଟି ପରିବାର ଏକାଠି ହୁଏ; ଏହି ଏକତା ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।
ଦେଵମାନୁଷଲୋକୌ ଦ୍ଵୌ ମାନୁଷେଣୈଵ ଚକ୍ଷୁଷା। ଅପଗାହ୍ଯୈଵ ଵିଚିତୌ ନ ଚ ମେ ରୋଚତେ ଵରଃ
ମୁଁ ଦେବ ଓ ମଣିଷ ଦୁଇଟି ଲୋକକୁ ନଜର ଦେଇ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଉଚିତ ବର କେହି ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଦେଵାନ୍ନୈଵ ଦିତିଜାନ୍ନ ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ନ ମାନୁଷାନ୍। ଅରୋଚଯଦ୍ଵରକୃତେ ତଥୈଵ ବହୁଲାନୃଷୀନ୍
ବର ଚୟନ ପାଇଁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମଣିଷ କିମ୍ବା ଅନେକ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଭାର୍ଯଯା ତୁ ସ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସହ ରାତ୍ରୌ ସୁଧର୍ମଯା । ମାତଲିର୍ନାଗଲୋକାଯ ଚକାର ଗମନେ ମତିମ୍
ତାପରେ ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁଧର୍ମା ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ମାତଳି ନାଗ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ନ ମେ ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଗୁଣକେଶ୍ଯାଃ ସମୋ ଵରଃ। ରୂପତୋ ଦୃଶ୍ଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ନାଗେଷୁ ଭଵିତା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଦେବ ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣକେଶୀଙ୍କ ସମାନ ସୁନ୍ଦର କେହି ନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କେହି ମିଳିବେ।
ଇତ୍ଯାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁଧର୍ମାଂ ସ କୃତ୍ଵା ଚାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। କନ୍ଯାଂ ଶିରସ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହୀତଲମ୍
ଏଭଳି କହି ସୁଧର୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଝିଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେ ପୃଥିବୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଏତତ୍ତୁ ନାଗଲୋକସ୍ଯ ନାଭିସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତଂ ପୁରମ୍। ପାତାଲମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵସେଵିତମ୍
ଏହି ସହରଟି ନାଗ ଲୋକର ନାଭି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକୁ ପାତାଳ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏଠାରେ ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଇଦମଦ୍ଭିଃ ସମଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯେ କେଚିଦ୍ଭୁଵି ଜଙ୍ଗମାଃ। ପ୍ରଵିଶନ୍ତୋ ମହାନାଦଂ ନଦନ୍ତି ଭଯପୀଡିତାଃ
ଏଠାରେ, ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ ସହିତ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭୟରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରାସୁରୋଽଗ୍ନିଃ ସତତଂ ଦୀପ୍ଯତେ ଵାରିଭୋଜନଃ। ଵ୍ଯାପାରେଣ ଧୃତାତ୍ମାନଂ ନିବଦ୍ଧଂ ସମବୁଧ୍ଯତ
ଏଠାରେ ଏକ ଅସୁରୀ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳ ଖାଇ ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ ସ୍ୱରୂପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରାମୃତଂ ସୁରୈଃ ପୀତ୍ଵା ନିହିତଂ ନିହତାରିଭିଃ ।। ଅତଃ ସୋମସ୍ଯ ହାନିଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପିଇ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହରାଇ, ଏଠିରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲେ; ଏଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ।
ଅତ୍ରାଦିତ୍ଯୋ ହଯଶିରାଃ କାଲେ ପର୍ଵଣି ପର୍ଵଣି । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ସୁଵର୍ଣାଖ୍ଯୋ ଵାଗ୍ଭିରାପୂରଯଞ୍ଜଗତ୍
ଏଠାରେ, ହୟଶିରା ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାଦଲଂ ସମସ୍ତାସ୍ତାଃ ପତନ୍ତି ଜଲମୂର୍ତଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ପାତାଲମିତ୍ଯେଵ ଖ୍ଯାଯତେ ପୁରମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଳର ରୂପ ପୃଥିବୀକୁ ଝରିପଡ଼େ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ସହରଟିକୁ ପାତାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଐରାଵଣୋଽସ୍ମାତ୍ସଲିଲଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଜଗତୋ ହିତଃ । ମେଘେଷ୍ଵାମୁଞ୍ଚତେ ଶୀତଂ ଯନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ଷତି
ଏଠାରୁ ଏଇରାବତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ଜଳ ନେଇ ମେଘମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମହାଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ପକାନ୍ତି।
ଐରାଵତୋ ନାଗରାଜୋ ଵାମନଃ କୁମୁଦୋଽଞ୍ଜନଃ । ପ୍ରସୂତାଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ଯ ଵଂଶେ ଵାରଣସତ୍ତମାଃ
ଏଇରାବତ, ନାଗମାନଙ୍କ ରାଜା, ବାମନ, କୁମୁଦ, ଅଞ୍ଜନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାତୀମାନେ ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ଅତ୍ର ନାନାଵିଧାକାରାସ୍ତିମଯୋ ନୈକରୂପିଣଃ । ଅପ୍ସୁ ସୋମପ୍ରଭାଂ ପୀତ୍ଵା ଵସନ୍ତି ଜଲଚାରିଣଃ
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ରୂପର ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ, ମେଘ ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ପାଣିରେ ରହି, ସୋମ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା ପିଇଥାନ୍ତି ।
ଅତ୍ର ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିର୍ଭିନ୍ନାଃ ପାତାଲତଲମାଶ୍ରିତାଃ । ମୃତା ହି ଦିଵସେ ସୂତ ପୁନର୍ଜୀଵନ୍ତି ଵୈ ନିଶି
ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ହୋଇ, ପାତାଳର ଗଭୀରତାରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଦିନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାତିରେ ପୁନି ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ହେ ସାରଥି ।
ଉଦଯନ୍ନିତ୍ଯଶଶ୍ଚାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିବାହୁଭିଃ । ଅମୃତଂ ସ୍ପୃଶ୍ଯ ସଂସ୍ପର୍ଶାତ୍ସଂଜୀଵଯତିଦେହିନଃ
ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦା ଉଦୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କିରଣ ହାତ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ । ସେ ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାହାର ସମ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୁନି ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ଅତ୍ର ତେଽଧର୍ମନିରତା ବଦ୍ଧାଃ କାଲେନ ପୀଡିତାଃ । ଦୈତେଯା ନିଵସନ୍ତି ସ୍ମ ଵାସଵେନ ହୃତଶ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିବା, କାଳରେ ବନ୍ଧା ଓ ଦୁଃଖିତ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ବିଦ୍ରାହୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ।
ଅତ୍ର ଭୂତପତିର୍ନାମ ସର୍ଵଭୂତମହେଶ୍ଵରଃ । ଭୂତଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାମଚରତ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମହାଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଅତ୍ର ଗୋଵ୍ରତିନୋ ଵିପ୍ରାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାମ୍ନାଯକର୍ଶିତାଃ । ତ୍ଯକ୍ତପ୍ରାଣା ଜିତସ୍ଵର୍ଗା ନିଵସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ
ଏଠାରେ ଗୋବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ, ବେଦ ପାଠରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାର୍ଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି ।
