ମୁହୂର୍ତମରଣାସ୍ତ୍ଵନ୍ଯେ ମାନୁଷା ମୂଗପକ୍ଷିଣଃ। ତୈର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯାଶ୍ଚ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ଜୀଵଲୋକଚରାସ୍ତଥା
ଅନ୍ୟମାନେ କ୍ଷଣିକ ମୃତ୍ୟୁର କାରଣ: ମଣିଷ, ଗୁଙ୍ଗା, ପକ୍ଷୀ, ଅନ୍ୟ ପଶୁପକ୍ଷୀ ଓ ସମସ୍ତ ଜୀବଜନ୍ତୁ।
ଭୂଯିଷ୍ଠେନ ତୁ ରାଜାନଃ ଶ୍ରିଯଂ ଭୁକ୍ତ୍ଵାଽଽଯୁଷଃ କ୍ଷଯେ। ତରୁଣାଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ଭୋକ୍ତୁଂ ସୁକୃତଦୁଷ୍କୃତେ
ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ, ରାଜାମାନେ ଧନସମ୍ପଦ ଭୋଗ କରି, ଆୟୁ ଶେଷ ହେଲେ, ପୁନି ତରୁଣ ହୋଇ ଜନ୍ମ ନେଇ, ନିଜ କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି।
ସ ଭଵାନ୍ଧର୍ମପୁତ୍ରେଣ ଶମଂ କର୍ତୁମିହାର୍ହସି । ପାଣ୍ଡଵାଃ କୁରଵଶ୍ଚୈଵ ପାଲଯନ୍ତୁ ଵସୁନ୍ଧରାନ୍
ଏହିପରି, ତୁମେ ଧର୍ମପୁତ୍ରଙ୍କ ସହିତ ଏଠାରେ ଶାନ୍ତି କରିବାକୁ ଉଚିତ। ପାଣ୍ଡବ ଓ କୁରୁମାନେ ଏକସାଥିରେ ପୃଥିବୀକୁ ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ।
ବଲଵାନହମିତ୍ଯେଵ ନ ମନ୍ତଵ୍ଯଂ ସୁଯୋଧନ । ବଲଵନ୍ତୋ ବଲିଭ୍ଯୋ ହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ପୂରୁଷର୍ଷଭ
ସୁୟୋଧନ, 'ମୁଁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ' ଭାବିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; କାରଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ମହାବୀର।
ନ ବଲଂ ବଲିନାଂ ମଧ୍ଯେ ବଲଂ ଭଵତି କୌରଵ । ବଲଵନ୍ତୋ ହି ତେ ସର୍ଵେ ପାଣ୍ଡଵା ଦେଵଵିକ୍ରମାଃ
କୌରବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଜିତିପାରେନାହିଁ; କାରଣ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ସମସ୍ତେ ଦେବତାସମ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍ । ମାତଲେର୍ଦାତୁକାମସ୍ଯ କନ୍ଯାଂ ମୃଗଯତୋ ଵରମ୍
ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା କୁହାଯାଏ: ମାତଳି ତାଙ୍କ ଝିଅକୁ ବିବାହ ଦେବାକୁ ଚାହିଁ, ଉପଯୁକ୍ତ ବର ଖୋଜୁଥିଲେ।
ମତସ୍ତ୍ରିଲୋକରାଜସ୍ଯ ମାତଲିର୍ନାମ ସାରଥିଃ। ତସ୍ଯୈକୈଵ କୁଲେ ମନ୍ଯା ରୂପତୋ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତା
ମା, ତିନି ଲୋକର ରାଜାଙ୍କ ରଥଚାଳକଙ୍କ ନାଁ ମାତଳି। ତାଙ୍କ ପରିବାରରେ ଏକ ଝିଅ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ସୁନ୍ଦରତାରେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ଗୁଣକେଶୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ନାମ୍ନା ସା ଦେଵରୂପିଣୀ । ଶ୍ରିଯା ଚ ଵପୁଷା ଚୈଵ ସ୍ତ୍ରିଯୋଽନ୍ଯାଃସାଽତିରିଚ୍ଯତେ
ସେ ଝିଅଙ୍କ ନାଁ ଗୁଣକେଶୀ, ଦେବୀ ସଦୃଶ ରୂପ ଥିବା। ଶୋଭା ଓ ଆକୃତିରେ ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଛନ୍ତି।
ତସ୍ଯାଃ ପ୍ରଦାନସମଯଂ ମାତଲିଃ ସହ ଭାର୍ଯଯା । ଜ୍ଞାତ୍ଵା ଵିମମୃଶେ ରାଜଂସ୍ତତ୍ପରଃ ପରିଚିନ୍ତଯନ୍
