ନ ଚ ସ୍ଵପିଷି ଜାଗର୍ଷି ନ୍ଯୁବ୍ଜଃ ଶେଷେ ପରନ୍ତପ । ଘୋରାମଶାନ୍ତାଂ ରୁଶତୀଂ ସଦା ଵାଚଂ ପ୍ରଭାଷସେ
ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ତୁମେ ନ ଶୁଅଛ, ନ ଜାଗୁଛ; ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ଶୁଇ ରହ, ସବୁବେଳେ ଭୟଙ୍କର, ଅଶାନ୍ତ ଓ କଠୋର କଥା କହ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନଗ୍ନିଵତ୍ତେନ ସନ୍ତପ୍ତଃ ସ୍ଵେନ ମନ୍ଯୁନା । ଅପ୍ରଶାନ୍ତମନା ଭୀମ ସଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ
ଅଗ୍ନି ପରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅ, ନିଜ କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଯାଅ, ଭୀମ, ତୁମ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ଧୂମା ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଅସ୍ଥିର ରହ।
ଏକାନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵସଞ୍ଶେପେ ଭାରାର୍ତ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ । ଅପି ତ୍ଵାଂ କେଚିଦୁନ୍ମତ୍ତଂ ମନ୍ଯନ୍ତେଽତଦ୍ଵିଦୋ ଜନାଃ
ଏକାକି ରହି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅ ଓ ମନେମନେ କିଛି କହ, ଭାର ଭୋଗୁଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ପରି। କିଛି ଲୋକ ତୁମେ ପାଗଳ ଭାବିଥାନ୍ତି, କାରଣ ସତ୍ୟ କଥା ଜାଣନ୍ତିନାହାନ୍ତି।
ଆରୁଜ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାନ୍ନିର୍ମୂଲାନ୍ଗଜଃ ପରିରୁଜନ୍ନିଵ । ନିଘ୍ନନ୍ପଦ୍ଭିଃ କ୍ଷିତିଂ ଭୀମ ନିଷ୍ଟନନ୍ପରିଧାଵସି
ଏକ ହାତୀ ଯେପରି ଗଛ ଉଖଳି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଭୀମ, ସେପରି ତୁମେ ପାଦ ଦେଇ ମାଟିକୁ ପିଟ, ଗୁଡ଼ିଗୁଡ଼ି କରି ଘୁରୁଛ।
ନାସ୍ମିଞ୍ଜନେ ନ ରମସେ ରହଃ କ୍ଷିପସି ପାଣ୍ଡଵ । ନାନ୍ଯଂ ନିଶି ଦିଵା ଚାପି କଦାଚିଦଭିନନ୍ଦସି
ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହା, ଏକାକି ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହୁନାହା, ଦିନ ହେଉ କି ରାତି, କେବେ କାହା ପାଖରେ ଖୁସି ହୁଅନାହା।
ଅକସ୍ମାତ୍ସ୍ମଯମାନଶ୍ଚ ରହସ୍ଯାସ୍ସେ ରୁଦନ୍ନିଵ। ଜାନ୍ଵୋର୍ମୂର୍ଧାନମାଧାଯ ଚିରମାସ୍ତେ ପ୍ରମୀଲିତଃ
ଅଚାନକ ହସିଯାଅ, ଏକାନ୍ତରେ ବସି କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଅ, ଘଣ୍ଟାଘଣ୍ଟା ହାଟୁ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରୁହ।
ଭ୍ରୁକିଟିଂ ଚ ପୁନଃ କୁର୍ଵନ୍ନୋଷ୍ଠୌ ଚ ଵିଦଶନ୍ନିଵ । ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଦୃଶ୍ଯସେ ଭୀମ ସର୍ଵଂ ତନ୍ମନ୍ଯୁକାରିତମ୍
ପୁଣି ପୁଣି ଭୃକୁଟି ଚମ୍କାଅ, ଓଠ କଟିବା ପରି କର, ଭୀମ, ଏହି ସବୁ କ୍ରୋଧରୁ ହେଉଛି, ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଏଭଳି ଦେଖାଯାଅ।
ଯଥା ତପୁରସ୍ତାତ୍ସଵିତା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁକ୍ରମୁଚ୍ଚରନ୍ । ଯଥା ଚ ପଶ୍ଚାନ୍ନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଧ୍ରୁଵଂ ପର୍ଯେତି ରଶ୍ମିଵାନ୍
