ନ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧନଲାଭାଯ ନ ଜାଡ୍ଯମସମୃଦ୍ଧଯେ। ଲୋକପର୍ଯାଯଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜାନାତି ନେତରଃ
ବୁଦ୍ଧି ଧନ ଆଣି ଦେଉନାହିଁ, ମୂର୍ଖତା ଅସଫଳତାର କାରଣ ନୁହେଁ; ଜଗତର ଚଳଚଳାନ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ବୁଝନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହଁ।
ଵିଦ୍ଯାଶୀଲଵଯୋଵୃଦ୍ଧାନ୍ବୁଦ୍ଧିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଭାରତ। ଧନାଭିଜାତଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୂଢୋଽଵମନ୍ଯତେ
ହେ ଭାରତ, ମୂର୍ଖ ଲୋକେ ସଦା ଶିକ୍ଷା, ଆଚରଣ, ବୟସ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ।
ଅନାର୍ଯଵୃତ୍ତମପ୍ରାଜ୍ଞମସୂଯକମଧାର୍ମିକମ୍। ଅନର୍ଥାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାଯାନ୍ତି ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଂ କ୍ରୋଧନଂ ତଥା
ଅନାର୍ୟ ଆଚରଣ, ଅବିବେକ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅନ୍ୟାୟ, ଖରାପ କଥା କିମ୍ବା କ୍ରୋଧୀ ସ୍ଭାଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ଆସେ।
ଅଵିସଂଵାଦନଂ ଦାନଂ ସମଯସ୍ଯାଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ଆଵର୍ତଯନ୍ତି ଭୂତାନି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣିହିତା ଚ ଵାକ୍
ସତ୍ୟ କଥା, ଦାନ, ଚୁକ୍ତି ପାଳନ ଓ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଥିବା କଥା—ଏହିଗୁଡିକ ଜୀବମାନେ ଉନ୍ନତି କରିଥାନ୍ତି।
ଅଵିସଂଵାଦକୋ ଦକ୍ଷଃ କୃତଜ୍ଞୋ ମତିମାନୃଜୁଃ । ଅପି ସଂକ୍ଷୀଣକୋଶୋଽପି ଲଭତେ ପରିଵାରଣମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, କୌଶଳୀ, କୃତଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ସିଧାସଳଖ—ତାଙ୍କର ଧନ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମର୍ଥନ ମିଳେ।
ଧୃତିଃ ଶମୋ ଦମଃ ଶୌଚଂ କାରୁଣ୍ଯଂ ଵାଗନିଷ୍ଠୁରା। ମିତ୍ରାଣାଂ ଚାନଭିଦ୍ରୋହଃ ସପ୍ତୈତାଃ ସମିଧଃ ଶ୍ରିଯଃ
ଧୃତି, ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା, ମୃଦୁ କଥା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ—ଏହି ସାତଟି ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଆଧାର।
ଅସଂଵିଭାଗୀ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କୃତଘ୍ନୋ ନିରପତ୍ରପଃ । ତାଦୃଙ୍ଵରାଧିପୋ ଲୋକେ ଵର୍ଜନୀଯୋ ନରାଧିପ
ଯେ ରାଜା ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅକୃତଜ୍ଞ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେପରି ରାଜାକୁ ଲୋକେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ଚ ରାତ୍ରୌ ସୁଖଂ ଶେତେ ସସର୍ପ ଇଵ ଵେଶ୍ମନି। ଯଃ କୋପଯତି ନିର୍ଦୋଷଂ ସଦୋଷୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଜନମ୍
ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ନିଜ ଘରର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରେ, ସେ ରାତିରେ ସପ ଘରେ ରହିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ।
