ତେଷାଂ ସମୀପେ ଯୋ ଦେଶୋ ହ୍ରଦାନାଂ ରୁଧିରାମ୍ଭସାମ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକମିତି ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି ସରୋବରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ସେଠିକୁ ‘ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ’ ବୋଲି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି ।
ଯେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଯୋ ଦେଶୋ ଯୁକ୍ତଃ ସମୁପଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ତେନୈଵ ନାମ୍ନା ତଂ ଦେଶଂ ଵାଚ୍ଯମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେହି ନାମରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଡାକିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।
ଅନ୍ତରେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କଲିଦ୍ଵାପରଯୋରଭୂତ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକେ ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ
କଳି ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠେ ଦେଶେ ଭୂଦୋଷଵର୍ଜିତେ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମାଜଗ୍ମୁରକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଯୁଯୁତ୍ସଯା
ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ପାପ ଭୂମିରେ, ଅଠାରୋଟି ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ ।
ସମେତ୍ଯ ତଂ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ ନିଧଂ ଗତାଃ। ଏତନ୍ନାମାଭିନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଦେଶସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସେଠି ଏକଠା ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେଠି ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ହେଲା ।
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଚ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ସ ଦେଶୋ ଵଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ତଦେତତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ମଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମାଃ।। ଯଥା ଦେଶଃ ସ ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ କୁହିଲି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ଯେପରି ଏହି ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ହେ ସଦ୍ବ୍ରତମାନେ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ସୂତନନ୍ଦନ। ଏତଦିଚ୍ଛାମହେ ଶ୍ରୋତୁଂ ସର୍ଵମେଵ ଯଥାତଥମ୍
ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ଆପଣ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ଏହା ସଠିକ୍ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଃ ପରୀମାଣଂ ନରାଶ୍ଵରଥଦନ୍ତିନାମ୍। ଯଥାଵଚ୍ଚୈଵ ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ହି ଵିଦିତଂ ତଵ
ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ କେତେ ମାନବ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ଥାଏ, ତାହା ଯେପରି ଅଛି, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା ।
ଏକୋ ରଥୋ ଗଜଶ୍ଚୈକୋ ନରାଃ ପଞ୍ଚ ପଦାତଯଃ। ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତୁରଗାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଃ ପତ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଏକ ରଥ, ଏକ ହାତୀ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପଦାତି ଓ ତିନି ଘୋଡ଼ା—ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ପତ୍ତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ପତ୍ତିଂ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣାମେତାମାହୁଃ ସେନାମୁଖଂ ବୁଧାଃ। ତ୍ରୀଣି ସେନାମୁଖାନ୍ଯେକୋ ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ତିନିଗୁଣି ‘ପତ୍ତି’କୁ ‘ସେନାମୁଖ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି; ତିନିଟି ‘ସେନାମୁଖ’ ଏକ ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହୁଏ ।