ଯେପରି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଆଲୋକ ଛଡ଼ାଏ, ପଛରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କିରଣ ଛଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି—
ତଥା ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତନ୍ନାସ୍ତି ତସ୍ଯ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ହନ୍ତାହଂ ଗଦଯାଭ୍ଯେତ୍ଯ ଦୁର୍ଯୋଧନମମର୍ପଣମ୍
ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମ ନାହିଁ—ମୁଁ ଗଦା ନେଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବି।
ଇତି ସ୍ମ ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରାତୃଣାଂ ସତ୍ଯେନାଲଭସେ ଵଦାମ୍। ତସ୍ଯ ତେ ପ୍ରଶମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରିଯତେଽଦ୍ଯ ପରନ୍ତପ
ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି କଥା କହ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଆଜି ତୁମର ମନ ଶାନ୍ତିରେ ଲାଗିଛି।
ଅହୋ ଯୁଦ୍ଧାଭିକାଙ୍କ୍ଷାଣାଂ ଯୁଦ୍ଧକାଲ ଉପସ୍ଥିତେ । ଚେତାଂସି ଵିପ୍ରତୀପାନି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଭୀଭୀମ ଵିନ୍ଦତି
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଗଲା, ଏମିତି ବେଳେ ତୁମର ମନ ଭୀମ, ଅଚମ୍ବିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି।
ଅହୋ ପାର୍ଥ ନିମିତ୍ତାନି ଵିପରୀତାନି ପଶ୍ଯସି। ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତେ ଜାଗରାନ୍ତେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଅସାଧାରଣ ନିମିତ୍ତ ଦେଖୁଛ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ ଓ ଜାଗ୍ରତର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅହୋ ନାଶଂସସେ କିଂଚିତ୍ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଲୀବ ଇଵାତ୍ମନି । କଶ୍ମଲେନାଭିପନ୍ନୋଽସି ତେନ ତେ ଵିକୃତଂ ମନଃ
ହାଏ, ତୁମେ ମାନବତାର ଅଳ୍ପ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛ, ନିଜ ମନରେ ଏକ ଅପୁରୁଷ ଭଳି। ଦୁର୍ବଳତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇଛ, ତାହିଁରେ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଉଦ୍ଵେପତେ ତେ ହୃଦଯଂ ମନସ୍ତେ ପ୍ରତିସୀଦତି । ଊରୁସ୍ତମ୍ଭଗୃହୀତୋଽସି ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ତୁମର ହୃଦୟ କମ୍ପିଯାଉଛି, ମନ ଅଧୋମୁଖ ହେଉଛି; ଉରୁ ଅଟୁଆ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅନିତ୍ଯଂ କିଲ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଚଲାଚଲମ୍ । ଵାତଵେଗପ୍ରଚଲିତା ଅଷ୍ଠୀଲା ଶାଲ୍ମଲେରିଵ
ପାର୍ଥ, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ, ଶାଲମଳୀ ଗଛର ତନ୍ତୁ ଯେପରି ବାୟୁ ଝଟକାରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ତଵୈଷା ଵିକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଗଵାଂ ଵାଗିଵ ମାନୁଷୀ । ମନାଂସି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ମଞ୍ଜଯତ୍ଯପ୍ଲଵାନିଵ