ଯେଷୁ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗକ୍ଷେମସ୍ଯ ଭାରତ। ସଦା ପ୍ରସାଦନଂ ତେଷାଂ ଦେଵତାନାମିଵାଚରେତ୍
ହେ ଭାରତ, ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରି ଚଳିବା ଉଚିତ୍।
ଯେଽର୍ଥାଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସମାଯୁକ୍ତାଃ ପ୍ରମତ୍ତପତିତେଷୁ ଚ। ଯେ ଚାନାର୍ଯେ ସମାସକ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ସଂଶଯଂ ଗତାଃ
ଯେ ସମ୍ପତ୍ତି ନାରୀ, ଅବିବେକୀ ଓ ପତିତଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ, କିମ୍ବା ଅନାର୍ୟଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା, ସେସବୁ ସନ୍ଦେହ ଭିତରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଯତ୍ର କିତଵୋ ବାଲୋ ଯତ୍ରାନୁଶାସିତା। ମଞ୍ଜନ୍ତି ତେଽଵଶା ରାଜନ୍ନଦ୍ଯାମଶ୍ମପ୍ଲଵା ଇଵ
ଯେଉଁଠି ନାରୀ, ଜୁଆରି, ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧିନ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ନଦୀରେ ପଥର ପଡ଼ିବା ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଯୋଜନେଷୁ ଯେ ସକ୍ତା ନ ଵିଶେଷେଷୁ ଭାରତ। ତାନହଂ ପଣ୍ଡିତାନ୍ମନ୍ଯେ ଵିଶେଷା ହି ପ୍ରସଙ୍ଗିନଃ
ହେ ଭାରତ, ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଭେଦବୁଦ୍ଧିରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ; କାରଣ, ଭେଦ ମାନେ ଫସାଏ।
ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି କିତଵା ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଚାରଣାଃ । ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ବନ୍ଧକ୍ଯୋ ନ ସ ଜୀଵତି ମାନଵଃ
ଯାହାକୁ ଜୁଆରି, ଗାୟକ କିମ୍ବା ବେଶ୍ୟାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିନଥାଏ।
ହିତ୍ଵା ତାନ୍ପରମେଷ୍ଵାସାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନମିତୌଜସଃ। ଆହିତଂ ଭାରତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୁର୍ଯୋଧନେ ମହତ୍
ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଭାରତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭାର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉପରେ ରଖିଛ।
ତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଚିରାଦିଵ। ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦସଂମୂଢଂ ବଲିଂ ଲୋକତ୍ରଯାଦିଵ
ତୁମେ ଦେଖିବା, ସେ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ତାହାର ସ୍ଥିତିରୁ ଖସିଯିବ; ଏହିପରି, ବଳି ତିନି ଲୋକରୁ ଖସିଗଲା ଭଳି।
ଯୋଽଭ୍ଯର୍ଚିତଃ ମଦ୍ଭିରସଞ୍ଜମାନଃ କରୋତ୍ଯର୍ଥଂ ଶକ୍ତିମହାପଯିତ୍ଵା। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯଶସ୍ତଂ ସମୁପୈତି ମନ୍ତ- ମଲଂ ପ୍ରସନ୍ନା ହି ସୁଖାଯ ସନ୍ତଃ
ଯିଏ ଆମେ ପୂଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନିୟମିତ ଆଚରଣ କରେ, ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡି ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଖ୍ୟାତି ଲଭେ; କାରଣ, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମହାନ୍ତମପ୍ଯର୍ଥମଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ଯଃ ମନ୍ତ୍ଯଜତ୍ଯନପାକୃଷ୍ଟ ଏଵ। ସୁଖଂ ସୁଦୁଃଖାନ୍ଯଵମୁଚ୍ଯ ଶେତେ ଜୀର୍ଣାଂ ତ୍ଵଚଂ ସର୍ପ ଇଵାଵମୁଚ୍ଯ
