ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଵିସ୍ତରଂ ମମ ସତ୍ତମ। କଥଯସ୍ଵ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ପଣ୍ଡିତ
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋତେ ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ଏକେକ୍ ଭାବରେ କହ, ମୁଁ ଏହା ଶୁଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ତେଣୁ ଦୟାକରି ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର।
ସଞ୍ଜଯେ ପ୍ରତିଯାତେ ତୁ ଧର୍ମରାଜୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଅର୍ଜୁନଂ ଭୀମସେନଂ ଚ ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ରୌ ଚ ଭାରତ
ସଞ୍ଜୟ ଚାଲିଯିବା ପରେ, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅର୍ଜୁନ, ଭୀମସେନ ଓ ମାଦ୍ରୀଙ୍କ ଦୁଇ ପୁଅଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଵିରାଟଂ ଦ୍ରୁପଦଂ ଚୈଵ କେକଯାନାଂ ମହାରଥାନ୍। ଅବ୍ରୁଵୀଦୁପସଙ୍ଗମ୍ଯ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରଗଦାଧରମ୍ । ଅଭିଯାଚାମହେ ଗତ୍ଵା ପ୍ରଯାତୁଂ କୁରୁସଂସଦମ୍
ବିରାଟ, ଦ୍ରୁପଦ ଏବଂ କେକୟ ଜନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ, ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କହିଲେ, 'ଆସନ୍ତୁ, ଆମେ କୁରୁ ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଚାହିଁବା।'
ଯଥା ଭୀଷ୍ମେଣ ଦ୍ରୋଣେନ ବାହ୍ଲୀକେନ ଚ ଧୀମତା। ଅନ୍ଯୈଶ୍ଚ କୁରୁଭିଃ ସାର୍ଧଂ ନ ଯୁଧ୍ଯେମହି ସଂଯୁଗେ
ଭୀଷ୍ମ, ଦ୍ରୋଣ, ବାହ୍ଲିକ ଓ ଅନ୍ୟ କୁରୁମାନେ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ଏହିପାଇଁ ଆମେ ଏହି ଚେଷ୍ଟା କରୁଛୁ।
ଏଷ ନଃ ପ୍ରଥମଃ କଲ୍ପ ଏତନ୍ନିଶ୍ରେଯ ଉତ୍ତମମ୍ । ଏଵମୁକ୍ତାଃ ସୁମନସସ୍ତେଽଭିଜଗ୍ମୁର୍ଜନାର୍ଦନମ୍
ଏହା ଆମର ପ୍ରଥମ ପଦକ୍ଷେପ, ଏହିପରି ଉତ୍ତମ କିଛି ନାହିଁ। ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ମନେ ମଧୁର ଭାବରେ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।
ପାଣ୍ଡଵୈଃ ସହ ରାଜାନୋ ମରୁତ୍ଵନ୍ତ ଇଵାମରାଃ। ତଦା ଚ ଦୁଃସହାଃ ସର୍ଵେ ସଦସ୍ଯାସ୍ତେ ନରର୍ଷଭାଃ
ପାଣ୍ଡବମାନେ ସହିତ ସମସ୍ତ ରାଜାମାନେ ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାରୁତମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ; ସେଇ ସମୟରେ ସଭାରେ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରମଣିମାନେ ଅପରାଜେୟ ଥିଲେ।
ଜନାର୍ଦନଂ ସମାସାଦ୍ଯ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ପରଵୀରଧ୍ନଂ ଦାଶାର୍ହଂ ପାଣ୍ଡୁନନ୍ଦନଃ
ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କୁ ସମ୍ମୁଖୀନ କରି, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଶତ୍ରୁବିଧ୍ୱଂସୀ ଦାଶାର୍ହବଂଶୀଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଅଯଂ ସ କାଲଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତୋ ମିତ୍ରାଣାଂ ମିତ୍ରଵତ୍ସଲ । ନ ଚ ତ୍ଵଦନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଯୋ ନ ଆପତ୍ସୁ ତାରଯେତ୍
