ଅହୋ ଯୁଦ୍ଧାଭିକାଙ୍କ୍ଷାଣାଂ ଯୁଦ୍ଧକାଲ ଉପସ୍ଥିତେ । ଚେତାଂସି ଵିପ୍ରତୀପାନି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଭୀଭୀମ ଵିନ୍ଦତି
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଗଲା, ଏମିତି ବେଳେ ତୁମର ମନ ଭୀମ, ଅଚମ୍ବିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି।
ଅହୋ ପାର୍ଥ ନିମିତ୍ତାନି ଵିପରୀତାନି ପଶ୍ଯସି। ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତେ ଜାଗରାନ୍ତେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଅସାଧାରଣ ନିମିତ୍ତ ଦେଖୁଛ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ ଓ ଜାଗ୍ରତର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅହୋ ନାଶଂସସେ କିଂଚିତ୍ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଲୀବ ଇଵାତ୍ମନି । କଶ୍ମଲେନାଭିପନ୍ନୋଽସି ତେନ ତେ ଵିକୃତଂ ମନଃ
ହାଏ, ତୁମେ ମାନବତାର ଅଳ୍ପ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛ, ନିଜ ମନରେ ଏକ ଅପୁରୁଷ ଭଳି। ଦୁର୍ବଳତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇଛ, ତାହିଁରେ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଉଦ୍ଵେପତେ ତେ ହୃଦଯଂ ମନସ୍ତେ ପ୍ରତିସୀଦତି । ଊରୁସ୍ତମ୍ଭଗୃହୀତୋଽସି ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ତୁମର ହୃଦୟ କମ୍ପିଯାଉଛି, ମନ ଅଧୋମୁଖ ହେଉଛି; ଉରୁ ଅଟୁଆ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅନିତ୍ଯଂ କିଲ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଚଲାଚଲମ୍ । ଵାତଵେଗପ୍ରଚଲିତା ଅଷ୍ଠୀଲା ଶାଲ୍ମଲେରିଵ
ପାର୍ଥ, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ, ଶାଲମଳୀ ଗଛର ତନ୍ତୁ ଯେପରି ବାୟୁ ଝଟକାରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ତଵୈଷା ଵିକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଗଵାଂ ଵାଗିଵ ମାନୁଷୀ । ମନାଂସି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ମଞ୍ଜଯତ୍ଯପ୍ଲଵାନିଵ
ତୁମର ଏହି ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧି ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନବର କଥା ଭଳି; ଏହା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତରଙ୍ଗରେ ତାରି ଭଳି।
ଇଦଂ ମେ ମହାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତସ୍ଯେଵ ସର୍ପଣମ୍। ଯଦୀଦୃଶଂ ପ୍ରଭାଷେଥା ଭୀମସେନାସମଂ ଵଚଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ପାହାଡ଼ରେ ସର୍ପ ଦେଖିବା ଭଳି, ଯେ ତୁମେ ଭୀମସେନ ସମାନ କଥା କହିପାରିଛ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି କୁଲେ ଜନ୍ମ ଚ ଭାରତ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖି, ଭାରତ, ଉଠ! ନିରାଶାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ନୁହେଁ; ବୀର, ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ନ ଚୈତଦନୁରୂପଂ ତେ ଯତ୍ତେ ଗ୍ଲାନିରରିନ୍ଦମ। ଯଦୋଜସା ନ ଲଭତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ନ ତଦଶ୍ରୁତେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମର ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ତୁମକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ; ଯାହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ପାଇନଥିବା, ତାହା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଥୋକ୍ତୋ ଵାସୁଦେଵେନ ନିତ୍ଯମନ୍ଯୁରମର୍ଷଣଃ। ସଦଶ୍ଵଵତ୍ସମାଧାଵଦ୍ବଭାଷେ ତଦନନ୍ତରମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସଦା କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଭୀମସେନ ଉତ୍ସାହିତ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଉଠିଲେ ଏବଂ ପରେ କହିଲେ।
ଅନ୍ଯଥା ମାଂ ଚିକୀର୍ଷନ୍ତମନ୍ଯଥା ମନ୍ଯସେଽଚ୍ଯୁତ। ପ୍ରଣୀତଭାଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯୁଧି ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍
ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମେ ଭାବୁଛ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର ମନ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟ।
ଵେତ୍ସି ଦାଶାର୍ହ ସତ୍ଯଂ ମେ ଦୀର୍ଘକାଲଂ ସହୋଷିତଃ। ଉତ ଵା ମାଂ ନ ଜାନାସି ପ୍ଲଵନ୍ହୃଦ ଇଵାପ୍ଲଵେ
ଦାଶାର୍ହ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୋ ସହ ରହି, ମୋର ସତ୍ୟ ଜାଣିଛ; କିମ୍ବା ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁନାହାଁ, ତରି ଉପରେ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି ଜଳର ଗଭୀରତା ଜାଣିନଥିବା।
ତସ୍ମାଦନଭିରୁପାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିର୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ସମର୍ଚ୍ଛସି । କଥଂ ହି ଭୀମସେନଂ ମାଂ ଜାନନ୍କଶ୍ଚନ ମାଧଵ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଅନୁଚିତ କଥା ଦେଇ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ; ମାଧବ, ଭୀମସେନ ମୋତେ ଜାଣି, କିଏ ଅନ୍ୟ କଥା କହିପାରିବ?