ଯିଏ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଆସିଥିବା ବଡ଼ ଧନକୁ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ବୀକାର କରେ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖକୁ ସରପ ଜରା ପାଟି ଛାଡିଦେଇଥିବା ପରି ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ।
ଅନୃତେ ଚ ସମୁତ୍କର୍ପୋ ରାଜଗାମି ଚ ପୈଶୁନମ୍ । ଗୁରୋଶ୍ଚାଲୀକନିର୍ବନ୍ଧଃ ସମାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ଅସତ୍ୟ, ଅତି ଅଭିମାନ, ରାଜାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଶତ୍ରୁତା—ଏହାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ସମାନ।
ଅସୂଯୈକପଦଂ ମୃତ୍ଯୁରତିଵାଦଃ ଶ୍ରିଯୋ ଵଧଃ। ଅଶୁଶ୍ରୂଷା ତ୍ଵରା ଶ୍ଲାଘା ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ଶତ୍ରଵସ୍ତ୍ରଃ
ଇର୍ଷ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁର ଆସନ; କଠୋର କଥା ଧନ-ଯଶ କୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଅନାଦର, ଅତି ତ୍ୱରା, ଏବଂ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା ଜ୍ଞାନର ଶତ୍ରୁ।
ଆଲସ୍ଯଂ ମଦମୋହୌ ଚ ଚାପଲଂ ଗୋଷ୍ଠିରେଵ ଚ। ସ୍ତବ୍ଧତା ଚାଭିମାନିତ୍ଵଂ ତଥା ତ୍ଯାଗିତ୍ଵମେଵ ଚ । ଏତେ ଵୈ ସପ୍ତ ଦୋଷାଃ ସ୍ଯୁଃ ସଦା ଵିଦ୍ଯାର୍ଥିନାଂ ମତାଃ
ଆଳସ୍ୟ, ମଦ, ଭ୍ରମ, ସଭାରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଅଭିମାନ, ଆତ୍ମ-ଗର୍ବ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତା—ଏହି ସାତଟି ଦୋଷ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମନାଯାଏ।
ସୁଖାର୍ଥିନଃ କୁତୋ ଵିଦ୍ଯା ନାସ୍ତି ଵିଦ୍ଯାର୍ଥିନଃ ସୁଖଂ। ସୁଖାର୍ଥୀ ଵା ତ୍ଯଜେଦ୍ଵିଦ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାର୍ଥୀ ଵା ତ୍ଯଜେତ୍ସୁଖମ୍
ସୁଖ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ କେମିତି ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ? ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ପାଇଁ ସୁଖ ନାହିଁ। ସୁଖ ଚାହିଁଥିବା ଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡିଦିଅ, ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ସୁଖକୁ ଛାଡିଦିଅ।
ନାଗ୍ନିସ୍ତୃପ୍ଯତି କାଷ୍ଠାନାଂ ନାପଗାନାଂ ମହୋଦଧିଃ। ନାନ୍ତକଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ନ ପୁଂସାଂ ଵାମଲୋଚନା
ଅଗ୍ନି କେବେ କାଠରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ, ସମୁଦ୍ର କେବେ ନଦୀରେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ; ମୃତ୍ୟୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ, ଏବଂ ଜନାନୀ ପୁରୁଷମାନେରେ କେବେ ତୃପ୍ତି ନାହିଁ।
ଆଶା ଧୃତିଂ ହନ୍ତି ସମୃଦ୍ଧିମନ୍ତକଃ କ୍ରୋଧଃ ଶ୍ରିଯଂ ହନ୍ତି ଯଶଃ କଦର୍ଯତା । ଅପାଲନଂ ହନ୍ତି ପଶୂଂଶ୍ଚ ରାଜ- ନ୍ନେକଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ହନ୍ତି ରାଷ୍ଟ୍ରମ୍