ମିତ୍ରମାନେ ପାଇଁ ଏହି ସମୟ ଆସିଛି, ମିତ୍ରମଧୁର ଜନାର୍ଦ୍ଦନ; ଆପଦରେ ଆମକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିପାରିବେ ବୋଲି ତୁମ୍ଭିନା କାହାକୁ ଦେଖୁନି।
ତ୍ଵାଂ ହି ମାଧଵମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନିର୍ଭଯା ମୋଘଦର୍ପିତମ୍ । ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସହାମାତ୍ଯଂ ସ୍ଵଯଂ ସମନୁଯୁଙ୍କ୍ଷ୍ମହେ
ମାଧବ, ତୁମ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରି ଆମେ ଭୟହୀନ ହୋଇଛୁ, ଆମେ ଏବଂ ଆମର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ମିଶି ଅହଂକାରୀ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଚ୍ୟାଲେଞ୍ଜ କରୁଛୁ।
ଯଥା ହି ସର୍ଵାସ୍ଵାପତ୍ସୁ ପାସି ଵୃଷ୍ଣୀନରିନ୍ଦମ୍। ତଥା ତେ ପାଣ୍ଡଵା ରକ୍ଷ୍ଯାଃ ପାହ୍ଯସ୍ମାନ୍ମହତୋ ଭଯାତ୍
ଯେପରି ତୁମେ ସମସ୍ତ ବୃଷ୍ଣି ରାଜାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ବିପଦରେ ରକ୍ଷା କର, ସେପରି ଆମ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ମଧ୍ୟ ରକ୍ଷା କର; ଏହି ବଡ଼ ଭୟରୁ ଆମକୁ ରକ୍ଷା କର।
ଅଯମସ୍ମି ମହାବାହୋ ବ୍ରୂହି ଯତ୍ତେ ଵିଵକ୍ଷିତମ୍ । କରିଷ୍ଯାମି ହି ତତ୍ସର୍ଵଂ ଯତ୍ତ୍ଵଂ ଵକ୍ଷ୍ଯସି ଭାରତ
ମହାବାହୁ, ମୁଁ ଏଠାରେ ଅଛି; ତୁମେ ଯାହା କହିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, କହ। ତୁମେ ଯାହା ଆଦେଶ ଦେବ, ମୁଁ ସେସବୁ କରିବି, ଭାରତବଂଶୀ।
ଶ୍ରୁତଂ ତେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ସପୁତ୍ରସ୍ଯ ଚିକୀର୍ଷିତମ୍। ଏତଦ୍ଧି ସକଲଂ କୃଷ୍ଣ ସଞ୍ଜଯୋ ମାଂ ଯଦବ୍ରଵୀତ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଯାହା କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ସେସବୁ ତୁମେ ଶୁଣିଛ; ଏହି ସମସ୍ତ କଥା, କୃଷ୍ଣ, ସଞ୍ଜୟ ମୋତେ କହିଥିଲେ।
ମୃଦୁପୂର୍ଵଂ ସାମମିଶ୍ରଂ ସମମୁଗ୍ରଂ ଚ ମାଧଵ । ନ କତୃଂ ନ୍ଯାଯମାସ୍ଥାଯ ଗର୍ହିତାଶ୍ଚ ତତୋ ଵଯମ୍
ମାଧବ, ମଧୁର ଓ ନୀତିମିଶ୍ରିତ କଥା, ଏବଂ କଠୋର କଥା ମଧ୍ୟ କହିଲୁ; କିନ୍ତୁ ଆମେ ନ୍ୟାୟ ଅନୁସରଣ କରିନଥିଲୁ, ଏହିପାଇଁ ଆମେ ନିନ୍ଦିତ ହେଲୁ।
ତନ୍ମତଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ସୋଽସ୍ଯାତ୍ମା ଵିଵୃତାନ୍ତରଃ। ଯଥୋକ୍ତଂ ଦୂତ ଆଚଷ୍ଟେ ଵଧ୍ଯଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ବ୍ରୁଵନ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ମତ ଏହିପରି; ତାଙ୍କ ମନର ଭିତର ଭାବ ପ୍ରକାଶିତ ହୋଇଛି। ଦୂତ ଯେପରି କହିଛି, ତାହା ଠାରୁ ଭିନ୍ନ କଥା କହିଲେ ଦଣ୍ଡନୀୟ।
ଅପ୍ରଦାନେନ ରାଜ୍ଯସ୍ଯ ଶାନ୍ତିମସ୍ମାସୁ ମାର୍ଗତି। ଲୁବ୍ଧଃ ପାପେନ ମନସା ଚରନ୍ନସମମାତ୍ମନଃ
ସେ ରାଜ୍ୟ ଦେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ଆମ ସହିତ ଶାନ୍ତି ଚାହୁଁଛନ୍ତି; ଲୋଭୀ, ପାପ ପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଚାଲୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ମନରେ ସମତା ନାହିଁ।
