ଅପ୍ଯଯଂ ନଃ କୁରୂଣାଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯୁଗାନ୍ତେ କାଲସଂଭୃତଃ । ଦୁର୍ଯୋଧନଃ କୁଲାଙ୍ଗାରୋ ଜଘନ୍ଯଃ ପାପପୂରୁଷଃ
ସମ୍ଭବତଃ ଏହି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯୁଗ ଶେଷରେ କାଳର ଦୁର୍ଘଟନା ଭଳି, ବଂଶର ଅପମାନ ଓ ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ଲୋକ।
ତସ୍ମାନ୍ମୃଦୁ ଶନୈର୍ବ୍ରୂଯା ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍ । କାମାନୁବଦ୍ଧଂ ବହୁଲଂ ନୋଗ୍ରମୁଗ୍ରପରାକ୍ରମମ୍
ତେଣୁ, ମୃଦୁ ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ କଥା କହ, ଧର୍ମ ଓ ଲାଭ ସହିତ ଉପକାରୀ କଥା, ଆଶା ଥିବା, କିନ୍ତୁ କଠୋର କିମ୍ବା ଅତି ତୀବ୍ର ନୁହେଁ।
ଅପି ଦୁର୍ଯୋଧନଂ କୃଷ୍ଣ ସର୍ଵେ ଵଯମଧଶ୍ଚରାଃ। ନୀଚୈର୍ଭୂତ୍ଵାଽନୁଯାସ୍ଯାମୋ ମା ସ୍ମ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ନମ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା; ଆମ ପାଇଁ ଭାରତମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ।
ଅପ୍ଯୁଦାସୀନଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥା ନଃ କୁରୁଭିଃ ସହ। ଵାସୁଦେଵ ତଥା କାର୍ଯଂ ନ କୁରୂନନଯଃ ସ୍ପୃଶେତ୍
ଆମର ଆଚରଣ ଉଦାସୀନ ରହୁ, ହେ ବାସୁଦେବ, ଯେଉଁପରି ଆମେ କୁରୁମାନେ ସହିତ ରହିପାରିବା; ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁପରି କୁରୁମାନେ ଉପରେ ଅପଦ ନ ଆସୁ।
ଵାଚ୍ଯଃ ପିତାମହୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଯେ ଚ କୃଷ୍ଣ ସମାସଦଃ । ଭ୍ରାତୄଣାମସ୍ତୁ ସୌଭ୍ରାତ୍ରଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍
ହେ କୃଷ୍ଣ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ସହ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଓ ଏକତା ରହୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ଅହମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯେଵଂ ରାଜା ଚୈଵ ପ୍ରଶଂସତି । ଅର୍ଜୁନୋ ନୈଵ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥୀ ଭୂଯସୀ ହି ଦଯାଽର୍ଜୁନେ
ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁଛନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହାଁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଦୟା ଅଛି।
ଏତଛ୍ରୁତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ କେଶଵଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ। ଅଭୂତପୂର୍ଵଂ ଭୀମସ୍ଯ ମାର୍ଦଵୋପହିତଂ ଵଚଃ