ତ୍ରଯୋ ଗୁଲ୍ମା ଗଣୋ ନାମ ଵାହିନୀ ତୁ ଗଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ସ୍ମୃତାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଵାହିନ୍ଯଃ ପୃତନେତି ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ତିନିଟି ‘ଗୁଳ୍ମ’କୁ ‘ଗଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନିଟି ‘ଗଣ’ ଏକ ‘ବାହିନୀ’ ହୁଏ; ତିନିଟି ‘ବାହିନୀ’କୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ପୃତନା’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି ।
ଚମୂସ୍ତୁ ପୃତନାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତିସ୍ରଶ୍ଚମ୍ଵସ୍ତ୍ଵନୀକିନୀ। ଅନୀକିନୀଂ ଦଶଗୁଣାଂ ପ୍ରାହୁରକ୍ଷୌହିଣୀଂ ବୁଧାଃ
ତିନିଟି ‘ପୃତନା’ ଏକ ‘ଚମୂ’ ହୁଏ, ତିନିଟି ‘ଚମୂ’ ଏକ ‘ଅନୀକିନୀ’ ହୁଏ; ଦଶଗୁଣି ‘ଅନୀକିନୀ’କୁ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ରଥାନାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ସଂଖ୍ଯାଗଣିତତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ସହସ୍ରାଣ୍ଯେକଵିଂଶତିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ ଯେତେ ରଥ ଥାଏ, ଗଣନାରେ ନିପୁଣମାନେ କହନ୍ତି, ସେହି ସଂଖ୍ୟା ଏକୋଇଶି ହଜାର ।
ଶତାନ୍ଯୁପରି ଚୈଵାଷ୍ଟୌ ତଥା ଭୂଯଶ୍ଚ ସପ୍ତତିଃ। ଗଜାନାଂ ଚ ପରୀମାଣମେତଦେଵ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଏହା ସହିତ, ଆଉ ଆଠସହ ଏବଂ ସତରିଟି ଅଧିକ—ଏହି ସଂଖ୍ୟା ହାତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ନଵୈଵ ତୁ। ନରାଣାମପି ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଛତାନି ତ୍ରୀଣି ଚାନଘାଃ
ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ତାହା ସହିତ ନଉ ହଜାର ଅଧିକ ଅଛି; ଏହା ସହିତ, ହେ ନିଷ୍ପାପମାନେ, ପଞ୍ଚଶତ ଏବଂ ତିନିଶଏ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପଞ୍ଚ ଷଷ୍ଟିସହସ୍ରାଣି ତଥାଶ୍ଵାନାଂ ଶତାନି ଚ। ଦଶୋତ୍ତରାଣି ଷଟ୍ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥାଵଦିହ ସଂଖ୍ଯଯା
ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଏକଶଏ ଛଅଟି ଘୋଡ଼ା ଦଳ ଏଠାରେ ଥିଲା ବୋଲି ଠିକ୍ ଗଣନାରେ କହାଯାଇଛି।
ଏତାମକ୍ଷୌହିଣୀଂ ପ୍ରାହୁଃ ସଂଖ୍ଯାତତ୍ତ୍ଵଦିତୋ ଜନାଃ। ଯାଂ ଵଃ କଥିତଵାନସ୍ମି ଵିସ୍ତରେଣ ତପୋଧନାଃ
ଯେମାନେ ସଠିକ୍ ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ହେ ତପସ୍ଵୀମାନେ।
ଏତଯା ସଂଖ୍ଯଯା ହ୍ଯାସନ୍କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ। ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପିଣ୍ଡିତାଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତୁ
ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ମୋଟ ଅଠାରଟି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା।
ସମେତାସ୍ତତ୍ର ଵୈ ଦେଶେ ତତ୍ରୈଵ ନିଧଂ ଗତାଃ। କୌରଵାନ୍କାରଣଂ କୃତ୍ଵା କାଲେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା
ସେମାନେ ସେଠାରେ ଏକଠି ହୋଇ, ସେଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ; କାରଣ ହେଲେ କୌରବମାନେ, ସମୟର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା।
ଅହାନି ଯୁଯୁଧେ ଭୀଷ୍ମୋ ଦଶୈଵ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍। ଅହାନି ପଞ୍ଚ ଦ୍ରୋଣସ୍ତୁ ରରକ୍ଷ କୁରୁଵାହିନୀମ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା, ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ପରେ ଦ୍ରୋଣ ପାଞ୍ଚ ଦିନ କୁରୁ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।
ଅହନୀ ଯୁଯୁଧେ ଦ୍ଵେ ତୁ କର୍ଣଃ ପରବଲାର୍ଦନଃ। ଶଲ୍ଯୋଽର୍ଧଦିଵସଂ ଚୈଵ ଗଦାଯୁଦ୍ଧମତଃ ପରମ୍
କର୍ଣ୍ଣ, ଶତ୍ରୁମାନେଙ୍କୁ ଦଳନ କରିଥିବା, ଦୁଇ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ତାପରେ ଶଲ୍ୟ, ଅର୍ଧ ଦିନ ଗଦାଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ତସ୍ଯୈଵ ଦିଵସସ୍ଯାନ୍ତେ ଦ୍ରୌଣିହାର୍ଦିକ୍ଯଗୌତମାଃ। ପ୍ରସୁପ୍ତଂ ନିଶି ଵିଶ୍ଵସ୍ତଂ ଜଘ୍ନୁର୍ଯୌଧିଷ୍ଠିରଂ ବଲମ୍
ସେହି ଦିନର ଶେଷରେ, ଦ୍ରୋଣପୁତ୍ର, କୃତବର୍ମା ଏବଂ କୃପା, ରାତିରେ ଶୟନରତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ଥିବା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ସେନାକୁ ବଧ କଲେ।
ଯତ୍ତୁ ଶୌନକ ସତ୍ରେ ତେ ଭାରତାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍। ଜନମେଜଯସ୍ଯ ତତ୍ସତ୍ରେ ଵ୍ଯାସଶିଷ୍ଯେଣ ଧୀମତା
ହେ ଶୌନକ, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ 'ଭାରତ' ଗାଥା, ଜନମେଜୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ବ୍ୟାସଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଶିଷ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପାଠ କରାଯାଇଥିଲା।
କଥିତଂ ଵିସ୍ତରାର୍ଥଂ ଚ ଯଶୋ ଵୀର୍ଯଂ ମହୀକ୍ଷିତାମ୍। ପୌଷ୍ଯଂ ତତ୍ର ଚ ପୌଲୋମମାସ୍ତୀକଂ ଚାଦିତଃ ସ୍ମୃତମ୍
ଏହି କଥାରେ ରାଜାମାନେଙ୍କର ଯଶ ଓ ପ୍ରତାପକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହାଯାଇଛି; ଏଠାରେ ଆରମ୍ଭରେ ପୌଷ୍ୟ, ପୌଲୋମ, ଏବଂ ଆସ୍ତୀକ କଥା ମଧ୍ୟ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।
ଵିଚିତ୍ରାର୍ଥପଦାଖ୍ଯାନମନେକସମଯାନ୍ଵିତମ୍। ପ୍ରତିପନ୍ନଂ ନରୈଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଵୈରାଗ୍ଯମିଵ ମୋକ୍ଷିଭିଃ
ବିଭିନ୍ନ ଅର୍ଥ ଓ ଶବ୍ଦର କଥା, ଅନେକ ସମୟ ଯୋଗୁଁ ଏହା ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଲୋକମାନେ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଯେପରି ବିମୁକ୍ତିକୁ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକମାନେ ବୈରାଗ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଆତ୍ମେଵ ଵେଦିତଵ୍ଯେଷୁ ପ୍ରିଯେଷ୍ଵିଵ ହି ଜୀଵିତମ୍। ଇତିହାସଃ ପ୍ରଧାନାର୍ଥଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ସର୍ଵାଗମେଷ୍ଵଯମ୍
ଯେପରି ଜୀବନ ଜଣେ ଜଣେ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋପରି, ସେପରି ଏହି ଇତିହାସ ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ର ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରଧାନ।
ଅନାଶ୍ରିତ୍ଯେଦମାଖ୍ଯାନଂ କଥା ଭୁଵି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଆହାରମନପାଶ୍ରିତ୍ଯ ଶରୀରସ୍ଯେଵ ଧାରଣମ୍
ଏହି ଆଖ୍ୟାନକୁ ଆଶ୍ରୟ କରିବା ବିନା ପୃଥିବୀରେ କୌଣସି କଥା ନାହିଁ; ଯେପରି ଖାଦ୍ୟ ବିନା ଶରୀର ଟିକି ପାରେ ନାହିଁ।
ତଦେତଦ୍ଭାରତଂ ନାମ କଵିଭିସ୍ତୂପଜୀଵ୍ଯତେ। ଉଦଯତେପ୍ସୁଭିର୍ଭୃତ୍ଯୈରଭିଜାତ ଇଵେଶ୍ଵରଃ
ଏହି 'ଭାରତ' କବିମାନେ ଜୀବିକାର ଉପାୟ କରନ୍ତି, ଯେପରି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭୃତ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଇତିହାସୋତ୍ତମେ ଯସ୍ମିନ୍ନର୍ପିତା ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ତମା। ସ୍ଵରଵ୍ଯଞ୍ଜନଯୋଃ କୃତ୍ସ୍ନା ଲୋକଵେଦାଶ୍ରଯେଵ ଵାକ୍
ଯେଉଁଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧି ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଇତିହାସରେ ନିବେଶିତ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ସ୍ୱର ଓ ବ୍ୟଞ୍ଜନ ସହିତ ଭାଷା, ପ୍ରପଞ୍ଚ ଓ ବେଦ ଜ୍ଞାନରେ ଯେପରି ଆଶ୍ରୟ କରେ, ସେପରି ଏଠି ଆଶ୍ରୟ କରେ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞାଭିପନ୍ନସ୍ଯ ଵିଚିତ୍ରପଦପର୍ଵଣଃ। ସୂକ୍ଷ୍ମାର୍ଥନ୍ଯାଯଯୁକ୍ତସ୍ଯ ଵେଦାର୍ଥୈର୍ଭୂଷିତସ୍ଯ ଚ
ଯାହାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଏଭଳି ଗଭୀର ଅର୍ଥ, ନିୟମ ଓ ବେଦ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଶୋଭିତ, ବିଭିନ୍ନ ଶବ୍ଦ ଓ ଅଧ୍ୟାୟରେ ଅଳଙ୍କୃତ—