ଅନ୍ଯଥା ମାଂ ଚିକୀର୍ଷନ୍ତମନ୍ଯଥା ମନ୍ଯସେଽଚ୍ଯୁତ। ପ୍ରଣୀତଭାଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯୁଧି ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍
ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମେ ଭାବୁଛ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର ମନ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟ।
ଵେତ୍ସି ଦାଶାର୍ହ ସତ୍ଯଂ ମେ ଦୀର୍ଘକାଲଂ ସହୋଷିତଃ। ଉତ ଵା ମାଂ ନ ଜାନାସି ପ୍ଲଵନ୍ହୃଦ ଇଵାପ୍ଲଵେ
ଦାଶାର୍ହ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୋ ସହ ରହି, ମୋର ସତ୍ୟ ଜାଣିଛ; କିମ୍ବା ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁନାହାଁ, ତରି ଉପରେ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି ଜଳର ଗଭୀରତା ଜାଣିନଥିବା।
ତସ୍ମାଦନଭିରୁପାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିର୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ସମର୍ଚ୍ଛସି । କଥଂ ହି ଭୀମସେନଂ ମାଂ ଜାନନ୍କଶ୍ଚନ ମାଧଵ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଅନୁଚିତ କଥା ଦେଇ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ; ମାଧବ, ଭୀମସେନ ମୋତେ ଜାଣି, କିଏ ଅନ୍ୟ କଥା କହିପାରିବ?
ବ୍ରୂଯାଦପ୍ରତିରୂପାଣି ଯଥା ମାଂ ଵକ୍ତମର୍ହସି । ତସ୍ମାଦିଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଚନଂ ଵୃଷ୍ଣିନନ୍ଦନ
ମୋତେ ଯେପରି ଉଚିତ, ତେପରି ଅନୁଚିତ କଥା କିଏ କହିପାରିବ? ତେଣୁ, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏହି କଥା ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କହିବି।
ଆତ୍ମନଃ ପୌରୁଷଂ ଚୈଵ ବଲଂ ଚ ନ ସମଂ ପରୈଃ । ସର୍ଵଥାଽନାର୍ଯକର୍ମୈତତ୍ପ୍ରଶଂସା ସ୍ଵଯମାତ୍ମନଃ
ମୋର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ; ସବୁପରି, ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଅତିଵାଦାପଵିଦ୍ଧସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବଲମାତ୍ମନଃ । ପଶ୍ଯେମେ ରୋଦସୀ କୃଷ୍ଣ ଯଯୋରାସନ୍ନିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ତୁମର କଠୋର କଥାରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି କହିବି; କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ଏହି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସିଛନ୍ତି।
ଅଚଲେ ଚାପ୍ରତିଷ୍ଠେ ଚାପ୍ଯନନ୍ତେ ସର୍ଵମାତରୌ । ଯଦୀମେ ସହସା କ୍ରୁଦ୍ଧେ ସମେଯାତାଂ ଶିଲେ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଅନନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା, ଯଦି ଏକାଠି ହେଇ ହଠାତ୍ କ୍ରୋଧିତ ହେଇଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଭଳି—
ଅହମେତେ ନିଗୃହ୍ଣୀଯାଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଚସାଚରେ । ପଶ୍ଯୈତଦନ୍ତରଂ ବାହ୍ଵୋର୍ମହାପରିଘଯୋରିଵ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଇକୁ ମୋର ଦୁଇ ହାତରେ ଅଟୁଆ ଓ ଚଳିତ, ଦବାଇ ରଖିପାରିବି; ଦେଖ, ମୋ ଦୁଇ ହାତର ମଧ୍ୟର ଏହି ଅନ୍ତର, ଦୁଇ ମହା ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି।
ଯ ଏତତ୍ପ୍ରାଯ ମୁଚ୍ଯେତ ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମି ପୁରୂଷମ୍। ହିମଵାଂଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଵଜ୍ରୀ ଵା ବଲମିତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଆଘାତରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ହିମାଳୟ, ସମୁଦ୍ର, କିମ୍ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିଲେ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମଯାଭିପନ୍ନଂ ତ୍ରାଯେରନ୍ବଲମାସ୍ଥାଯ ନ ତ୍ରଯଃ । ଯୁଦ୍ଧାର୍ହାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଣ୍ଡଵେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ
ମୁଁ ଯଦି କାହାକୁ ଧରିଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି ତିନିଜଣେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଅଧଃ ପାଦତଲେନୈତାନଧିଷ୍ଠାସ୍ଯାମି ଭୂତଲେ । ନ ହି ତ୍ଵଂ ନାଭିଜାନାସି ମମ ଵିକ୍ରମମଚ୍ଯୁତ
ମୁଁ ମୋ ପାଦ ତଳରେ ଏମାନେକୁ ଭୂମିରେ ଦବାଇ ଦେବି। ତୁମେ ମୋର ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହଁ, ଅଚ୍ୟୁତ।
ଯଥା ମଯା ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ ରାଜାନୋ ଵଶଗାଃ କୃତାଃ । ଅଥ ଚେନ୍ମାଂ ନ ଜାନାସି ସୂର୍ଯସ୍ଯେଵୋଦ୍ଯତଃ ପ୍ରଭାମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ରାଜାମାନେକୁ ଜିତି ନିଜ ଅଧୀନ କରିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହଁ, ଏହା ଏପରି ଯେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଦେଖିନଥିବା।
ଵିଗାଢେ ଯୁଧି ସଂବାଧେ ଵେତ୍ସ୍ଯସେ ମାଂ ଜନାର୍ଦନ । ପରୁଷୈରାକ୍ଷିପସି କିଂ ଵ୍ରଣଂ ସୂଚ୍ଯେଵ ଚାନଘ
ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭିଡ଼ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଜଣିବା, ଜନାର୍ଦନ। ନିର୍ମଳ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି କଠୋର କଥା କହୁଛ, ଯେପରି ଘାଉକୁ ସୁଇ ଦେଇ ଚୁବାଇବା?