ତାଙ୍କର ବିବାହ ସମୟ ଆସିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ମାତଳି ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସହିତ ଏହି ବିଷୟରେ ଗଭୀର ଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିଲେ।
ଧିକ୍ଖଲ୍ଵଲଘୁଶୀଲାନାମୁଚ୍ଛ୍ରିତାନାଂ ଯଶସ୍ଵିନାମ୍। ନରାଣାଂ ମୃଦୁସତ୍ଵାନାଂ କୁଲେ କନ୍ଯାପ୍ରରୋହଣମ୍
ହାଏ, ଚଞ୍ଚଳ ଓ ହଳକା ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ଘରେ, କିମ୍ବା ମହାନ ଓ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପରିବାରରେ ମଧ୍ୟ, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବ ଥିବା ଝିଅଙ୍କ ପ୍ରତିପାଳନ ସହଜ ନୁହେଁ।
ମାତୁଃ କୁଲଂ ପିତୃକୁଲଂ ଯତ୍ର ଚୈଵ ପ୍ରଦୀଯତେ। କୁଲତ୍ରଯଂ ସଂଶଯିତଂ କୁରୁତେ କନ୍ଯକା ସତାମ୍
ଏକ ଝିଅ ବିବାହରେ ଦିଆଯିବାବେଳେ ମା'ର ଘର, ବାପାଙ୍କ ଘର ଓ ଯେଉଁଘରକୁ ସେ ଯାଉଛି, ଏଇ ତିନୋଟି ପରିବାର ଏକାଠି ହୁଏ; ଏହି ଏକତା ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ସନ୍ଦେହ କରନ୍ତି।
ଦେଵମାନୁଷଲୋକୌ ଦ୍ଵୌ ମାନୁଷେଣୈଵ ଚକ୍ଷୁଷା। ଅପଗାହ୍ଯୈଵ ଵିଚିତୌ ନ ଚ ମେ ରୋଚତେ ଵରଃ
ମୁଁ ଦେବ ଓ ମଣିଷ ଦୁଇଟି ଲୋକକୁ ନଜର ଦେଇ ଭଲଭାବେ ଦେଖିଲି, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଉଚିତ ବର କେହି ମିଳିଲେ ନାହିଁ।
ନ ଦେଵାନ୍ନୈଵ ଦିତିଜାନ୍ନ ଗନ୍ଧର୍ଵାନ୍ନ ମାନୁଷାନ୍। ଅରୋଚଯଦ୍ଵରକୃତେ ତଥୈଵ ବହୁଲାନୃଷୀନ୍
ବର ଚୟନ ପାଇଁ ଦେବ, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମଣିଷ କିମ୍ବା ଅନେକ ଋଷିମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପସନ୍ଦ ହେଲେ ନାହିଁ।
ଭାର୍ଯଯା ତୁ ସ ସଂମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସହ ରାତ୍ରୌ ସୁଧର୍ମଯା । ମାତଲିର୍ନାଗଲୋକାଯ ଚକାର ଗମନେ ମତିମ୍
ତାପରେ ରାତିରେ ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ସୁଧର୍ମା ସହିତ ଆଲୋଚନା କରି, ମାତଳି ନାଗ ଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କଲେ।
ନ ମେ ଦେଵମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଗୁଣକେଶ୍ଯାଃ ସମୋ ଵରଃ। ରୂପତୋ ଦୃଶ୍ଯତେ କଶ୍ଚିନ୍ନାଗେଷୁ ଭଵିତା ଧ୍ରୁଵମ୍
ଦେବ ଓ ମଣିଷମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁଣକେଶୀଙ୍କ ସମାନ ସୁନ୍ଦର କେହି ନାହାନ୍ତି; ନିଶ୍ଚୟ ନାଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଏମିତି କେହି ମିଳିବେ।
ଇତ୍ଯାମନ୍ତ୍ର୍ଯ ସୁଧର୍ମାଂ ସ କୃତ୍ଵା ଚାଭିପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍। କନ୍ଯାଂ ଶିରସ୍ଯୁପାଘ୍ରାଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ମହୀତଲମ୍
ଏଭଳି କହି ସୁଧର୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି, ଝିଅଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ଆଲିଙ୍ଗନ କରି, ସେ ପୃଥିବୀ ଭିତରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଏତତ୍ତୁ ନାଗଲୋକସ୍ଯ ନାଭିସ୍ଥାନେ ସ୍ଥିତଂ ପୁରମ୍। ପାତାଲମିତି ଵିଖ୍ଯାତଂ ଦୈତ୍ଯଦାନଵସେଵିତମ୍