ଯତ୍ତଦ୍ଦ୍ଵାଦଶଵର୍ଷାଣି ଵନେଷୁ ହ୍ଯୁଷିତା ଵଯମ୍। ଛଦ୍ମନା ଶରଦଂ ଚୈକାଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରସ୍ଯ ଶାସନାତ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ଆମେ ବନରେ ବାରହ ବର୍ଷ ଓ ଏକ ବର୍ଷ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ରହିଥିଲୁ।
ସ୍ଥାତା ନଃ ସମଯେ ତସ୍ମିନ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଇତି ପ୍ରଭୋ। ନାହାସ୍ମ ସମଯଂ କୃଷ୍ଣ ତଦ୍ଧି ନୋ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵିଦୁଃ
ପ୍ରଭୁ, ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ନିଜେ ଏହି ଚୁକ୍ତି ପାଳନ କରିବେ ବୋଲି କହିଥିଲେ; କୃଷ୍ଣ, ଆମେ ଏହି ଚୁକ୍ତି ଭଙ୍ଗ କରିନଥିଲୁ, ଏହା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଜାଣନ୍ତି।
ଗୃଦ୍ଧୋ ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଃ ସ୍ଵଧର୍ମଂ ନାନୁପଶ୍ଯତି । ଵଶ୍ଯତ୍ଵାତ୍ପୁତ୍ରଗୃଦ୍ଧିତ୍ଵାନ୍ମନ୍ଦସ୍ଯାନ୍ଵେତି ଶାସନଂ
ରାଜା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଲୋଭରେ ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ଦେଖୁନାହାନ୍ତି; ପୁଅ ପ୍ରତି ଅତିରିକ୍ତ ମମତା ଓ ତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଛନ୍ତି।
ସୁଯୋଧନମତେ ତିଷ୍ଠନ୍ରାଜାଽସ୍ମାସୁ ଜନାର୍ଦନ। ମିଥ୍ଯାଚରତି ଲୁବ୍ଧଃ ସଂଶ୍ଚରନ୍ହି ପ୍ରିଯମାତ୍ମନଃ
ସୁୟୋଧନଙ୍କ ମତକୁ ଅନୁସରି, ରାଜା ଆମପ୍ରତି ମିଥ୍ୟା ଆଚରଣ କରୁଛନ୍ତି, ଲୋଭୀ ହୋଇ, ନିଜ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ପଛରେ ଲାଗିଛନ୍ତି।
ଇତୋ ଦୁଃଖତରଂ କିଂ ନୁ ଯଦହଂ ମାତରଂ ତତଃ। ସଂଵିଧାତୁଂ ନ ଶକ୍ନୋମି ମିତ୍ରାଣାଂ ଵା ଜନାର୍ଦନ
ଜନାର୍ଦ୍ଦନ, ଏହାଠାରୁ ବଡ଼ ଦୁଃଖ କ'ଣ ହେବ, ଯେ ମୁଁ ନ ମାଆକୁ, ନ ମିତ୍ରମାନେକୁ ସାନ୍ତ୍ବନା ଦେଇପାରୁନି?
କାଶିଭିଶ୍ଚେଦିପାଞ୍ଚାଲୈର୍ମତ୍ସ୍ଯୈଶ୍ଚ ମଧୁସୂଦନ। ଭଵତା ଚୈଵ ନାଥେନ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରାମା ଵୃତା ମଯା
ହେ ମଧୁସୂଦନ, କାଶୀ, ଚେଦି, ପାଞ୍ଚାଳ, ମତ୍ସ୍ୟ ଏବଂ ଆପଣ ନାଥ ଭାବେ ଥିବା ସହ, ମୁଁ ପାଖରେ ପଞ୍ଚଟି ଗାଁ ଚାହିଁଛି।
ଅଵିସ୍ଥଲଂ ଵୃକସ୍ଥଲଂ ମାକନ୍ଦୀ ଵାରଣାଵତମ୍। ଅଵସାନଂ ଚ ଗୋଵିନ୍ଦ କଂଚିଦେଵାତ୍ର ପଞ୍ଚମ୍
ଅବିସ୍ଥଳ, ବୃକସ୍ଥଳ, ମାକନ୍ଦୀ, ବାରଣାବତ ଏବଂ ହେ ଗୋବିନ୍ଦ, ଏଠି ଆଉ ଯେକୌଣସି ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ପଞ୍ଚମ ଭାବେ।
ପଞ୍ଚ ନସ୍ତାତ ଦୀଯନ୍ତାଂ ଗ୍ରାମା ଵା ନଗରାଣି ଵା। ଵସେମ ସହିତା ଯେଷୁ ମା ଚ ନୋ ଭରତା ନଶନ୍
ହେ ପିତା, ଆମକୁ ପଞ୍ଚଟି ଗାଁ କିମ୍ବା ସହର ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେଉଁଠାରେ ଆମେ ସମସ୍ତେ ଏକଠି ରହିପାରିବା, ଯାହାଫଳରେ ଭାରତବଂଶ ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ।
ନ ଚ ତାନପି ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା ଧାର୍ତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽନୁମନ୍ଯତେ। ସ୍ଵାମ୍ଯମାତ୍ମନି ମତ୍ଵାଽସାଵତୋ ଦୁଃଖତରଂ ନୁ କିଂ
କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୁଡ଼ିକୁ ମଧ୍ୟ ଦୁଷ୍ଟମନା ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରପୁତ୍ର ଦେବାକୁ ମନା କରୁଛି, ସେ ରାଜ୍ୟକୁ ନିଜର ବୋଲି ଭାବିଛି—ଏଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
କୁଲେ ଜାତସ୍ଯ ଵୃଦ୍ଧସ୍ଯ ପରଵିତ୍ତେଷୁ ଗୃଦ୍ଧ୍ଯତଃ। ଲୋଭଃ ପ୍ରଜ୍ଞାନମାହନ୍ତି ପ୍ରଜ୍ଞା ହନ୍ତି ହତା ହ୍ରିଯଂ
ଉଚ୍ଚ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବୟସ୍କ ଲୋକ ଯଦି ଅନ୍ୟର ଧନ ଉପରେ ଲୋଭ କରେ, ତେବେ ଲୋଭ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରିଦିଏ, ବୁଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଲଜ୍ଜା ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ହ୍ରୀର୍ହତା ବାଧତେ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମୋ ହନ୍ତି ହତଃ ଶ୍ରିଯମ୍ । ଶ୍ରୀର୍ହତା ପୁରୁଷଂ ହନ୍ତି ପୁରୁଷସ୍ଯାଧଂ ଵଧଃ
ଲଜ୍ଜା ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଧର୍ମ ଉପରେ ଆଘାତ ପଉଁଛେ; ଧର୍ମ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶ୍ରୀ ଅର୍ଥାତ ସମୃଦ୍ଧି ନଷ୍ଟ ହୁଏ; ଶ୍ରୀ ନଷ୍ଟ ହେଲେ ମଣିଷ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏହା ମଣିଷର ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିନାଶ।
ଅଧନାଦ୍ଧି ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଜ୍ଞାତଯଃ ସୁହୃଦୋ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଅପୁଷ୍ପାଦଫଲାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯଥା କୃଷ୍ଣ ପତତ୍ରିଣଃ
ହେ କୃଷ୍ଣ, ଧନ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଜଣେ ଗଛରେ ଫୁଲ ଓ ଫଳ ନଥିଲେ ଯେପରି ବାଟେ ଚଡ଼ିଯିବା ପକ୍ଷୀମାନେ, ସେପରି ନିଜ ଜଣ, ବନ୍ଧୁ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି।
ଏତଚ୍ଚ ମରଣଂ ତାତ ଉନ୍ମତ୍ତପତିତାଦିଵ। ଜ୍ଞାତଯୋ ଵିନିଵର୍ତନ୍ତେ ପ୍ରେତସତ୍ଵାଦିଵାସଵଃ
ଏହା ମୃତ୍ୟୁ ସମାନ; ଜଣେ ପାଗଳ କିମ୍ବା ପତିତ ବ୍ୟକ୍ତି, କିମ୍ବା ଭୂତ ହୋଇଯିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଯେପରି ନିଜ ଜଣ ଛାଡ଼ିଯାନ୍ତି, ସେପରି ଏଠି ମଧ୍ୟ।
ନାତଃ ପାପୀଯସୀଂ କାଂଚିଦଵସ୍ଥାଂ ଶମ୍ବରୋଽବ୍ରଵୀତ୍ । ଯତ୍ର ନୈଵାଽଦ୍ଯ ନ ପ୍ରାତର୍ଭୋଜନଂ ପ୍ରତିଦୃଶ୍ଯତେ
ଶମ୍ବର କେବେ ମଧ୍ୟ ଏପରି ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିନଥିଲେ, ଯେଉଁଠି ଆଜି କିମ୍ବା କାଲି ଖାଇବାକୁ ମଧ୍ୟ ମିଳୁନାହିଁ।
ଧନମାହୁଃ ପରଂ ଧର୍ମଂ ଧନେ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଜୀଵନ୍ତି ଧନିନୋ ଲୋକେ ମୃତା ଯେ ତ୍ଵଧନା ନରାଃ
ଧନକୁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସବୁ କିଛି ଧନ ଉପରେ ଭିତି କରି ରହିଛି। ଏହି ଜଗତରେ ଧନୀମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, ଧନ ନଥିବା ଲୋକମାନେ ମୃତ ଭଳି।