ମନୁଷ୍ଯଲୋକକ୍ଷଯକୃତ୍ସୁଘୋରୋ ନୋ ଚେଦନୁପ୍ରାପ୍ତ ଇହାନ୍ତକଃ ସ୍ଯାତ୍। ଶସ୍ତ୍ରାଣି ଯନ୍ତ୍ରଂ କଵଚାନ୍ରଥାଂଶ୍ଚ ନାଗାନ୍ହଯାଂଶ୍ଚ ପ୍ରତିପାଦଯିତ୍ଵା
ମନୁଷ୍ୟ ଲୋକର ଭୟଙ୍କର ବିନାଶ ଆସୁଛି, ଯଦି ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଏଠାରେ ଆସିନଥିଲେ; କାରଣ ଅସ୍ତ୍ର, ଯନ୍ତ୍ର, କବଚ, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ା ସବୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉଛି।
ଯୋଧାଶ୍ଚ ସର୍ଵେ କୃତନିଶ୍ଚଯାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତୁ ହସ୍ତ୍ଯଶ୍ଵରଥେଷୁ ଯତ୍ତାଃ। ସାଙ୍ଗ୍ରାମିକଂ ତେ ଯଦୁପାର୍ଜନୀଯଂ ସର୍ଵଂ ସମଗ୍ରଂ କୁରୁ ତନ୍ନରେନ୍ଦ୍ର
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ କରି, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା ଓ ରଥରେ ପ୍ରସ୍ତୁତ ରୁହନ୍ତୁ; ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଯାହା ଆବଶ୍ୟକ, ରାଜା, ସେସବୁ ସଂଗ୍ରହ କର।
ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ନ ହ୍ଯଲମଦ୍ଯ ଦାତୁଂ ଜୀଵଂସ୍ତଵୈତନ୍ନୃପତେ କଥଂଚିତ୍। ଯତ୍ତେ ପୁରସ୍ତାଦଭଵତ୍ସମୃଦ୍ଧଂ ଦ୍ଯୂତେ ହୃତଂ ପାଣ୍ଡଵମୁଖ୍ଯ ରାଜ୍ଯମ୍
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଏହି ସମ୍ପଦ ତୁମକୁ ଏବେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ କେବେ ଦେବେ ନାହିଁ, ରାଜା; ଯେଉଁ ରାଜ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ ତୁମର ଥିଲା, ଯାହା ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୟୂତରେ ହାରାଯାଇଥିଲା।
ଯଥାଯଥୈଵ ଶାନ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍କୁରୂଣାଂ ମଧୁସୂଦନ। ତଥାତଥୈଵ ଭାଷେଥା ମା ସ୍ମ ଯୁଦ୍ଧେନ ଭୀଷଯେଃ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେପରି ଶାନ୍ତି ସମ୍ଭବ, ସେପରି ଭାବରେ କଥା କହ; ଯୁଦ୍ଧର କଥା କହି ସେମାନଙ୍କୁ ଭୟଭୀତ କରନି।
ଅମର୍ଷୀ ଜାତସଂରମ୍ଭଃ ଶ୍ରେଯୋଦ୍ଵେଷୀ ମହାମନାଃ। ନୋଗ୍ରଂ ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ଵାଚ୍ଯଃ ସାମ୍ନୈଵେନଂ ସମାଚରେଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଅସହିଷ୍ଣୁ, ତୁରନ୍ତ ରୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଉତ୍ତମରେ ଦ୍ୱେଷ ରଖେ ଓ ଅହଂକାରୀ; ତାଙ୍କୁ କଠୋର କଥା କହନି, ମୃଦୁ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କର।
ପ୍ରକୃତ୍ଯା ପାପସତ୍ଵଶ୍ଚ ତୁଲ୍ଯଚେତାସ୍ତୁ ଦସ୍ଯୁଭିଃ । ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦମତ୍ତଶ୍ଚ କୃତଵୈରଶ୍ଚ ପାଣ୍ଡଵୈଃ
ସେ ପ୍ରକୃତିରୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତାଳି, ତାଙ୍କର ମନ ଚୋରମାନେ ପରି, ଶକ୍ତିରେ ମଦମସ୍ତ ଓ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧୀ।
ଅଦୀର୍ଘଦର୍ଶୀ ନିଷ୍ଠୂରୀ କ୍ଷେପ୍ତା କ୍ରୂରପରାକ୍ରମଃ । ଦୀର୍ଘମନ୍ଯୁରନେଯଶ୍ଚ ପାପାତ୍ମା ନିକୃତିପ୍ରିଯଃ
ସେ ଅଗ୍ରହୀ, କଠୋର, ଅପମାନ କରିବାକୁ ଭଲପାଏ, ଦୟାହୀନ ଶକ୍ତିରେ ଭୟଙ୍କର, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ରୁଷି ରହେ, ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ମନେ ଖରାପ, ଚତୁର ଚଳାକିରେ ଆସକ୍ତ।
ମ୍ରିଯେତାପି ନ ଭଜ୍ଯେତ ନୈଵ ଜହ୍ଯାତ୍ସ୍ଵକଂ ମତମ୍। ତାଦୃଶେନ ଶମଃ କୃଷ୍ଣ ମନ୍ଯେ ପରମଦୁଷ୍କରଃ
ସେ ମରିଯାଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଭାଙ୍ଗିଯିବେ ନାହିଁ, କିମ୍ବା ନିଜ ମତ ଛାଡିବେ ନାହିଁ; ଏମିତି ଲୋକ ସହିତ ଶାନ୍ତି କରିବା, ହେ କୃଷ୍ଣ, ମୋତେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟକର।
ସୁହୃଦାମପ୍ଯଵାଚୀନସ୍ତ୍ଯକ୍ତଧର୍ମା ପ୍ରିଯାନୃତଃ । ପ୍ରତିହନ୍ତ୍ଯେ ସୁହୃଦାଂ ଵାଚଶ୍ଚୈଵ ମନାଂସି ଚ
ସେ ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅସମ୍ମାନ ଦେଉଛି, ଧର୍ମକୁ ଛାଡିଦେଇଛି, ମିଥ୍ୟା କଥାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ; ମିତ୍ରମାନଙ୍କର କଥା ଓ ମନକୁ ବିପକ୍ଷ କରେ।
ସ ମନ୍ଯୁଵଶମାପନ୍ନଃ ସ୍ଵଭାଵଂ ଦୁଷ୍ଟମାସ୍ଥିତଃ । ସ୍ଵଭାଵାତ୍ପାପମଭ୍ଯେତି ତୃଣୈଶ୍ଛନ୍ନ ଇଵୋରଗଃ
ସେ କ୍ରୋଧରେ ଆବୃତ, ଖରାପ ସ୍ୱଭାବ ଧାରଣ କରିଛି; ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଦୁଷ୍ଟତାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ, ଘାସ ତଳେ ଲୁଚିଥିବା ସାପ ଭଳି।
ଦୁର୍ଯୋଧନୋ ହି ଯତ୍ସେନଃ ସର୍ଵଥା ଵିଦିତସ୍ତଵ । ଯଚ୍ଛୀଲୋ ଯତ୍ସ୍ଵଭାଵଶ୍ଚ ଯଦ୍ବଲୋ ଯତ୍ପରାକ୍ରମଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଓ ତାଙ୍କର ସେନା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ତାଙ୍କର ଚରିତ୍ର, ସ୍ୱଭାବ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରଭାବ କେମିତି, ସେ ସବୁ ତୁମେ ଅବଗତ।
ପୁରା ପ୍ରସନ୍ନାଃ କୁରଵଃ ସହପୁତ୍ରାସ୍ତଥା ଵଯମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରଜ୍ଯେଷ୍ଠା ଇଵାଭୂମ ମୋଦମାନାଃ ସବାନ୍ଧଵାଃ
ପୂର୍ବେ କୁରୁମାନେ ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ସହିତ ଓ ଆମେ ସମେତ, ସମସ୍ତେ ଆନନ୍ଦ ଓ ସନ୍ତୋଷରେ ଏକାଠି ରହୁଥିଲୁ; ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ଭଳି।
ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ଯ କ୍ରୋଧେନ ଭରତା ମଧୁସୂଦନ। ଧକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଶିଶିରାପାଯେ ଵନାନୀଵ ହୁତାଶନୈଃ
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଦ୍ୱାରା, ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଭାରତମାନେ ଶୀତକାଳ ଶେଷରେ ଅଗ୍ନିରେ ଜଳିଯିବା ଜଙ୍ଗଲ ଭଳି ଧ୍ୱଂସ ହେବେ।
ଅଷ୍ଟାଦଶେମେ ରାଜାନଃ ପ୍ରଖ୍ଯାତ ମଧୁସୂଦନ । ଯେ ସମୁଚ୍ଚିଚ୍ଛିଦୁର୍ଜ୍ଞାତୀନ୍ସୁହୃଦଶ୍ଚ ସବାନ୍ଧଵାନ୍
ଏହି ଅଠରୋଟି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ରାଜା, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାତି, ମିତ୍ର ଓ ବନ୍ଧୁମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଦେଇଛନ୍ତି।
ଅସୁରାଣାଂ ସମୃଦ୍ଧାନାଂ ଜ୍ଵଲତାମିଵ ତେଜସା। ପର୍ଯାଯକାଲେ ଧର୍ମସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତେ କଲିରଜାଯତ
ଶକ୍ତିରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ଓ ସମୃଦ୍ଧ ଅସୁରମାନେ ମଧ୍ୟ, ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମର ସମୟ ଶେଷ ହେଲା, ତେବେ କଳିଯୁଗ ଆସିଗଲା।
ହୈହଯାନାମୁଦାଵର୍ତୋ ନୀପାନାଂ ଜନମେଜଯଃ । ବହୁଲସ୍ତାଲଜଙ୍ଘାନାଂ କୃମୀଣାମୁଦ୍ଧତୋ ଵସୁଃ
ହୈହୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଉଦାବର୍ତ୍ତ, ନୀପମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଜନମେଜୟ, ତାଳଜଂଘମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବହୁଳ, କ୍ରିମିମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅହଂକାରୀ ବସୁ।
ଅଜବିନ୍ଦୁଃ ସୁଵୀରାଣାଂ ସୁରାଷ୍ଟ୍ରାଣାଂ ରୁଷର୍ଦ୍ଧିକଃ। ଅର୍କଜଶ୍ଚ ବଲୀହାନାଂ ଚୀନାନାଂ ଧୌତମୂଲକଃ
ସୁବୀରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଜବିନ୍ଦୁ, ସୁରାଷ୍ଟ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ରୁଷର୍ଦ୍ଧିକ, ବଳୀହାନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅର୍କଜ, ଚୀନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧୌତମୂଳକ।
ହଯଗ୍ରୀଵୋ ଵିଦେହାନାଂ ଵରଯୁଶ୍ଚ ମହୌଜସାମ୍ । ବାହୁଃ ସୁନ୍ଦରଵଂଶାନାଂ ଦୀପ୍ତାକ୍ଷାଣାଂ ପୁରୂରଵାଃ
ବିଦେହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହୟଗ୍ରୀବ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବରୟୁ, ସୁନ୍ଦରବଂଶୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାହୁ, ଦୀପ୍ତ ଚକ୍ଷୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁରୁରବା।
ସହଜଶ୍ଚେଦିମତ୍ସ୍ଯାନାଂ ପ୍ରଵୀରାଣାଂ ଵୃଷଧ୍ଵଜଃ । ଧାରଣଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଵତ୍ସାନାଂ ମୁକୁଟାନାଂ ଵିଗାହନଃ
ଛେଦି ଓ ମତ୍ସ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସହଜ, ପ୍ରବୀରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଚନ୍ଦ୍ରବତ୍ସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଧାରଣ, ମୁକୁଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିଗାହନ।
ଶମଶ୍ଚ ନନ୍ଦିଵେଗାନାମିତ୍ଯେତେ କୁଲପାଂସନାଃ । ଯୁଗାନ୍ତେ କୃଷ୍ଣ ସଂଭୂତାଃ କୁଲେଷୁ ପୁରୁଷାଧମାଃ
ନନ୍ଦିବେଗମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶମ; ଏମାନେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ତାଙ୍କର ବଂଶର ଅପମାନ, ଯୁଗ ଶେଷରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ପରିବାରରେ ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ଲୋକ।
ଅପ୍ଯଯଂ ନଃ କୁରୂଣାଂ ସ୍ଯାଦ୍ଯୁଗାନ୍ତେ କାଲସଂଭୃତଃ । ଦୁର୍ଯୋଧନଃ କୁଲାଙ୍ଗାରୋ ଜଘନ୍ଯଃ ପାପପୂରୁଷଃ
ସମ୍ଭବତଃ ଏହି ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ମଧ୍ୟ, କୁରୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯୁଗ ଶେଷରେ କାଳର ଦୁର୍ଘଟନା ଭଳି, ବଂଶର ଅପମାନ ଓ ସବୁଠାରୁ ଖରାପ ଲୋକ।
ତସ୍ମାନ୍ମୃଦୁ ଶନୈର୍ବ୍ରୂଯା ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ହିତମ୍ । କାମାନୁବଦ୍ଧଂ ବହୁଲଂ ନୋଗ୍ରମୁଗ୍ରପରାକ୍ରମମ୍
ତେଣୁ, ମୃଦୁ ଓ ଧୀରେ ଧୀରେ କଥା କହ, ଧର୍ମ ଓ ଲାଭ ସହିତ ଉପକାରୀ କଥା, ଆଶା ଥିବା, କିନ୍ତୁ କଠୋର କିମ୍ବା ଅତି ତୀବ୍ର ନୁହେଁ।
ଅପି ଦୁର୍ଯୋଧନଂ କୃଷ୍ଣ ସର୍ଵେ ଵଯମଧଶ୍ଚରାଃ। ନୀଚୈର୍ଭୂତ୍ଵାଽନୁଯାସ୍ଯାମୋ ମା ସ୍ମ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ଯଦି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଉପରେ ଥାଏ ମଧ୍ୟ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଆମେ ସମସ୍ତେ ନମ୍ର ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରିବା; ଆମ ପାଇଁ ଭାରତମାନେ ନଶ୍ଟ ହେଉ ନାହିଁ।
ଅପ୍ଯୁଦାସୀନଵୃତ୍ତିଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯଥା ନଃ କୁରୁଭିଃ ସହ। ଵାସୁଦେଵ ତଥା କାର୍ଯଂ ନ କୁରୂନନଯଃ ସ୍ପୃଶେତ୍
ଆମର ଆଚରଣ ଉଦାସୀନ ରହୁ, ହେ ବାସୁଦେବ, ଯେଉଁପରି ଆମେ କୁରୁମାନେ ସହିତ ରହିପାରିବା; ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ କର, ଯେଉଁପରି କୁରୁମାନେ ଉପରେ ଅପଦ ନ ଆସୁ।
ଵାଚ୍ଯଃ ପିତାମହୋ ଵୃଦ୍ଧୋ ଯେ ଚ କୃଷ୍ଣ ସମାସଦଃ । ଭ୍ରାତୄଣାମସ୍ତୁ ସୌଭ୍ରାତ୍ରଂ ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତାମ୍
ହେ କୃଷ୍ଣ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମହ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବୃଦ୍ଧମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ, ସେମାନଙ୍କୁ ଆଦର ସହ କଥା କହିବା ଉଚିତ। ଭାଇମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସ୍ନେହ ଓ ଏକତା ରହୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁଅ ଶାନ୍ତ ହେଉ।
ଅହମେତଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯେଵଂ ରାଜା ଚୈଵ ପ୍ରଶଂସତି । ଅର୍ଜୁନୋ ନୈଵ ଯୁଦ୍ଧାର୍ଥୀ ଭୂଯସୀ ହି ଦଯାଽର୍ଜୁନେ
ମୁଁ ଏହି କଥା କହୁଛି, ରାଜା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରୁଛନ୍ତି। ଅର୍ଜୁନ ଯୁଦ୍ଧ ଚାହାଁନାହାନ୍ତି, କାରଣ ତାଙ୍କ ହୃଦୟରେ ବଡ଼ ଦୟା ଅଛି।
ଏତଛ୍ରୁତ୍ଵା ମହାବାହୁଃ କେଶଵଃ ପ୍ରହସନ୍ନିଵ। ଅଭୂତପୂର୍ଵଂ ଭୀମସ୍ଯ ମାର୍ଦଵୋପହିତଂ ଵଚଃ
ଏହା ଶୁଣି, ବଳଶାଳୀ କେଶବ ହସିଥିବା ପରି ଦେଖାଇଲେ, କାରଣ ଭୀମଙ୍କ କଥା ପୂର୍ବେ କେବେ ଦେଖାଯାଇନଥିବା ଭାବରେ ମୃଦୁ ଓ ନମ୍ର ହୋଇଥିଲା।
ଗିରେରିଵ ଲଘୁତ୍ଵଂ ତଚ୍ଛୀତତ୍ଵମିଵ ପାଵକେ। ମତ୍ଵା ରାମାନୁଜଃ ଶୌରିଃ ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ଵା ଵୃକୋଦରମ୍
ପାହାଡ଼ ହେଉଛି ହଳକା, ଅଗ୍ନି ହେଉଛି ଶୀତଳ—ଏଭଳି ଭାବି, ରାମଙ୍କ ଭାଇ ଶୌରି, ଶାର୍ଙ୍ଗଧନ୍ୱୀ, ଭୀମଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ସନ୍ତେଜସଂସ୍ତଦା ଵାଗ୍ଭିର୍ଭାତରିଶ୍ଵେଵ ପାଵକମ୍। ଉଵାଚ ଭୀମମାସୀନଂ କୃପଯାଽଭିପରିପ୍ଲୁତମ୍
ଯେପରି ହବା ଲାଗିଲେ ଅଗ୍ନି ପୁଣି ଜଳିଉଥାଏ, ସେପରି କୃଷ୍ଣ ଦୟାରେ ଭିଜିଥିବା ଭୀମଙ୍କୁ ଉତ୍ସାହ ଦେଇ କଥା କହିଲେ।
ତ୍ଵମନ୍ଯଦା ଭୀମସେନ ଯୁଦ୍ଧମେଵ ପ୍ରଶଂସସି। ଵଧାମିନନ୍ଦିନଃ କ୍ରୂରାନ୍ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରନ୍ମିମର୍ଦିଷୁଃ
ଭୀମସେନ, ସାଧାରଣତଃ ତୁମେ ସବୁବେଳେ ଯୁଦ୍ଧକୁ ଗୁଣଗାନ କର, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କୃର ପୁଅମାନେ ମରିବାକୁ ଚାହିଁ ତୁମେ ଖୁସି ହୁଅ।