ଯତ୍ରତତ୍ରଶଯୋ ନିତ୍ଯଂ ଯେନକେନଚିଦାଶିତଃ। ଯେନକେନଚିଦାଚ୍ଛନ୍ନଃ ସ ଗୋଵ୍ରତ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଯେଉଁଭଳି ଶୋଇଥାଏ, ଯେଉଁଭଳି ଖାଏ, ଯେଉଁଭଳି ଢାକିଥାଏ, ସେଉଁଠି ଏହି ଗୋବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିବା ବୋଲି କୁହାଯାଏ ।
ପଶ୍ଯ ଯଦ୍ଯତ୍ର ତେ କଶ୍ଚିଦ୍ରୋଚତେ ଗୁଣତୋ ଵରଃ । ଵରଯିଷ୍ଯାମି ତଂ ଗତ୍ଵା ଯତ୍ନମାସ୍ଥାଯ ମାତଲେ
ଏଠାରେ ତୁମେ ଯଦି କାହାକୁ ଭଲପାଅଛ, କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ଗୁଣ ତୁମକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଉଛି, ମୁଁ ସେଠାକୁ ଯାଇ, ପ୍ରୟାସ କରି, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ବାଛିବି, ମାତଳି ।
ଅଣ୍ଡମେତଞ୍ଜଲେ ନ୍ଯସ୍ତଂ ଦୀପ୍ଯମାନମିଵ ଶ୍ରିଯା । ଆପ୍ରଜାନାଂ ନିସର୍ଗାଦ୍ଵୈ ନୋଦ୍ଭିଦ୍ଯତି ନ ସର୍ପତି
ଏହି ଡାଣ୍ଡାରେ ରଖାଯାଇଥିବା ଡିମ୍ବଟି ଶ୍ରୀର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଦେଖାଯାଏ । ଏହା ନିଜ ଗୁଣରୁ, ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ଛାଡି, ଭାଙ୍ଗିଯାଏ ନାହିଁ, ଗଡ଼ିଯାଏ ନାହିଁ ।
ନାସ୍ଯ ଜାତିଂ ନିସର୍ଗଂ ଵା କଥ୍ଯମାନଂ ଶ୍ରୃଣୋମି ଵୈ। ପିତରଂ ମାତରଂ ଚାପି ନାସ୍ଯ ଜାନାତି କଶ୍ଚନ
ଏହାର ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ସ୍ୱଭାବ ବିଷୟରେ କେହି କିଛି କହୁନାହାନ୍ତି, ମୁଁ କେବେ ଶୁଣିନାହିଁ । ଏହାର ବାପା କିମ୍ବା ମାଆ କିଏ ମଧ୍ୟ କେହି ଜାଣିନାହାନ୍ତି ।
ଅତଃ କିଲ ମହାନଗ୍ନିରନ୍ତକାଲେ ସମୁତ୍ଥିତଃ। ଧକ୍ଷ୍ଯତେ ମାତଲେ ସର୍ଵଂ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍
ଏହିଠାରୁ ଶେଷ ବେଳେ ବଡ଼ ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବା କୁହାଯାଏ, ମାତଳି, ଯାହା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକକୁ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତକୁ, ଦହିଦେବ ।
ମାତଲିସ୍ତ୍ଵବ୍ରଵୀଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ନାରଦସ୍ଯାଥ ଭାଷିତମ୍ । ନ ମେଽତ୍ର ରୋଚତେ କଶ୍ଚିଦନ୍ଯତୋ ଵ୍ରଜ ମାଚିରମ୍
ନାରଦଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ମାତଳି କହିଲେ, 'ଏଠାରେ କେହି ମୋତେ ଭଲ ଲାଗୁନାହାନ୍ତି, ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଅନ୍ୟଠାକୁ ଯାଅ ।'
ହିରଣ୍ଯପୁରମିତ୍ଯେତତ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୁରଵରଂ ମହତ୍। ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଂ ଚ ମାଯାଶତଵିଚାରିଣାମ୍
ଏହା ହେଉଛି ହିରଣ୍ୟପୁର ନାମର ବଡ଼ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ନଗର, ଯାହା ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ, ଶତଶଃ ମାୟା କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଅଧିକାର କରନ୍ତି ।
ଅନଲ୍ପେନ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ନିର୍ମିତଂ ଵିଶ୍ଵକର୍ମଣା । ମଯେନ ମନସା ସୃଷ୍ଟଂ ପାତାଲତଲମାଶ୍ରିତମ୍
ଏହି ସ୍ଥାନଟିକୁ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ବହୁ ପ୍ରୟାସରେ ତିଆରି କରିଥିଲେ, ମାୟା ମନରେ ଭାବିଥିଲେ, ଏହା ପାତାଳର ଗଭୀରତାରେ ଅବସ୍ଥିତ ।
ଅତ୍ର ମାଯାସହସ୍ରାଣି ଵଵିକୁର୍ଵାଣା ମହୌଜସଃ । ଦାନଵା ନିଵସନ୍ତି ସ୍ମ ଶୂରା ଦତ୍ତଵରାଃ ପୁରା
ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦାନବମାନେ, ଦେବତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ବର ପାଇଁ, ହଜାର ହଜାର ମାୟା କଳା କରି, ପୂର୍ବେ ବସିଥିଲେ ।
ନୈତେ ଶକ୍ରେଣ ନାନ୍ଯେନ ଯମେନ ଵରୁଣେନ ଵା। ଶକ୍ଯନ୍ତେ ଵଶମାନେତୁଂ ତଥୈଵ ଧନଦେନ ଚ
ଏମାନେ ଇନ୍ଦ୍ର, କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି, ଯମ, ବରୁଣ କିମ୍ବା ଧନଦେବତା ମଧ୍ୟ, କେହି ଦମନ କରିପାରିବେ ନାହିଁ ।