ତୁମର ଏହି ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧି ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନବର କଥା ଭଳି; ଏହା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତରଙ୍ଗରେ ତାରି ଭଳି।
ଇଦଂ ମେ ମହାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତସ୍ଯେଵ ସର୍ପଣମ୍। ଯଦୀଦୃଶଂ ପ୍ରଭାଷେଥା ଭୀମସେନାସମଂ ଵଚଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ପାହାଡ଼ରେ ସର୍ପ ଦେଖିବା ଭଳି, ଯେ ତୁମେ ଭୀମସେନ ସମାନ କଥା କହିପାରିଛ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି କୁଲେ ଜନ୍ମ ଚ ଭାରତ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖି, ଭାରତ, ଉଠ! ନିରାଶାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ନୁହେଁ; ବୀର, ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ନ ଚୈତଦନୁରୂପଂ ତେ ଯତ୍ତେ ଗ୍ଲାନିରରିନ୍ଦମ। ଯଦୋଜସା ନ ଲଭତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ନ ତଦଶ୍ରୁତେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମର ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ତୁମକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ; ଯାହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ପାଇନଥିବା, ତାହା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଥୋକ୍ତୋ ଵାସୁଦେଵେନ ନିତ୍ଯମନ୍ଯୁରମର୍ଷଣଃ। ସଦଶ୍ଵଵତ୍ସମାଧାଵଦ୍ବଭାଷେ ତଦନନ୍ତରମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସଦା କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଭୀମସେନ ଉତ୍ସାହିତ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଉଠିଲେ ଏବଂ ପରେ କହିଲେ।
ଅନ୍ଯଥା ମାଂ ଚିକୀର୍ଷନ୍ତମନ୍ଯଥା ମନ୍ଯସେଽଚ୍ଯୁତ। ପ୍ରଣୀତଭାଵମତ୍ଯର୍ଥଂ ଯୁଧି ସତ୍ଯପରାକ୍ରମମ୍
ଅଚ୍ୟୁତ, ତୁମେ ଭାବୁଛ ମୁଁ ଅନ୍ୟ କିଛି କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ମୋର ମନ ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ, ଯୁଦ୍ଧରେ ମୋର ପ୍ରଭାବ ସତ୍ୟ।
ଵେତ୍ସି ଦାଶାର୍ହ ସତ୍ଯଂ ମେ ଦୀର୍ଘକାଲଂ ସହୋଷିତଃ। ଉତ ଵା ମାଂ ନ ଜାନାସି ପ୍ଲଵନ୍ହୃଦ ଇଵାପ୍ଲଵେ
ଦାଶାର୍ହ, ତୁମେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ମୋ ସହ ରହି, ମୋର ସତ୍ୟ ଜାଣିଛ; କିମ୍ବା ତୁମେ ମୋତେ ଜାଣୁନାହାଁ, ତରି ଉପରେ ଥିବା ଲୋକ ଭଳି ଜଳର ଗଭୀରତା ଜାଣିନଥିବା।
ତସ୍ମାଦନଭିରୁପାଭିର୍ଵାଗ୍ଭିର୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ସମର୍ଚ୍ଛସି । କଥଂ ହି ଭୀମସେନଂ ମାଂ ଜାନନ୍କଶ୍ଚନ ମାଧଵ
ତେଣୁ, ତୁମେ ଅନୁଚିତ କଥା ଦେଇ ମୋତେ ସମ୍ମାନ କରୁଛ; ମାଧବ, ଭୀମସେନ ମୋତେ ଜାଣି, କିଏ ଅନ୍ୟ କଥା କହିପାରିବ?