ଏହି ସହରଟି ନାଗ ଲୋକର ନାଭି ସ୍ଥାନରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଯାହାକୁ ପାତାଳ ବୋଲି ଚିହ୍ନାଯାଏ, ଏଠାରେ ଦାଇତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନେ ବସିଥାନ୍ତି।
ଇଦମଦ୍ଭିଃ ସମଂ ପ୍ରାପ୍ତା ଯେ କେଚିଦ୍ଭୁଵି ଜଙ୍ଗମାଃ। ପ୍ରଵିଶନ୍ତୋ ମହାନାଦଂ ନଦନ୍ତି ଭଯପୀଡିତାଃ
ଏଠାରେ, ପୃଥିବୀରେ ଚଳିଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଜଳ ସହିତ ଏଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଭୟରେ ବଡ଼ ଚିତ୍କାର କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରାସୁରୋଽଗ୍ନିଃ ସତତଂ ଦୀପ୍ଯତେ ଵାରିଭୋଜନଃ। ଵ୍ଯାପାରେଣ ଧୃତାତ୍ମାନଂ ନିବଦ୍ଧଂ ସମବୁଧ୍ଯତ
ଏଠାରେ ଏକ ଅସୁରୀ ଅଗ୍ନି ସଦା ଜଳ ଖାଇ ଜ୍ୱଳିଥାଏ; ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଏହାକୁ ବନ୍ଧନ ସ୍ୱରୂପ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି।
ଅତ୍ରାମୃତଂ ସୁରୈଃ ପୀତ୍ଵା ନିହିତଂ ନିହତାରିଭିଃ ।। ଅତଃ ସୋମସ୍ଯ ହାନିଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧିଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ଏଠାରେ ଦେବମାନେ ଅମୃତ ପିଇ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ହରାଇ, ଏଠିରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଥିଲେ; ଏଠାରୁ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ହ୍ରାସ ଓ ବୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଏ।
ଅତ୍ରାଦିତ୍ଯୋ ହଯଶିରାଃ କାଲେ ପର୍ଵଣି ପର୍ଵଣି । ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ସୁଵର୍ଣାଖ୍ଯୋ ଵାଗ୍ଭିରାପୂରଯଞ୍ଜଗତ୍
ଏଠାରେ, ହୟଶିରା ନାମକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତ୍ୟେକ ପକ୍ଷରେ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନାମରେ ଉଦୟ ହୁଅନ୍ତି, ତାଙ୍କର କିରଣରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଯସ୍ମାଦଲଂ ସମସ୍ତାସ୍ତାଃ ପତନ୍ତି ଜଲମୂର୍ତଯଃ । ତସ୍ମାତ୍ପାତାଲମିତ୍ଯେଵ ଖ୍ଯାଯତେ ପୁରମୁତ୍ତମମ୍
ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ଜଳର ରୂପ ପୃଥିବୀକୁ ଝରିପଡ଼େ; ଏହିକାରଣରୁ ଏହି ଉତ୍ତମ ସହରଟିକୁ ପାତାଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଐରାଵଣୋଽସ୍ମାତ୍ସଲିଲଂ ଗୃହୀତ୍ଵା ଜଗତୋ ହିତଃ । ମେଘେଷ୍ଵାମୁଞ୍ଚତେ ଶୀତଂ ଯନ୍ମହେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଵର୍ଷତି
ଏଠାରୁ ଏଇରାବତ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ, ଜଳ ନେଇ ମେଘମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଛାଡ଼ିଦିଅନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମହାଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ରୂପେ ପୃଥିବୀରେ ପକାନ୍ତି।
ଐରାଵତୋ ନାଗରାଜୋ ଵାମନଃ କୁମୁଦୋଽଞ୍ଜନଃ । ପ୍ରସୂତାଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ଯ ଵଂଶେ ଵାରଣସତ୍ତମାଃ
ଏଇରାବତ, ନାଗମାନଙ୍କ ରାଜା, ବାମନ, କୁମୁଦ, ଅଞ୍ଜନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ହାତୀମାନେ ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।
ଅତ୍ର ନାନାଵିଧାକାରାସ୍ତିମଯୋ ନୈକରୂପିଣଃ । ଅପ୍ସୁ ସୋମପ୍ରଭାଂ ପୀତ୍ଵା ଵସନ୍ତି ଜଲଚାରିଣଃ
ଏଠାରେ ବିଭିନ୍ନ ଆକାର ଓ ରୂପର ଜଳଚର ପ୍ରାଣୀମାନେ, ମେଘ ଭଳି ଅନେକ ଆକୃତିରେ ଥାନ୍ତି । ସେମାନେ ପାଣିରେ ରହି, ସୋମ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ପ୍ରଭା ପିଇଥାନ୍ତି ।
ଅତ୍ର ସୂର୍ଯାଂଶୁଭିର୍ଭିନ୍ନାଃ ପାତାଲତଲମାଶ୍ରିତାଃ । ମୃତା ହି ଦିଵସେ ସୂତ ପୁନର୍ଜୀଵନ୍ତି ଵୈ ନିଶି
ଏଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ବିଭିନ୍ନ ହୋଇ, ପାତାଳର ଗଭୀରତାରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ, ଦିନେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ରାତିରେ ପୁନି ବଞ୍ଚିଯାନ୍ତି, ହେ ସାରଥି ।
ଉଦଯନ୍ନିତ୍ଯଶଶ୍ଚାତ୍ର ଚନ୍ଦ୍ରମା ରଶ୍ମିବାହୁଭିଃ । ଅମୃତଂ ସ୍ପୃଶ୍ଯ ସଂସ୍ପର୍ଶାତ୍ସଂଜୀଵଯତିଦେହିନଃ
ଏଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସଦା ଉଦୟ ହୁଏ, ତାଙ୍କର କିରଣ ହାତ ଭଳି ପ୍ରସାରିତ । ସେ ଅମୃତ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ତାହାର ସମ୍ପର୍ଶରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କୁ ପୁନି ଜୀବନ ଦେଇଥାନ୍ତି ।
ଅତ୍ର ତେଽଧର୍ମନିରତା ବଦ୍ଧାଃ କାଲେନ ପୀଡିତାଃ । ଦୈତେଯା ନିଵସନ୍ତି ସ୍ମ ଵାସଵେନ ହୃତଶ୍ରିଯଃ
ଏଠାରେ ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିବା, କାଳରେ ବନ୍ଧା ଓ ଦୁଃଖିତ ଦୈତ୍ୟମାନେ, ଯାହାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ବିଦ୍ରାହୀ ଇନ୍ଦ୍ର ନେଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପୂର୍ବେ ବସବାସ କରୁଥିଲେ ।
ଅତ୍ର ଭୂତପତିର୍ନାମ ସର୍ଵଭୂତମହେଶ୍ଵରଃ । ଭୂତଯେ ସର୍ଵଭୂତାନାମଚରତ୍ତପ ଉତ୍ତମମ୍
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ନାଥ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମହାଶ୍ୱର, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ ।
ଅତ୍ର ଗୋଵ୍ରତିନୋ ଵିପ୍ରାଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯାମ୍ନାଯକର୍ଶିତାଃ । ତ୍ଯକ୍ତପ୍ରାଣା ଜିତସ୍ଵର୍ଗା ନିଵସନ୍ତି ମହର୍ଷଯଃ
ଏଠାରେ ଗୋବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ଲିନ, ବେଦ ପାଠରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ପ୍ରାଣ ତ୍ୟାଗ କରି ସ୍ୱର୍ଗ ଜୟ କରିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ମହାର୍ଷିମାନେ ବସିଥାନ୍ତି ।