ଯଥାମତି ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ମାମଧିକଂ ତତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟାସି ଯୁଧି ସଂବାଧେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୈଶସେଽହନି
ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଯେପରି ଭାବି କହୁଛି, ତୁମେ ଏହାରେ ମୋତେ ଅଧିକ ଭାବିବା। ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଓ ହତ୍ୟାର ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବା।
ମଯା ପ୍ରଣୁନ୍ନାନ୍ମାତଙ୍ଗାତ୍ନଥିନଃ ସାଦନସ୍ତଥା । ତଥା ନରାନଭିକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ନିଘ୍ନନ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାନ୍
ମୁଁ ହାତୀମାନେକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲିଛି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ୱାରମାନେକୁ ମାରିଛି; ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଅପ୍ରେରିତ ଭାବରେ ମାରିଛି, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିଛି।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ମାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଲୋକଶ୍ଚ ଵିକର୍ଷନ୍ତଂ ଵରାନ୍ଵରାନ୍ । ନ ମେ ସୀଦନ୍ତି ଗାତ୍ରାଣି ନ ମମୋଦ୍ଵେପତେ ମନଃ
ତୁମେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଟାଣିବା ଦେଖିବେ। ମୋ ଶରୀର କମ୍ପି ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭୟଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଲୋକାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମମ। କିଂ ତୁ ସୌହୃଦମେଵୈତତ୍କୃପଯା ମଧୁସୂଦନ । ସର୍ଵାଂସ୍ତିତିକ୍ଷେ ସଂକ୍ଲେଶାନ୍ମା ସ୍ମ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ କେହି ଭୟ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ମଧୁସୂଦନ, ଏହା ମାତ୍ର ମିତ୍ରତା ଓ ଦୟା; ମୁଁ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିବି—ଭାରତମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ।
ଭାଵଂ ଜିଜ୍ଞାସମାନୋଽହଂ ପ୍ରଣଯାଦିଦମବ୍ରଵମ୍ । ନ ଚାକ୍ଷେପାନ୍ନ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯାନ୍ନ କ୍ରୋଧାନ୍ନ ଵିଵକ୍ଷଯା
ମୁଁ ତୁମର ଭାବ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରେମରୁ ଏହି କଥା କହିଛି; ଏହା ନ ଉପାଲୋଚନା, ନ ଚତୁର୍ୟତା, ନ କ୍ରୋଧ, ନ ତର୍କ ପାଇଁ।
ଵେଦାହଂ ତଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯସୁତ ତେ ଵେଦ ଯଦ୍ବଲମ୍। ଉତ ତେ ଵେଦ କର୍ମାଣି ନ ତ୍ଵାଂ ପରିଭଵାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ତୁମର ମହିମା, ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ପୁତ୍ର; ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବମାନ କରୁନାହିଁ।
ଯଥା ଚାତ୍ମନି କଲ୍ଯାଣଂ ସଂଭାଵଯସି ପାଣ୍ଡଵ । ସହସ୍ରଗୁଣମପ୍ଯେତତ୍ତ୍ଵଯି ସଂଭାଵଯାମ୍ଯହମ୍
ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ଯେପରି ନିଜ ଭଲକୁ ଭାବୁଛ, ମୁଁ ତୁମର ଭଲକୁ ହଜାର ଗୁଣ ଅଧିକ ଭାବୁଛି।
ଯାଦୃଶେ ଚ କୁଲେ ଜନ୍ମ ସର୍ଵରାଜାଭିପୂଜିତେ । ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ସୁହୃଦ୍ଭିଶ୍ଚ ଭୀମ ତ୍ଵମସି ତାଦୃଶଃ
ସମସ୍ତ ରାଜାଙ୍କର ସମ୍ମାନିତ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ହୋଇ, ନିଜ ଆତ୍ମୀୟ ଓ ମିତ୍ରମାନେ ଉପସ୍ଥିତ, ଭୀମ, ତୁମେ ଏହିପରି।
ଜିଜ୍ଞାସନ୍ତୋ ହି ଧର୍ମସ୍ଯ ସନ୍ଦିଗ୍ଧସ୍ଯ ଵୃକୋଦର । ପର୍ଯାଯଂ ନାଧ୍ଯଵସ୍ଯନ୍ତି ଦେଵମାନୁଷଯୋର୍ଜନାଃ