ବ୍ରୂଯାଦପ୍ରତିରୂପାଣି ଯଥା ମାଂ ଵକ୍ତମର୍ହସି । ତସ୍ମାଦିଦଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵଚନଂ ଵୃଷ୍ଣିନନ୍ଦନ
ମୋତେ ଯେପରି ଉଚିତ, ତେପରି ଅନୁଚିତ କଥା କିଏ କହିପାରିବ? ତେଣୁ, ବୃଷ୍ଣିମାନଙ୍କର ଆନନ୍ଦ, ଏହି କଥା ମୁଁ ବର୍ତ୍ତମାନ କହିବି।
ଆତ୍ମନଃ ପୌରୁଷଂ ଚୈଵ ବଲଂ ଚ ନ ସମଂ ପରୈଃ । ସର୍ଵଥାଽନାର୍ଯକର୍ମୈତତ୍ପ୍ରଶଂସା ସ୍ଵଯମାତ୍ମନଃ
ମୋର ପୁରୁଷତ୍ୱ ଓ ଶକ୍ତି ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ସମାନ ନୁହେଁ; ସବୁପରି, ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରିବା ଅନାର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ।
ଅତିଵାଦାପଵିଦ୍ଧସ୍ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ବଲମାତ୍ମନଃ । ପଶ୍ଯେମେ ରୋଦସୀ କୃଷ୍ଣ ଯଯୋରାସନ୍ନିମାଃ ପ୍ରଜାଃ
ତୁମର କଠୋର କଥାରେ ଆଘାତିତ ହୋଇ, ମୁଁ ମୋର ଶକ୍ତି କହିବି; କୃଷ୍ଣ, ଦେଖ, ଏହି ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସିଛନ୍ତି।
ଅଚଲେ ଚାପ୍ରତିଷ୍ଠେ ଚାପ୍ଯନନ୍ତେ ସର୍ଵମାତରୌ । ଯଦୀମେ ସହସା କ୍ରୁଦ୍ଧେ ସମେଯାତାଂ ଶିଲେ ଇଵ
ଏହି ଦୁଇ, ଅଚଳ ଓ ଅସ୍ଥିର, ଅନନ୍ତ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ମାତା, ଯଦି ଏକାଠି ହେଇ ହଠାତ୍ କ୍ରୋଧିତ ହେଇଯାନ୍ତି, ପାହାଡ଼ ଭଳି—
ଅହମେତେ ନିଗୃହ୍ଣୀଯାଂ ବାହୁଭ୍ଯାଂ ସଚସାଚରେ । ପଶ୍ଯୈତଦନ୍ତରଂ ବାହ୍ଵୋର୍ମହାପରିଘଯୋରିଵ
ମୁଁ ଏହି ଦୁଇକୁ ମୋର ଦୁଇ ହାତରେ ଅଟୁଆ ଓ ଚଳିତ, ଦବାଇ ରଖିପାରିବି; ଦେଖ, ମୋ ଦୁଇ ହାତର ମଧ୍ୟର ଏହି ଅନ୍ତର, ଦୁଇ ମହା ଲୋହା ଦଣ୍ଡ ଭଳି।
ଯ ଏତତ୍ପ୍ରାଯ ମୁଚ୍ଯେତ ନ ତଂ ପଶ୍ଯାମି ପୁରୂଷମ୍। ହିମଵାଂଶ୍ଚ ସମୁଦ୍ରଶ୍ଚ ଵଜ୍ରୀ ଵା ବଲମିତ୍ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ଆଘାତରୁ କିଏ ମୁକ୍ତି ମିଳିପାରିବ, ମୁଁ ଦେଖୁନାହିଁ; ହିମାଳୟ, ସମୁଦ୍ର, କିମ୍ବା ବଜ୍ରଧାରୀ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଶକ୍ତି ପରୀକ୍ଷା କରିଲେ ମିଳିପାରିବେ ନାହିଁ।
ମଯାଭିପନ୍ନଂ ତ୍ରାଯେରନ୍ବଲମାସ୍ଥାଯ ନ ତ୍ରଯଃ । ଯୁଦ୍ଧାର୍ହାନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯାନ୍ସର୍ଵାନ୍ପାଣ୍ଡଵେଷ୍ଵାତତାଯିନଃ
ମୁଁ ଯଦି କାହାକୁ ଧରିଯାଏ, ତାଙ୍କୁ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି ତିନିଜଣେ ମଧ୍ୟ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ସହ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ମୁଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ।