କାଶିଭିଶ୍ଚେଦିପାଞ୍ଚାଲୈର୍ମତ୍ସ୍ଯୈଶ୍ଚ ମଧୁସୂଦନ। ଭଵତା ଚୈଵ ନାଥେନ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରାମା ଵୃତା ମଯା
ହେ ମଧୁସୂଦନ, କାଶୀ, ଚେଦି, ପାଞ୍ଚାଳ, ମତ୍ସ୍ୟ ଏବଂ ଆପଣ ନାଥ ଭାବେ ଥିବା ସହ, ମୁଁ ପାଖରେ ପଞ୍ଚଟି ଗାଁ ଚାହିଁଛି।
ଅଵିସ୍ଥଲଂ ଵୃକସ୍ଥଲଂ ମାକନ୍ଦୀ ଵାରଣାଵତମ୍। ଅଵସାନଂ ଚ ଗୋଵିନ୍ଦ କଂଚିଦେଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମ୍
ଅବିସ୍ଥଳ, ବୃକସ୍ଥଳ, ମାକନ୍ଦୀ, ବାରଣାବତ ଏବଂ ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଏଠି ଆଉ ଯେକୌଣସି ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ।
ପଞ୍ଚ ନସ୍ତାତ ଦୀଯନ୍ତାଂ ଗ୍ରାମା ଵା ନଗରାଣି ଵା। ଵସେମ ସହିତା ଯେଷୁ ମା ଚ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ହେ ପିତା, ଆମକୁ ପଞ୍ଚଟି ଗାଁ କିମ୍ବା ସହର ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ରହିପାରିବା, ଯାହାଫଳରେ ଭାରତବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ।
ନ ଚ ତାନପି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽନୁମନ୍ଯତେ। ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ମନି ମତ୍ଵାଽସାଵତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିଂ
କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦେବାକୁ ମନା କରୁଛି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବିଛି—ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
କୁଲେ ଜାତସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ପରଵିତ୍ତେଷୁ ଗୃଦ୍ଧ୍ଯତଃ। ଲୋଭଃ ପ୍ରଜ୍ଞାନମାହନ୍ତି ପ୍ରଜ୍ଞା ହନ୍ତି ହତା ହ୍ରିଯଂ
ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବୟସ୍କ ଲୋକ ଯଦି ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପରେ ଲୋଭ କରେ, ତେବେ ଲୋଭ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଲଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ହ୍ରୀର୍ହତା ବାଧତେ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମୋ ହନ୍ତି ହତଃ ଶ୍ରିଯମ୍ । ଶ୍ରୀର୍ହତା ପୁରୁଷଂ ହନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯାଧଂ ଵଧଃ
ଲଜ୍ଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଘାତ ପଉଁଛେ; ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶ୍ରୀ ଅର୍ଥାତ ସମୃଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଶ୍ରୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଣିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ମଣିଷର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ।
ଅଧନାଦ୍ଧି ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଜ୍ଞାତଯଃ ସୁହୃଦୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅପୁଷ୍ପାଦଫଲାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯଥା କୃଷ୍ଣ ପତତ୍ରିଣଃ
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଧନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣେ ଗଛରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ନଥିଲେ ଯେପରି ବାଟେ ଚଡ଼ିଯିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ସେପରି ନିଜ ଜଣ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଏତଚ୍ଚ ମରଣଂ ତାତ ଉନ୍ମତ୍ତପତିତାଦିଵ। ଜ୍ଞାତଯୋ ଵିନିଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରେତସତ୍ଵାଦିଵାସଵଃ
ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ଜଣେ ପାଗଳ କିମ୍ବା ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଭୂତ ହୋଇଯିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେପରି ନିଜ ଜଣ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ।
ନାତଃ ପାପୀଯସୀଂ କାଂଚିଦଵସ୍ଥାଂ ଶମ୍ବରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ଯତ୍ର ନୈଵାଽଦ୍ଯ ନ ପ୍ରାତର୍ଭୋଜନଂ ପ୍ରତିଦୃଶ୍ଯତେ
ଶମ୍ବର କେବେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିନଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ।
ଧନମାହୁଃ ପରଂ ଧର୍ମଂ ଧନେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଜୀଵନ୍ତି ଧନିନୋ ଲୋକେ ମୃତା ଯେ ତ୍ଵଧନା ନରାଃ
ଧନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସବୁ କିଛି ଧନ ଉପରେ ଭିତି କରି ରହିଛି। ଏହି ଜଗତରେ ଧନୀମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଧନ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ ଭଳି।
ଯେ ଧନାଦପକର୍ଷନ୍ତି ନରଂ ସ୍ଵବଲମାସ୍ଥିତାଃ। ତେ ଧର୍ମମର୍ଥଂ କାମଂ ଚ ପ୍ରମଥ୍ନନ୍ତି ନରଂ ଚ ତମ୍
ଯେମାନେ ନିଜ ଶକ୍ତି ଉପରେ ଭରସା କରି ଅନ୍ୟର ଧନ ନେଇନେଇଛନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଓ ନିଜକୁ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ କରିଦିଅନ୍ତି।
ଏତାମଵସ୍ଥାଂ ପ୍ରାପ୍ଯୈକେ ମରଣଂ ଵଵ୍ରିରେ ଜନାଃ। ଗ୍ରାମାଯୈକେ ଵନାଯୈକେ ନାଶାଯୈକେ ପ୍ରଵଵ୍ରଜୁଃ
ଏପରି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସି, କେହି ମୃତ୍ୟୁ ବାଛନ୍ତି; କେହି ଗାଁକୁ, କେହି ଜଙ୍ଗଲକୁ, କେହି ନଷ୍ଟିକୁ ଯାଆନ୍ତି।
ଉନ୍ମାଦମେକେ ପୁଷ୍ଯନ୍ତି ଯାନ୍ତ୍ଯନ୍ଯେ ଦ୍ଵିଷତାଂ ଵଶମ୍। ଦାସ୍ଯମେକେ ଚ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ପରେଷାମର୍ଥହେତୁନା
କେହି ପାଗଳ ହୋଇଯାନ୍ତି, କେହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଅଧୀନରେ ପଡ଼ିଯାନ୍ତି, କେହି ଧନ ପାଇଁ ଅନ୍ୟଙ୍କର ଦାସ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଆପଦେଵାସ୍ଯ ମରଣାତ୍ପୁରୁଷସ୍ଯ ଗରୀଯସୀ। ଶ୍ରିଯୋ ଵିନାଶସ୍ତଦ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ନିମିତ୍ତଂ ଧର୍ମକାମଯୋଃ
ମଣିଷ ପାଇଁ ଅପମାନ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଅଧିକ ଭୟଙ୍କର; ଶ୍ରୀ ନଷ୍ଟ ହେବା ଧର୍ମ ଓ କାମ ଦୁହିଁର ନାଶର କାରଣ।
ଯଦସ୍ଯ ଧର୍ମ୍ଯଂ ମରଣଂ ଶାଶ୍ଵତଂ ଲୋକଵର୍ତ୍ମଵତ୍। ସମନ୍ତାତ୍ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନ ତଦତ୍ଯେତି କଶ୍ଚନ
ଯଦି ତାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଧର୍ମମୟ ଏବଂ ଜଗତର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ପଥ ଅନୁସାରେ ହୁଏ, ତେବେ କୌଣସି ପ୍ରାଣୀ ଏହାକୁ ଟାଳିପାରେ ନାହିଁ।
ନ ତଥା ବାଧ୍ଯତେ କୃଷ୍ଣ ପ୍ରକୃତ୍ଯା ନିର୍ଧନୋ ଜନଃ। ଯଥା ଭଦ୍ରାଂ ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତଯା ହୀନଃ ସୁଖୈଧିତଃ
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଜଣେ ଜନ୍ମକୁ ଗରିବ ଥିବା ଲୋକ ଯେତେ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁନାହିଁ, ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ସେ ଭୋଗେ ଯିଏ ଭଲ ଭାଗ୍ୟ ପାଇ ତାହା ହରାଇ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଯାଏ।
ସ ତଦାଽଽତ୍ମାପରାଧେନ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ଵ୍ଯସନଂ ମହତ୍। ସେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଗର୍ହଯତେ ଦେଵାନ୍ନାତ୍ମାନଂ ଚ କଥଂଚନ
ଏପରି ବଡ଼ ଦୁଃଖ ନିଜ ଦୋଷରେ ଆସିଲେ, ସେ ଦେବତାମାନେ, ଏଵଂ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦୋଷ ଦିଏ, କିନ୍ତୁ କେବେ ନିଜକୁ ନୁହେଁ।
ନ ଚାସ୍ଯ ସର୍ଵଶାସ୍ରାଣି ପ୍ରଭଵନ୍ତି ନିବର୍ହଣେ । ସୋଽଭିକ୍ରୁଧ୍ଯାତି ଭୃତ୍ଯାନାଂ ସୁହୃଦଶ୍ଚାଭ୍ଯସୂଯତି
ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟ ରୋକିପାରେ ନାହିଁ; ସେ ନିଜ ଚାକରମାନେ ଉପରେ କ୍ରୋଧ କରେ ଏବଂ ବନ୍ଧୁମାନେ ଉପରେ ଦ୍ୱେଷ ଧରେ।
ତତ୍ତଦା ମନ୍ଯୁରେଵୈତି ସ ଭୂଯଃ ସଂପ୍ରମୁହ୍ଯତି। ସ ମୋହଵଶମାପନ୍ନଃ କ୍ରୂରଂ କର୍ମ ନିଷେଵତେ
ତେବେ, ରୋଷ ଉପଜି ଆସେ, ପୁଣି ସେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଯାଏ; ମନ ଭ୍ରମିତ ହେଲେ, ସେ ନିର୍ଦୟ କାମ କରିଥାଏ।
ପାପକର୍ମତଯା ଚୈଵ ସଙ୍କରଂ ତେନ ପୁଷ୍ଯତି। ସଙ୍କରୋ ନରକାଯୈଵ ସା କାଷ୍ଠା ପାପକର୍ମଣାମ୍
ଏଭଳି ପାପ କାମ କରି, ସେ ଜାତିର ମିଶ୍ରଣକୁ ବଢ଼ାଏ; ଏହି ମିଶ୍ରଣ ନରକକୁ ନେଇଯାଏ—ପାପ କାମର ଏହି ହେଉଛି ଶେଷ ଫଳ।
ନ ଚେତ୍ପ୍ରବୁଧ୍ଯତେ କୃଷ୍ଣ ନରକାଯୈଵ ଗଚ୍ଛତି। ତସ୍ଯ ପ୍ରବୋଧଃ ପ୍ରଜ୍ଞୈଵ ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁସ୍ତରିଷ୍ଯତି
ଯଦି ସେ ସଚେତନ ହେବାକୁ ପାରେନି, ହେ କୃଷ୍ଣ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନରକକୁ ଯାଏ; ତାଙ୍କର ସଚେତନତା ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ, ଏବଂ ଏହି ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେବ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଲାଭେ ହି ପୁରୁଷଃ ଶାସ୍ତ୍ରାଣ୍ଯେଵାନ୍ଵଵେକ୍ଷତେ । ଶାସ୍ତ୍ରନିଷ୍ଠଃ ପୁନର୍ଧର୍ମଂ ତସ୍ଯ ହ୍ରୀରଙ୍ଗମୁତ୍ତମମ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଜ୍ଞାନହୀନ ଥାଏ, ସେ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଭରସା କରେ; ଶାସ୍ତ୍ରରେ ଦୃଢ଼ ଥିବା ଲୋକ ଧର୍ମକୁ ପାଏ, ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଲଜ୍ଜା ହେଉଛି ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭୂଷଣ।
ହ୍ରୀମାନ୍ହି ପାପଂ ପ୍ରଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତସ୍ଯ ଶ୍ରୀରଭିଵର୍ଧତେ। ଶ୍ରୀମାନ୍ସ ଯାଵଦ୍ଭଵତି ତାଵଦ୍ଭଵତି ପୂରୁଷଃ
ଯିଏ ଲଜ୍ଜାବାନ, ସେ ପାପକୁ ଘୃଣା କରେ, ତାଙ୍କର ଶ୍ରୀ ବଢ଼ିଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ଶ୍ରୀମାନ ରହିଛନ୍ତି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେ ସତ୍ୟ ପୁରୁଷ ରହନ୍ତି।
ଧର୍ମନିତ୍ଯଃ ପ୍ରଶାନ୍ତାତ୍ମା କାର୍ଯଯୋଗଵହଃ ସଦା। ନାଧର୍ମେ କୁରୁତେ ବୁଦ୍ଧିଂ ନ ଚ ପାପେ ପ୍ରଵର୍ତତେ
ଯିଏ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ, ଶାନ୍ତ ମନର, ଉଚିତ କାମରେ ଲାଗିଥାଏ—ସେ ଅଧର୍ମରେ ମନ ଦିଏନାହିଁ, ନାହିଁ କେବେ ପାପ କରେ।
ଅହ୍ରୀକୋ ଵା ଵିମୂଢୋ ଵା ନୈଵ ସ୍ତ୍ରୀ ନ ପୁନଃ ପୁମାନ୍। ନାସ୍ଯାଧିକାରୋ ଧର୍ମେଽସ୍ତି ଯଥା ଶୂଦ୍ରସ୍ତଥୈଵ ସଃ
ଯିଏ ଲଜ୍ଜାହୀନ କିମ୍ବା ଭ୍ରମିତ, ସେ ଯେ ନାରୀ ହେଉ କି ପୁରୁଷ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମରେ କୌଣସି ଅଧିକାର ନାହିଁ—ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ।
ହ୍ରୀମାନଵତି ଦେଵାଂଶ୍ଚ ପିତୄନାତ୍ମାନମେଵ ଚ। ତେନାମୃତତ୍ଵଂ ଵ୍ରଜତି ସା କାଷ୍ଠା ପୁଣ୍ଯକର୍ମଣାମ୍
ଯିଏ ଲଜ୍ଜାବାନ, ସେ ଦେବତା, ପିତୃଗଣ ଏବଂ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନ କରେ; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଅମୃତତ୍ୱକୁ ପାଏ—ଏହା ପୁଣ୍ୟ କାମର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ।
ତଦିଦଂ ମଯି ତେ ଦୃଷ୍ଟଂ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଂ ମଧୁସୂଦନ। ଯଥା ରାଜ୍ଯାତ୍ପରିଭ୍ରଷ୍ଟୋ ଵସାମି ଵସତୀରିମାଃ
ହେ ମଧୁସୂଦନ, ତୁମେ ମୋରେ ଏହା ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖିଛ; କିପରି ରାଜ୍ୟ ହରାଇ, ଏହି ନିମ୍ନ ଗୃହରେ ରହୁଛି।
ତେ ଵଯଂ ନ ଶ୍ରିଯଂ ହାତୁମଲଂ ନ୍ଯାଯେନ କେନଚିତ୍। ଅତ୍ର ନୋ ଯତମାନାନାଂ ଵଧଶ୍ଚେଦପି ସାଧୁ ତତ୍
ଆମେ କୌଣସି ନ୍ୟାୟ ଉପାୟରେ ଶ୍ରୀକୁ ଛାଡ଼ିପାରିବା ନୁହେଁ; ଏଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୃତ୍ୟୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଉଚିତ।
ତତ୍ର ନଃ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପୋ ଯଦ୍ଵଯଂ ତେ ଚ ମାଧଵ। ପ୍ରଶାନ୍ତାଃ ସମଭୂତାଶ୍ଚ ଶ୍ରିଯଂ ତାମଶ୍ରୁଵୀମହି
ତେଣୁ, ହେ ମାଧବ, ଆମର ପ୍ରଥମ ନିଶ୍ଚୟ ହେଉଛି—ଆମେ ଓ ତୁମେ ଶାନ୍ତ ଓ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରୁହି, ସେଇ ଶ୍ରୀକୁ ପୁନି ପାଉ।
ତତ୍ରୈଷା ପରମା କାଷ୍ଠା ରୌଦ୍ରକର୍ମକ୍ଷଯୋଦଯା। ଯଦ୍ଵଯଂ କୌରଵାନ୍ହତ୍ଵା ତାନି ରାଷ୍ଟ୍ରାଣ୍ଯଵାପ୍ନୁମଃ
କିନ୍ତୁ ଏହା ହେଉଛି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମା, ଦୁଷ୍ଟ କାମର ନାଶ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ—ଯେ, କୌରବମାନେକୁ ମାରି, ସେଇ ରାଜ୍ୟଗୁଡ଼ିକୁ ଅଧିକାର କରିବା।