ବ୍ରୂଯାଦପ୍ରତିରୂପାଣି ଯଥା ମାଂ ଵକ୍ତମର୍ହସି । ତସ୍ମାଦିଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଚନଂ ଵୃଷ୍ଣିନନ୍ଦନ
ମୋତେ ଯେପରି ଉଚିତ, ତେପରି ଅନୁଚିତ କଥା କିଏ କହିପାରିବ? ତେଣୁ, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏହି କଥା ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କହିବି।
ଆତ୍ମନଃ ପୌରୁଷଂ ଚୈଵ ବଲଂ ଚ ନ ସମଂ ପରୈଃ । ସର୍ଵଥାଽନାର୍ଯକର୍ମୈତତ୍ପ୍ରଶଂସା ସ୍ଵଯମାତ୍ମନଃ
ମୋର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ; ସବୁପରି, ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଅତିଵାଦାପଵିଦ୍ଧସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବଲମାତ୍ମନଃ । ପଶ୍ଯେମେ ରୋଦସୀ କୃଷ୍ଣ ଯଯୋରାସନ୍ନିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ତୁମର କଠୋର କଥାରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି କହିବି; କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ଏହି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସିଛନ୍ତି।
ଅଚଲେ ଚାପ୍ରତିଷ୍ଠେ ଚାପ୍ଯନନ୍ତେ ସର୍ଵମାତରୌ । ଯଦୀମେ ସହସା କ୍ରୁଦ୍ଧେ ସମେଯାତାଂ ଶିଲେ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଅନନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା, ଯଦି ଏକାଠି ହେଇ ହଠାତ୍ କ୍ରୋଧିତ ହେଇଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଭଳି—
ଅହମେତେ ନିଗୃହ୍ଣୀଯାଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଚସାଚରେ । ପଶ୍ଯୈତଦନ୍ତରଂ ବାହ୍ଵୋର୍ମହାପରିଘଯୋରିଵ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଇକୁ ମୋର ଦୁଇ ହାତରେ ଅଟୁଆ ଓ ଚଳିତ, ଦବାଇ ରଖିପାରିବି; ଦେଖ, ମୋ ଦୁଇ ହାତର ମଧ୍ୟର ଏହି ଅନ୍ତର, ଦୁଇ ମହା ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି।
ଯ ଏତତ୍ପ୍ରାଯ ମୁଚ୍ଯେତ ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମି ପୁରୂଷମ୍। ହିମଵାଂଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଵଜ୍ରୀ ଵା ବଲମିତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଆଘାତରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ହିମାଳୟ, ସମୁଦ୍ର, କିମ୍ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିଲେ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମଯାଭିପନ୍ନଂ ତ୍ରାଯେରନ୍ବଲମାସ୍ଥାଯ ନ ତ୍ରଯଃ । ଯୁଦ୍ଧାର୍ହାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଣ୍ଡଵେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ
ମୁଁ ଯଦି କାହାକୁ ଧରିଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି ତିନିଜଣେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।
ଅଧଃ ପାଦତଲେନୈତାନଧିଷ୍ଠାସ୍ଯାମି ଭୂତଲେ । ନ ହି ତ୍ଵଂ ନାଭିଜାନାସି ମମ ଵିକ୍ରମମଚ୍ଯୁତ
ମୁଁ ମୋ ପାଦ ତଳରେ ଏମାନେକୁ ଭୂମିରେ ଦବାଇ ଦେବି। ତୁମେ ମୋର ଶକ୍ତିକୁ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହଁ, ଅଚ୍ୟୁତ।
ଯଥା ମଯା ଵିନିର୍ଜିତ୍ଯ ରାଜାନୋ ଵଶଗାଃ କୃତାଃ । ଅଥ ଚେନ୍ମାଂ ନ ଜାନାସି ସୂର୍ଯସ୍ଯେଵୋଦ୍ଯତଃ ପ୍ରଭାମ୍
ମୁଁ ଯେପରି ରାଜାମାନେକୁ ଜିତି ନିଜ ଅଧୀନ କରିଛି, ତୁମେ ମୋତେ ଚିହ୍ନି ପାରୁନାହଁ, ଏହା ଏପରି ଯେ ଉଦୟ ହେଉଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାକୁ ଦେଖିନଥିବା।
ଵିଗାଢେ ଯୁଧି ସଂବାଧେ ଵେତ୍ସ୍ଯସେ ମାଂ ଜନାର୍ଦନ । ପରୁଷୈରାକ୍ଷିପସି କିଂ ଵ୍ରଣଂ ସୂଚ୍ଯେଵ ଚାନଘ
ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଓ ଭିଡ଼ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଜଣିବା, ଜନାର୍ଦନ। ନିର୍ମଳ, ତୁମେ କାହିଁକି ଏପରି କଠୋର କଥା କହୁଛ, ଯେପରି ଘାଉକୁ ସୁଇ ଦେଇ ଚୁବାଇବା?
ଯଥାମତି ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ମାମଧିକଂ ତତଃ । ଦ୍ରଷ୍ଟାସି ଯୁଧି ସଂବାଧେ ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଵୈଶସେଽହନି
ମୁଁ ମୋ ମନରେ ଯେପରି ଭାବି କହୁଛି, ତୁମେ ଏହାରେ ମୋତେ ଅଧିକ ଭାବିବା। ଯୁଦ୍ଧ ଭୟଙ୍କର ଓ ହତ୍ୟାର ଦିନ ଆରମ୍ଭ ହେଲେ, ତୁମେ ମୋତେ ଦେଖିବା।
ମଯା ପ୍ରଣୁନ୍ନାନ୍ମାତଙ୍ଗାତ୍ନଥିନଃ ସାଦନସ୍ତଥା । ତଥା ନରାନଭିକ୍ରୁଦ୍ଧଂ ନିଘ୍ନନ୍ତଂ କ୍ଷତ୍ରିଯର୍ଷଭାନ୍
ମୁଁ ହାତୀମାନେକୁ ଭୂମିରେ ଫେଲିଛି, ତାଙ୍କର ଅସ୍ୱାରମାନେକୁ ମାରିଛି; ଏପରି ଅନ୍ୟମାନେକୁ ଅପ୍ରେରିତ ଭାବରେ ମାରିଛି, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନଶ୍ଟ କରିଛି।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ମାଂ ତ୍ଵଂ ଚ ଲୋକଶ୍ଚ ଵିକର୍ଷନ୍ତଂ ଵରାନ୍ଵରାନ୍ । ନ ମେ ସୀଦନ୍ତି ଗାତ୍ରାଣି ନ ମମୋଦ୍ଵେପତେ ମନଃ
ତୁମେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେକୁ ଟାଣିବା ଦେଖିବେ। ମୋ ଶରୀର କମ୍ପି ନାହିଁ, ମୋ ମନ ଭୟଭିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଲୋକାଦଭିକ୍ରୁଦ୍ଧାନ୍ନ ଭଯଂ ଵିଦ୍ଯତେ ମମ। କିଂ ତୁ ସୌହୃଦମେଵୈତତ୍କୃପଯା ମଧୁସୂଦନ । ସର୍ଵାଂସ୍ତିତିକ୍ଷେ ସଂକ୍ଲେଶାନ୍ମା ସ୍ମ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆକ୍ରମଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ମୋତେ କେହି ଭୟ ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ, ମଧୁସୂଦନ, ଏହା ମାତ୍ର ମିତ୍ରତା ଓ ଦୟା; ମୁଁ ସମସ୍ତ କଷ୍ଟ ସହିବି—ଭାରତମାନେ ନଶ୍ଟ ହେବେ ନାହିଁ।
ଭାଵଂ ଜିଜ୍ଞାସମାନୋଽହଂ ପ୍ରଣଯାଦିଦମବ୍ରଵମ୍ । ନ ଚାକ୍ଷେପାନ୍ନ ପାଣ୍ଡିତ୍ଯାନ୍ନ କ୍ରୋଧାନ୍ନ ଵିଵକ୍ଷଯା
ମୁଁ ତୁମର ଭାବ ଜାଣିବାକୁ ଚାହିଁ, ପ୍ରେମରୁ ଏହି କଥା କହିଛି; ଏହା ନ ଉପାଲୋଚନା, ନ ଚତୁର୍ୟତା, ନ କ୍ରୋଧ, ନ ତର୍କ ପାଇଁ।
ଵେଦାହଂ ତଵ ମାହାତ୍ମ୍ଯସୁତ ତେ ଵେଦ ଯଦ୍ବଲମ୍। ଉତ ତେ ଵେଦ କର୍ମାଣି ନ ତ୍ଵାଂ ପରିଭଵାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ତୁମର ମହିମା, ଶକ୍ତି ଓ କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଜାଣିଛି, ପୁତ୍ର; ମୁଁ ତୁମକୁ ଅବମାନ କରୁନାହିଁ।
ଯଥା ଚାତ୍ମନି କଲ୍ଯାଣଂ ସଂଭାଵଯସି ପାଣ୍ଡଵ । ସହସ୍ରଗୁଣମପ୍ଯେତତ୍ତ୍ଵଯି ସଂଭାଵଯାମ୍ଯହମ୍
ପାଣ୍ଡବ, ତୁମେ ଯେପରି ନିଜ ଭଲକୁ ଭାବୁଛ, ମୁଁ ତୁମର ଭଲକୁ ହଜାର ଗୁଣ ଅଧିକ ଭାବୁଛି।