ଧର୍ମ ନିମିତ୍ତେ ଯେମାନେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ବୃକୋଦର, ସନ୍ଦେହ ରହିଲେ ଦେବ ଓ ମାନବ ମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସ ଏଵ ହେତୁର୍ଭୂତ୍ଵା ହି ପୁରୁଷସ୍ଯାର୍ଥସିଦ୍ଧିଷୁ। ଵିନାଶେଽପି ସ ଏଵାସ୍ଯ ସନ୍ଦିଗ୍ଧଂ କର୍ମ ପୌରୁଷମ୍
ମନୁଷ୍ୟର ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତିରେ ଏହି କାରଣ ହୁଏ; ନଶ୍ଟ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି କାରଣ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟକୁ ସନ୍ଦେହପୂର୍ଣ୍ଣ କରେ।
ଅନ୍ଯଥା ପରିଦୃଷ୍ଟାନି କଵିଭିର୍ଦୋଵଦର୍ଶିଭିଃ । ଅନ୍ଯଥା ପରିଵର୍ତନ୍ତେ ଵେଗା ଇଵ ନଭସ୍ଵତଃ
କବି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ଦେଖନ୍ତି, ଯେପରି ପବନର ଗତି ଦିନେ ଦିନେ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ।
ସୁମନ୍ତ୍ରିତଂ ସୁନୀତଂ ଚ ନ୍ଯାଯତଶ୍ଚୋପପାଦିତମ୍ । କୃତଂ ମାନୁଷ୍ଯକଂ କର୍ମ ଦୈନେନାପି ଵିରୁଦ୍ଧ୍ଯତେ
ଭଲ ପରାମର୍ଶ, ଭଲ ଶାସନ ଓ ନ୍ୟାୟରେ କରାଯାଇଥିବା ମାନବ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଦୈବ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିପାରେ।
ଦୈଵମପ୍ଯକୃତଂ କର୍ମ ପୌରୁଷେଣ ଵିହନ୍ଯତେ । ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ତଥା ଵର୍ଷଂ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସେ ଚ ଭାରତ
ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୈବ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟର ଚେଷ୍ଟାରେ ଜିତିଯାଏ—ଯେପରି ଶୀତ, ଉଷ୍ଣତା, ବର୍ଷା, ଭୋକ ଓ ପିପାସା, ଭାରତ।
ଯଦନ୍ଯଦ୍ଦିଷ୍ଟଭାଵସ୍ଯ ପୁରୁଷସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ କୃତମ୍ । ତସ୍ମାଦନୁପରୋଧଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯତେ ତତ୍ର ଲକ୍ଷଣମ୍
ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଭାବରୁ ଯାହା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯଦି ସେ ନିଜେ କରେ, ତେବେ ଏଠାରେ ନିୟମ ରହିଥାଏ।
ଲୋକସ୍ଯ ନାନ୍ଯତୋ ଵୃତ୍ତିଃ ପାଣ୍ଡଵାନ୍ଯତ୍ର କର୍ମଣଃ। ଏଵଂବୁଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଵର୍ତେତ ଫଲଂ ସ୍ଯାଦୁଭଯାନ୍ଵଯେ
ପାଣ୍ଡବ, କାର୍ଯ୍ୟ ଛଡ଼ା ଲୋକମାନେର ଜୀବିକା ନାହିଁ; ଏହି ଭାବରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ, କାରଣ ଫଳ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ମିଳେ।
ଯ ଏଵଂ କୃତବୁଦ୍ଧିଃ ସ କର୍ମସ୍ଵେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ । ନାସିଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯଥତେ ତସ୍ଯ ନ ସିଦ୍ଧୌ ହର୍ଷମଶ୍ରୁତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ମନୁଷ୍ୟ ଏପରି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଥାଏ, ସେ କେବଳ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗି ରହେ । ବିଫଳତାରେ ସେ କେବେ ଦୁଃଖିତ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ସଫଳତାର ସମ୍ବାଦ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅତି ଖୁସି ହୁଏ ନାହିଁ ।
ତତ୍ରେଯମନୁମାତ୍ରା ମେ ଭୀମସେନ ଵିଵକ୍ଷିତା। ନୈକାନ୍ତସିଦ୍ଧିର୍ଵକ୍ତଵ୍ଯା ଶତ୍ରୁଭିଃ ସହ ସଂଯୁଗେ
ଏଠି, ଭୀମସେନ, ମୁଁ କେବଳ ଏକ ଅନୁମାନ କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଶତ୍ରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧରେ ସଫଳତା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ ।