ଯେ ପୁନଃ ସ୍ଯୁରସଂବଦ୍ଧା ଅନାର୍ଯାଃ କୃଷ୍ଣ ଶତ୍ରଵଃ। ତେଷାମପ୍ଯଵଧଃ କାର୍ଯଃ କିଂପୁନର୍ଯେ ସ୍ଯୁରୀଦୃଶାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅସମ୍ବନ୍ଧିତ, ଅନାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶତ୍ରୁ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେମାନଙ୍କ ନାଶ ମଧ୍ୟ ଆବଶ୍ୟକ; ତେବେ ଏମିତି ଯେଉଁମାନେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ କେତେ ଅଧିକ।
ଜ୍ଞାତଯଶ୍ଚୈଵ ଭୂଯିଷ୍ଠାଃ ସହାଯା ଗୁରଵଶ୍ଚ ନଃ। ତେଷାଂ ଵଧୋଽତିପାପୀଯାନ୍କିଂ ନୁ ଯୁଦ୍ଧେଽସ୍ତି ଶୋଭନମ୍
ଆମର ଜ୍ଞାତି, ଅନେକ ସହଯୋଗୀ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନେ—ତାଙ୍କର ବଧ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ପାପ; ଯୁଦ୍ଧରେ କ'ଣ ଭଲ ଅଛି?
ପାପଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଧର୍ମୋଽଯଂ ଵଯଂ ଚ କ୍ଷତ୍ରବନ୍ଧଵଃ। ସ ନଃ ସ୍ଵଧର୍ମୋଽଧର୍ମୋ ଵା ଵୃତ୍ତିରନ୍ଯା ଵିଗର୍ହିତା
ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାପମୟ, ଆମେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ବନ୍ଧୁମାନେ; ଏହା ଆମର ନିଜ ଧର୍ମ ହେଉ କି ନାହିଁ, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚରିତ୍ର ନିନ୍ଦନୀୟ।
ଶୂଦ୍ରଃ କରୋତି ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ଵୈଶ୍ମା ଵୈ ପଣ୍ଯଜୀଵିକାଃ । ଵଯଂ ଵଧେନ ଜୀଵାମଃ କପାଲଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵୃତମ୍
ଶୂଦ୍ର ସେବା କରେ, ବୈଶ୍ୟ ବ୍ୟବସାୟ କରି ଜୀବିକା ଚାଲାଏ; ଆମେ ହତ୍ୟା କରି ଜୀବନ ଚାଲାଉଛୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଯାହା ଛାଡ଼ନ୍ତି, ତାହିଁରେ ଆମର ଭିକ୍ଷାପାତ୍ର ଢାକାଯାଏ।
କ୍ଷତ୍ରିଯଃ କ୍ଷତ୍ରିଯଂ ହନ୍ତି ମତ୍ସ୍ଯୋ ମତ୍ସ୍ଯେନ ଜୀଵତି। ଶ୍ଵା ଶ୍ଵାନଂ ହନ୍ତି ଦାଶାର୍ହ ପଶ୍ଯ ଧର୍ମୋ ଯଥାଗତଃ
କ୍ଷତ୍ରିୟ କ୍ଷତ୍ରିୟକୁ ମାରେ, ମାଛ ମାଛକୁ ଖାଇ ଜୀବନ ଚାଲାଏ; କୁକୁର କୁକୁରକୁ ମାରେ—ହେ ଦାଶାର୍ହ, ଧର୍ମ କିପରି ଏଠାକୁ ଆସିପହଞ୍ଚିଛି ଦେଖ।
ଯୁଦ୍ଧେ କୃଷ୍ଣ କଲିର୍ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରାଣାଃ ସୀଦନ୍ତି ସଂଯୁଗେ। ବଲଂ ତୁ ନୀତିମାଧାଯ ଯୁଧ୍ଯେ ଜଯପରାଜଯୌ
ଯୁଦ୍ଧରେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସଦା ବିରୋଧ ରହିଥାଏ ଓ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରାଣ ହରାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନୀତିରେ ଭରସା କରି, ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧ କରେ, ଜୟ କିମ୍ବା ପରାଜୟ ଯାହା ହେଉ।
ନାତ୍ମଚ୍ଛନ୍ଦେନ ଭୂତାନାଂ ଜୀଵିତଂ ମରଣଂ ତଥା। ନାପ୍ଯକାଲେ ସୁଖଂ ପ୍ରାପ୍ଯଂ ଦୁଃଖଂ ଵାଽପି ଯଦୂତ୍ତମ
ଜୀବମାନଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବନ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ହୁଏନାହିଁ; ଏହିପରି ଇଚ୍ଛା କାଳରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ମିଳିବା ମଧ୍ୟ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ହେ ଯଦୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ।
ଏକୋ ହ୍ଯପି ବହୂନ୍ହନ୍ତି ଘ୍ନନ୍ତ୍ଯେକଂ ବହଵୋଽପ୍ଯୁତ। ଶୂରଂ କାପୁରୁଷୋ ହନ୍ତି ଅଯଶସ୍ଵୀ ଯଶସ୍ଵିନମ୍
ଏକ ଲୋକ ଅନେକକୁ ମାରିପାରେ, ଅନେକ ଲୋକ ଏକକୁ ମାରିପାରନ୍ତି; ଏକ କାପୁରୁଷ ଏକ ଶୂରକୁ ମାରିଦେଇପାରେ, ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଥିବା ଲୋକ ଯଶସ୍ବୀକୁ ମାରିପାରନ୍ତି।
ଜଯୋ ନୈଵୋଭଯୋର୍ଦୃଷ୍ଟୋ ନୋଭଯୋଶ୍ଚ ପରାଜଯଃ। ତଥୈଵାପଚଯୋ ଦୃଷ୍ଟୋ ଵ୍ଯପଯାନେ କ୍ଷଯଵ୍ଯଯୌ
ଯୁଦ୍ଧରେ ଦୁଇପକ୍ଷରେ ସଦା ବିଜୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ, ଦୁଇପକ୍ଷରେ ପରାଜୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ; ଏହିପରି ହଟିବା ସମୟରେ ଲାଭ ଓ ହାନି, ଅବକ୍ଷୟ ଓ ବ୍ୟୟ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ।
ସର୍ଵଥା ଵୃଜିନଂ ଯୁଦ୍ଧଂ କୋ ଧ୍ନନ୍ନ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ। ହତସ୍ଯ ଚ ହୃଷୀକେଶ ସମୌ ଜଯପରାଜଯୌ
ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଯୁଦ୍ଧ ଦୁଃଖରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; କିଏ ପ୍ରହାର କରି ଆପଣ ପ୍ରହାରିତ ହୁଏନାହିଁ? ହେ ହୃଷୀକେଶ, ମୃତ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ବିଜୟ ଓ ପରାଜୟ ସମାନ।
ପରାଜଯଶ୍ଚ ମରଣାନ୍ମନ୍ଯେ ନୈଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ଯସ୍ଯ ସ୍ଯାଦ୍ଵିଜଯଃ କୃଷ୍ଣ ତସ୍ଯପ୍ଯପଚଯୋ ଧ୍ରୁଵମ୍
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ପରାଜୟ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ନୁହେଁ; ଯେଉଁଠି ବିଜୟ ମିଳିଥାଏ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ହାନି ନିଶ୍ଚିତ।
ଅନ୍ତତୋ ଦଯିତଂ ଧ୍ନନ୍ତି କେଚିଦପ୍ଯପରେ ଜନାଃ । ତସ୍ଯାଙ୍ଗବଲହୀନସ୍ଯ ପୁତ୍ରାନ୍ଭ୍ରାତୄନପଶ୍ଯତଃ
ଶେଷରେ କିଛି ଲୋକ ନିଜ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କୁ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଦୂର୍ବଳ ଦେହ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଓ ଭାଇମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ମାରିଦେଇଥାନ୍ତି।
ନିର୍ଵେଦୋ ଜୀଵିତେ କୃଷ୍ଣ ସର୍ଵତଶ୍ଚୋପଜାଯତେ। ଯେ ହ୍ଯେଵ ଧୀରା ହ୍ରୀମନ୍ତ ଆର୍ଯାଃ କରୁଣଵେଦିନଃ
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଜୀବନରେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ବିରକ୍ତି ଆସିଯାଏ; ବିଶେଷକରି ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନୀ, ଲଜ୍ଜାଶୀଳ, ଆର୍ଯ୍ୟ ଓ କରୁଣାମୟ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ।
ତ ଏଵ ଯୁଦ୍ଧେ ହନ୍ଯନ୍ତେ ଯଵୀଯାନ୍ମୁଚ୍ଯତେ ଜନଃ। ହତ୍ଵାଽପ୍ଯନୁଶଯୋ ନିତ୍ଯଂ ପରାନପି ଜନାର୍ଦନ
ସେଇ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଯୁଦ୍ଧରେ ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରନ୍ତି, ଯୁବାମାନେ ରହିଯାନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମାରିଲା ପରେ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅନୁତାପ ରହିଥାଏ, ହେ ଜନାର୍ଦନ।
ଅନୁବଦ୍ଧଶ୍ଚ ପାପୋଽତ୍ର ଶେଷଶ୍ଚାପ୍ଯଵଶିଷ୍ଯତେ। ଶେଷୋ ହି ବଲମାସାଦ୍ଯ ନ ଶେଷମନୁଶେଷଯେତ୍
ଏଠାରେ ପାପ ସଦା ଲଗି ରହିଯାଏ, ଏକ ଶେଷ ଅଂଶ ମଧ୍ୟ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ; ଶେଷ ଅଂଶ ଶକ୍ତି ମିଳିଲେ, ଅନ୍ୟ ଶେଷକୁ ଛାଡି ଦେଉନାହିଁ।
ସର୍ଵୋଚ୍ଛେଦେ ଚ ଯତତେ ଵୈରସ୍ଯାନ୍ତଵିଧିତ୍ସଯା। ଜଯୋ ଵୈରଂ ପ୍ରସୃଜତି ଦୁଃଖମାସ୍ତେ ପରାଜିତଃ
ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ପାଇଁ ଲୋକ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଶତ୍ରୁତାର ଶେଷ କରିବା ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ; ବିଜୟ ନୂତନ ଶତ୍ରୁତା ଜନ୍ମାଏ, ପରାଜିତ ଲୋକ ଦୁଃଖରେ ରହନ୍ତି।
ସୁଖଂ ପ୍ରଶାନ୍ତଃ ସ୍ଵପିତି ହିତ୍ଵା ଜଯପରାଜଯୌ । ଜାତଵୈରଶ୍ଚ ପୁରୁଷୋ ଦୁଃଖଂ ସ୍ଵପିତି ନିତ୍ଯଦା
ଶାନ୍ତ ମନ ଥିବା ଲୋକ ବିଜୟ ଓ ପରାଜୟକୁ ଛାଡି ସୁଖରେ ଶୁଇପାରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶତ୍ରୁତାରେ ଜଡିତ, ସେମାନେ ସଦା ଦୁଃଖରେ ଶୁଇଥାନ୍ତି।
ଅନିର୍ଵୃତ୍ତେନ ମନସା ସସର୍ପ ଇଵ ଵେଶ୍ମନି। ଉତ୍ସାଦଯତି ଯଃ ସର୍ଵଂ ଯଶସା ସ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଅଶାନ୍ତ ମନ ଥିଲେ, ଘରରେ ସାପ ଯେପରି, ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ନାଶ କରିଦିଏ, ସେଠି କୀର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଅକୀର୍ତିଂ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଶାଶ୍ଵତୀଂ ସ ନିଯଚ୍ଛତି। ନ ହି ଵୈରାଣି ଶାମ୍ଯନ୍ତି ଦୀର୍ଘକାଲଧୃତାନ୍ଯପି
ସେ ଲୋକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ ଅପକୀର୍ତ୍ତି ଅର୍ଜନ କରେ; ଦୀର୍ଘକାଳ ଧରି ରହିଥିବା ଶତ୍ରୁତା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
ଆଖ୍ଯାତାରଶ୍ଚ ଵିଦ୍ଯନ୍ତେ ପୁମାଂଶ୍ଚେଦ୍ଵିଦ୍ଯତେ କୁଲେ। ନ ଚାପି ଵୈରଂ ଵୈରେଣ କେଶଵ ଵ୍ଯୁପଶାମ୍ଯତି
ପରିବାରରେ ଯଦି ପୁରୁଷ ରହିଛି, କଥାକୁ କହିବା ଲୋକ ମିଳିଯାନ୍ତି; ହେ କେଶବ, ଶତ୍ରୁତା ଦ୍ୱାରା ଶତ୍ରୁତା ଶାନ୍ତି ହୁଏନାହିଁ।
ହଵିଷାଽଗ୍ନିର୍ଯଥା କୃଷ୍ଣ ଭୂଯ ଏଵାଭିଵର୍ଧତେ। ଅତୋଽନ୍ଯଥା ନାସ୍ତି ଶାନ୍ତିର୍ନିତ୍ଯମନ୍ତରମନ୍ତତଃ
ଯେପରି ଅଗ୍ନି ହବି ଦେଲେ ପୁନଃ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଏହିପରି ଅନ୍ୟଥା ଶାନ୍ତି ନାହିଁ, ଭିତରେ କିମ୍ବା ଶେଷରେ ସଦା।
ଅନ୍ତରଂ ଲିପ୍ସମାନାନାମଯଂ ଦୋଷୋ ନିରନ୍ତରଃ । ପୌରୁଷେ ଯୋ ହି ବଲଵାନାଧିର୍ହୃଦଯବାଧନଃ। ତସ୍ଯ ତ୍ଯାଗେନ ଵା ଶାନ୍ତିର୍ମରଣେନାପି ଵା ଭଵେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ମଧ୍ୟର ଅବକାଶ ଚାହନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୋଷ ସଦା ରହିଥାଏ; ପୁରୁଷର ଶକ୍ତିର ଚିନ୍ତା ହୃଦୟରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଦେଏ; ଏହାକୁ ଛାଡିଦେଲେ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ମିଳିପାରେ।
ଅଥଵା ମୂଲଘାତେନ ଦ୍ଵିଷତାଂ ମଧୁସୂଦନ । ଫଲନିର୍ଵୃତ୍ତିରିଦ୍ଧା ସ୍ଯାତ୍ତନ୍ନୃଶଂସତରଂ ଭଵେତ୍
ନାହିଁତା ଦ୍ୱିଷମାନଙ୍କୁ ମୂଳରୁ ନାଶ କରିଦେଲେ, ହେ ମଧୁସୂଦନ, ଫଳ ମିଳିପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତି କ୍ରୂର ହେବ।
ଯା ତୁ ତ୍ଯାଗେନ ଶାନ୍ତିଃ ସ୍ଯାତ୍ତଦୃତେ ଵଧ ଏଵ ସଃ। ସଂଶଯାଚ୍ଚ ସମୁଚ୍ଛେଦାଦ୍ଦ୍ଵିଷତାମାତ୍ମନସ୍ତଥା
ଯେ ଶାନ୍ତି ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ଆସେ, ତାହା ଛାଡି ମୃତ୍ୟୁ ଅଟୁଟ; ସନ୍ଦେହ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶ ଦ୍ୱାରା ଦ୍ୱିଷମାନେ ଓ ଆପଣ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି।
ନ ଚ ତ୍ଯକ୍ତୁଂ ତଦିଚ୍ଛାମୋ ନ ଚେଚ୍ଛାମଃ କୁଲକ୍ଷଯମ୍। ଅତ୍ର ଯା ପ୍ରଣିପାତେନ ଶାନ୍ତିଃ ସୈଵ ଗରୀଯସୀ
ଆମେ ଏହାକୁ ଛାଡିବାକୁ ଚାହୁଁନାହିଁ, ଆମେ ନିଜ ବଂଶର ନାଶ ମଧ୍ୟ ଚାହୁଁନାହିଁ। ଏଠାରେ ଯେଉଁ ଶାନ୍ତି ପ୍ରଣିପାତ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ, ସେଇ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ସର୍ଵଥା ଯତମାନାନାମଯୁଦ୍ଧମଭିକାଙ୍କ୍ଷତାମ୍। ସାନ୍ତ୍ଵେ ପ୍ରତିହତେ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରସିଦ୍ଧଂ ନାପରାକ୍ରମଃ
ଯେଉଁମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ଟାଳିବା ପାଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରୟାସ କରନ୍ତି, ଏବଂ ମିଳନ ଯଦି ବିଫଳ ହୁଏ, ତେବେ ଯୁଦ୍ଧ ଅନିବାର୍ଯ୍ୟ ହୁଏ—ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ରହିନଥାଏ।
ପ୍ରତିଘାତେନ ସାନ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ଦାରୁଣଂ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ। ତଚ୍ଛୁନାମିଵ ସଂପାତେ ପଣ୍ଡିତୈରୁପଲକ୍ଷିତମ୍
ମିଳନ ରାସ୍ତା ବନ୍ଦ ହେଲେ, ଭୟଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ଏହି ଦୃଶ୍ୟକୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ କୁକୁରମାନଙ୍କ ଝଗଡ଼ା ପରି ଦେଖିଛନ୍ତି।
ଲାଙ୍ଗୂଲଚାଲନଂ କ୍ଷ୍ଵେଡା ପ୍ରତିଵାଚୋ ଵିଵର୍ତନମ୍ । ଦନ୍ତଦର୍ଶନମାରାଵସ୍ତତୋ ଯୁଦ୍ଧଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ପୁଛ ହଲେଇବା, ଘର୍ଜନ, ଉତ୍ତର ଦେବା, ଦେଖି ହଟିଯିବା, ଦାନ୍ତ ଦେଖେଇବା—ଏ ସବୁ ପରେ ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଯୋ ବଲଵାନ୍କୃଷ୍ଣ ଜିତ୍ଵା ସୋତ୍ତି ତଦାମିଷମ୍। ଏଵମେଵ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଵିଶେଷୋ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚନ
ଏଠାରେ, ହେ କୃଷ୍ଣ, ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେ ଜିତିଲାପରେ ଲାଭକୁ ନେଇଯାଏ; ଏଭଳି ମଣିଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ ନାହିଁ।
ସର୍ଵଥା ତ୍ଵେତଦୁଚିତଂ ଦୁର୍ବଲେଷୁ ବଲୀଯସାମ୍। ଅନାଦରୋ ଵିରୋଧଶ୍ଚ ପ୍ରଣିପାତୀ ହି ଦୁର୍ବଲଃ
ସବୁ ଦିଗରୁ ଏହି ଠିକ୍—ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଦୁର୍ବଳଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି ଏବଂ ବିରୋଧ କରନ୍ତି; କାରଣ ଦୁର୍ବଳମାନେ ସମ୍ମାନ ଦେଇଥାନ୍ତି।