ଏହା ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ କେଶବ ହସିଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ, କାରଣ ଭୀମଙ୍କ କଥା ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖାଯାଇନଥିବା ଭାବରେ ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଗିରେରିଵ ଲଘୁତ୍ଵଂ ତଚ୍ଛୀତତ୍ଵମିଵ ପାଵକେ। ମତ୍ଵା ରାମାନୁଜଃ ଶୌରିଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵା ଵୃକୋଦରମ୍
ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ହଳକା, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶୀତଳ—ଏଭଳି ଭାବି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଶୌରି, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ, ଭୀମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସନ୍ତେଜସଂସ୍ତଦା ଵାଗ୍ଭିର୍ଭାତରିଶ୍ଵେଵ ପାଵକମ୍। ଉଵାଚ ଭୀମମାସୀନଂ କୃପଯାଽଭିପରିପ୍ଲୁତମ୍
ଯେପରି ହବା ଲାଗିଲେ ଅଗ୍ନି ପୁଣି ଜଳିଉଥାଏ, ସେପରି କୃଷ୍ଣ ଦୟାରେ ଭିଜିଥିବା ଭୀମଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵମନ୍ଯଦା ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧମେଵ ପ୍ରଶଂସସି। ଵଧାମିନନ୍ଦିନଃ କ୍ରୂରାନ୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରନ୍ମିମର୍ଦିଷୁଃ
ଭୀମସେନ, ସାଧାରଣତଃ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗୁଣଗାନ କର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କୃର ପୁଅମାନେ ମରିବାକୁ ଚାହିଁ ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ।
ନ ଚ ସ୍ଵପିଷି ଜାଗର୍ଷି ନ୍ଯୁବ୍ଜଃ ଶେଷେ ପରନ୍ତପ । ଘୋରାମଶାନ୍ତାଂ ରୁଶତୀଂ ସଦା ଵାଚଂ ପ୍ରଭାଷସେ
ହେ ଶତ୍ରୁଦଳନ, ତୁମେ ନ ଶୁଅଛ, ନ ଜାଗୁଛ; ଗୋଟିଏ ପାଖରେ ଶୁଇ ରହ, ସବୁବେଳେ ଭୟଙ୍କର, ଅଶାନ୍ତ ଓ କଠୋର କଥା କହ।
ନିଃଶ୍ଵସନ୍ନଗ୍ନିଵତ୍ତେନ ସନ୍ତପ୍ତଃ ସ୍ଵେନ ମନ୍ଯୁନା । ଅପ୍ରଶାନ୍ତମନା ଭୀମ ସଧୂମ ଇଵ ପାଵକଃ
ଅଗ୍ନି ପରି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅ, ନିଜ କ୍ରୋଧରେ ଜଳିଯାଅ, ଭୀମ, ତୁମ ମନ କେବେ ଶାନ୍ତ ହୁଏନି, ଧୂମା ଉଠୁଥିବା ଅଗ୍ନି ପରି ଅସ୍ଥିର ରହ।
ଏକାନ୍ତେ ନିଃଶ୍ଵସଞ୍ଶେପେ ଭାରାର୍ତ ଇଵ ଦୁର୍ବଲଃ । ଅପି ତ୍ଵାଂ କେଚିଦୁନ୍ମତ୍ତଂ ମନ୍ଯନ୍ତେଽତଦ୍ଵିଦୋ ଜନାଃ
ଏକାକି ରହି ଗଭୀର ଶ୍ୱାସ ନିଅ ଓ ମନେମନେ କିଛି କହ, ଭାର ଭୋଗୁଥିବା ଦୁର୍ବଳ ଲୋକ ପରି। କିଛି ଲୋକ ତୁମେ ପାଗଳ ଭାବିଥାନ୍ତି, କାରଣ ସତ୍ୟ କଥା ଜାଣନ୍ତିନାହାନ୍ତି।
ଆରୁଜ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାନ୍ନିର୍ମୂଲାନ୍ଗଜଃ ପରିରୁଜନ୍ନିଵ । ନିଘ୍ନନ୍ପଦ୍ଭିଃ କ୍ଷିତିଂ ଭୀମ ନିଷ୍ଟନନ୍ପରିଧାଵସି
ଏକ ହାତୀ ଯେପରି ଗଛ ଉଖଳି ଦୁଃଖ ଦେଉଛି, ଭୀମ, ସେପରି ତୁମେ ପାଦ ଦେଇ ମାଟିକୁ ପିଟ, ଗୁଡ଼ିଗୁଡ଼ି କରି ଘୁରୁଛ।
ନାସ୍ମିଞ୍ଜନେ ନ ରମସେ ରହଃ କ୍ଷିପସି ପାଣ୍ଡଵ । ନାନ୍ଯଂ ନିଶି ଦିଵା ଚାପି କଦାଚିଦଭିନନ୍ଦସି
ଏହି ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ କେବେ ଆନନ୍ଦ ପାଉନାହା, ଏକାକି ରହିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଚାହୁନାହା, ଦିନ ହେଉ କି ରାତି, କେବେ କାହା ପାଖରେ ଖୁସି ହୁଅନାହା।
ଅକସ୍ମାତ୍ସ୍ମଯମାନଶ୍ଚ ରହସ୍ଯାସ୍ସେ ରୁଦନ୍ନିଵ। ଜାନ୍ଵୋର୍ମୂର୍ଧାନମାଧାଯ ଚିରମାସ୍ତେ ପ୍ରମୀଲିତଃ
ଅଚାନକ ହସିଯାଅ, ଏକାନ୍ତରେ ବସି କାନ୍ଦୁଥିବା ପରି ଦେଖାଯାଅ, ଘଣ୍ଟାଘଣ୍ଟା ହାଟୁ ଉପରେ ମୁଣ୍ଡ ରଖି ଚୁପ୍ଚାପ ରୁହ।
ଭ୍ରୁକିଟିଂ ଚ ପୁନଃ କୁର୍ଵନ୍ନୋଷ୍ଠୌ ଚ ଵିଦଶନ୍ନିଵ । ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଂ ଦୃଶ୍ଯସେ ଭୀମ ସର୍ଵଂ ତନ୍ମନ୍ଯୁକାରିତମ୍
ପୁଣି ପୁଣି ଭୃକୁଟି ଚମ୍କାଅ, ଓଠ କଟିବା ପରି କର, ଭୀମ, ଏହି ସବୁ କ୍ରୋଧରୁ ହେଉଛି, ତୁମେ ବାରମ୍ବାର ଏଭଳି ଦେଖାଯାଅ।
ଯଥା ତପୁରସ୍ତାତ୍ସଵିତା ଦୃଶ୍ଯତେ ଶୁକ୍ରମୁଚ୍ଚରନ୍ । ଯଥା ଚ ପଶ୍ଚାନ୍ନିର୍ମୁକ୍ତୋ ଧ୍ରୁଵଂ ପର୍ଯେତି ରଶ୍ମିଵାନ୍
ଯେପରି ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାହାର ଆଲୋକ ଛଡ଼ାଏ, ପଛରେ ମଧ୍ୟ ତାହାର କିରଣ ଛଡ଼ି ଚାଲିଯାଏ, ସେପରି—
ତଥା ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମ୍ଯେତନ୍ନାସ୍ତି ତସ୍ଯ ଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ହନ୍ତାହଂ ଗଦଯାଭ୍ଯେତ୍ଯ ଦୁର୍ଯୋଧନମମର୍ପଣମ୍
ମୁଁ ସତ୍ୟ କହୁଛି, ଏଥିରେ କେବେ ଭ୍ରମ ନାହିଁ—ମୁଁ ଗଦା ନେଇ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କୁ ନିଶ୍ଚିତ ମାରିଦେବି।
ଇତି ସ୍ମ ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରାତୃଣାଂ ସତ୍ଯେନାଲଭସେ ଵଦାମ୍। ତସ୍ଯ ତେ ପ୍ରଶମେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧ୍ରିଯତେଽଦ୍ଯ ପରନ୍ତପ
ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ସତ୍ୟକୁ ସାକ୍ଷୀ ରଖି କଥା କହ, ଶତ୍ରୁଦଳନ, ଆଜି ତୁମର ମନ ଶାନ୍ତିରେ ଲାଗିଛି।
ଅହୋ ଯୁଦ୍ଧାଭିକାଙ୍କ୍ଷାଣାଂ ଯୁଦ୍ଧକାଲ ଉପସ୍ଥିତେ । ଚେତାଂସି ଵିପ୍ରତୀପାନି ଯତ୍ତ୍ଵାଂ ଭୀଭୀମ ଵିନ୍ଦତି
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଆଶା କରୁଛନ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧର ସମୟ ଆସିଗଲା, ଏମିତି ବେଳେ ତୁମର ମନ ଭୀମ, ଅଚମ୍ବିତ ଭାବରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱରେ ପଡ଼ିଛି।
ଅହୋ ପାର୍ଥ ନିମିତ୍ତାନି ଵିପରୀତାନି ପଶ୍ଯସି। ସ୍ଵପ୍ନାନ୍ତେ ଜାଗରାନ୍ତେ ଚ ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ହେ ପାର୍ଥ, ତୁମେ ଅସାଧାରଣ ନିମିତ୍ତ ଦେଖୁଛ, ସ୍ୱପ୍ନର ଶେଷରେ ଓ ଜାଗ୍ରତର ଶେଷରେ ମଧ୍ୟ, ଏହିକାରଣରୁ ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅହୋ ନାଶଂସସେ କିଂଚିତ୍ପୁଂସ୍ତ୍ଵଂ କ୍ଲୀବ ଇଵାତ୍ମନି । କଶ୍ମଲେନାଭିପନ୍ନୋଽସି ତେନ ତେ ଵିକୃତଂ ମନଃ
ହାଏ, ତୁମେ ମାନବତାର ଅଳ୍ପ ଚିହ୍ନ ଦେଖାଉଛ, ନିଜ ମନରେ ଏକ ଅପୁରୁଷ ଭଳି। ଦୁର୍ବଳତାରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହେଇଛ, ତାହିଁରେ ତୁମର ମନ ଅସ୍ଥିର ହୋଇଯାଇଛି।
ଉଦ୍ଵେପତେ ତେ ହୃଦଯଂ ମନସ୍ତେ ପ୍ରତିସୀଦତି । ଊରୁସ୍ତମ୍ଭଗୃହୀତୋଽସି ତସ୍ମାତ୍ପ୍ରଶମମିଚ୍ଛସି
ତୁମର ହୃଦୟ କମ୍ପିଯାଉଛି, ମନ ଅଧୋମୁଖ ହେଉଛି; ଉରୁ ଅଟୁଆ ହୋଇଯାଇଛି, ଏହିପରି ତୁମେ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଛ।
ଅନିତ୍ଯଂ କିଲ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ପାର୍ଥ ଚିତ୍ତଂ ଚଲାଚଲମ୍ । ଵାତଵେଗପ୍ରଚଲିତା ଅଷ୍ଠୀଲା ଶାଲ୍ମଲେରିଵ
ପାର୍ଥ, ମନୁଷ୍ୟର ମନ ସତ୍ୟରେ ଅସ୍ଥିର ଏବଂ ଅନିତ୍ୟ, ଶାଲମଳୀ ଗଛର ତନ୍ତୁ ଯେପରି ବାୟୁ ଝଟକାରେ ଉଡ଼ିଯାଏ।
ତଵୈଷା ଵିକୃତା ବୁଦ୍ଧିର୍ଗଵାଂ ଵାଗିଵ ମାନୁଷୀ । ମନାଂସି ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରାଣାଂ ମଞ୍ଜଯତ୍ଯପ୍ଲଵାନିଵ
ତୁମର ଏହି ବିକୃତ ବୁଦ୍ଧି ଗୋମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାନବର କଥା ଭଳି; ଏହା ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ମନକୁ ଅସ୍ଥିର କରେ, ତରଙ୍ଗରେ ତାରି ଭଳି।
ଇଦଂ ମେ ମହାଦାଶ୍ଚର୍ଯଂ ପର୍ଵତସ୍ଯେଵ ସର୍ପଣମ୍। ଯଦୀଦୃଶଂ ପ୍ରଭାଷେଥା ଭୀମସେନାସମଂ ଵଚଃ
ମୋ ପାଇଁ ଏହା ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ପାହାଡ଼ରେ ସର୍ପ ଦେଖିବା ଭଳି, ଯେ ତୁମେ ଭୀମସେନ ସମାନ କଥା କହିପାରିଛ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସ୍ଵାନି କର୍ମାଣି କୁଲେ ଜନ୍ମ ଚ ଭାରତ । ଉତ୍ତିଷ୍ଠସ୍ଵ ଵିଷାଦଂ ମା କୃଥା ଵୀର ସ୍ଥିରୋ ଭଵ
ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମକୁ ଦେଖି, ଭାରତ, ଉଠ! ନିରାଶାକୁ ଅନୁଭବ କରିବା ନୁହେଁ; ବୀର, ଦୃଢ଼ ହେଉ।
ନ ଚୈତଦନୁରୂପଂ ତେ ଯତ୍ତେ ଗ୍ଲାନିରରିନ୍ଦମ। ଯଦୋଜସା ନ ଲଭତେ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ନ ତଦଶ୍ରୁତେ
ଶତ୍ରୁଘ୍ନ, ତୁମର ଏହି ଦୁର୍ବଳତା ତୁମକୁ ଅନୁକୂଳ ନୁହେଁ; ଯାହା କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିରେ ପାଇନଥିବା, ତାହା ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ।
ତଥୋକ୍ତୋ ଵାସୁଦେଵେନ ନିତ୍ଯମନ୍ଯୁରମର୍ଷଣଃ। ସଦଶ୍ଵଵତ୍ସମାଧାଵଦ୍ବଭାଷେ ତଦନନ୍ତରମ୍
ବାସୁଦେବଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ସଦା କ୍ରୋଧିତ ଓ ଅଦମ୍ୟ ଭୀମସେନ ଉତ୍ସାହିତ ଘୋଡ଼ା ଭଳି ଉଠିଲେ ଏବଂ ପରେ କହିଲେ।