ଆଶା ଧୃତିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ମୃତ୍ୟୁ ସମୃଦ୍ଧିକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, କ୍ରୋଧ ଶ୍ରୀକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, କଞ୍ଜୁସି ଯଶକୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଅନଦାନ ପଶୁମାନେକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ ଏକ କ୍ରୁଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରାଜ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ରାଜା।
ଅଜାଶ୍ଚ କାଂସ୍ଯଂ ରଜତଂ ଚ ନିତ୍ଯଂ ମଧ୍ଵାକର୍ଷଃ ଶକୁନିଃ ଶ୍ରୋତ୍ରିଯଶ୍ଚ । ଵୃଦ୍ଧୋ ଜ୍ଞାତିରଵସନ୍ନଃ କୁଲୀନ ଏତାନି ତେ ସନ୍ତୁ ଗୃହେ ସଦୈଵ
ଅଜା, କାଂସା, ରୂପା, ମଧୁ, ଚକ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୟସ୍କ ଦରିଦ୍ର ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଆତ୍ମୀୟ—ଏମାନେ ସଦା ତୁମର ଘରେ ରହୁ।
ଅଜୋକ୍ଷା ଚନ୍ଦନଂ ଵୀଣା ଆଦର୍ଶୋ ମଧୁସର୍ପିଷୀ । ଵିଷମୌଦୁମ୍ବରଂ ଶଙ୍ଖଃ ସ୍ଵର୍ଣନାଭୋଽଥ ରୋଚନା
ଏକ ଅଜା, ଏକ ବୃଷ, ଚନ୍ଦନ, ବୀଣା, ଆଇନା, ମଧୁ, ଘୀ, ଅସମାନ ଉଡୁମ୍ବର ଗଛ, ସ୍ବର୍ଣ୍ଣ ନାଭି ଶଂଖ, ଏବଂ ହଳଦୀ ରଙ୍ଗ—
ଗୃହେ ସ୍ଥାପଯିତଵ୍ଯାନି ଧନ୍ଯାନି ମନୁରବ୍ରଵୀତ୍। ଦେଵବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜାର୍ଥମତିଥୀନାଂ ଚ ଭାରତ
ଏହି ଶୁଭ ଜିନିଷମାନେ ଘରେ ରଖିବା ଉଚିତ, ମନୁ କହିଛନ୍ତି; ଦେବତା, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୂଜା ପାଇଁ ଏବଂ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ, ଭାରତବଂଶୀ।
ଇଦଂ ଚ ତ୍ଵାଂ ସର୍ଵପରଂ ବ୍ରଵୀମି ପୁଣ୍ଯଂ ପଦଂ ତାତ ମହାଵିଶିଷ୍ଟମ୍। ନ ଜାତୁ କାମାନ୍ନ ଭଯାନ୍ନ ଲୋଭା- ଦ୍ଧର୍ମଂ ଜହ୍ଯାଜ୍ଜୀଵିସ୍ଯାପି ହେତୋଃ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁଠୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ମାର୍ଗ କହୁଛି, ପୁତ୍ର; କେବେ ଅଭିଲାଷା, ଭୟ, ଲୋଭ, କିମ୍ବା ଜୀବନ ପାଇଁ ଧର୍ମକୁ ଛାଡିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନିତ୍ଯୋ ଧର୍ମଃ ସୁଖଦୁଃଖେ ତ୍ଵନିତ୍ଯେ ଜୀଵୋ ନିତ୍ଯୋ ଧାତୁରସ୍ଯ ତ୍ଵନିତ୍ଯଃ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵାଽନିତ୍ଯଂ ପ୍ରତିତିଷ୍ଠସ୍ଵ ନିତ୍ଯେ ସଂତୁଷ୍ଯ ସନ୍ତୋଷପରା ହି ସନ୍ତଃ
ଧର୍ମ ସଦା ଅବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଅସ୍ଥାୟୀ; ଆତ୍ମା ଅବିନାଶୀ, କିନ୍ତୁ ଶରୀର ଅସ୍ଥାୟୀ। ଅସ୍ଥାୟୀକୁ ଛାଡି ଅବିନାଶୀରେ ଦୃଢ଼ ରୁହ; ଜ୍ଞାନୀମାନେ ସଦା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।
ମହାବଲାନ୍ପଶ୍ଯ ମହାନୁଭାଵାନ୍ ପ୍ରଶାସ୍ଯ ଭୂମିଂ ଧନଧାନ୍ଯପୂର୍ଣାମ୍। ରାଜ୍ଯାନି ହିତ୍ଵା ଵିପୁଲାଂଶ୍ଚ ଭୋଗାନ୍। ଗତାନ୍ନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଵଶମନ୍ତକସ୍ଯ
ବଡ଼ ଶକ୍ତି ଓ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ର ଥିବା ଲୋକମାନେ, ଧନ ଓ ଧାନ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିରେ ଶାସନ କରିଥିଲେ; ରାଜ୍ୟ ଓ ବିଶାଳ ଭୋଗ ଛାଡି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ମୃତ୍ୟୁର ଅଧୀନ ହୋଇଗଲେ।
ମୃତଂ ପୁତ୍ରଂ ଦୁଃଖପୁଷ୍ଟଂ ମନୁଷ୍ଯା ଉତ୍କ୍ଷିପ୍ଯ ରାଜନ୍ସ୍ଵଗୃହାନ୍ନିର୍ହରନ୍ତି। ତଂ ମୁକ୍ତକେଶାଃ କରୁଣଂ ରୁଦନ୍ତି ଚିତାମଧ୍ଯେ କାଷ୍ଠମିଵ କ୍ଷିପନ୍ତି
ପୁତ୍ର ମୃତ୍ୟୁ ଦୁଃଖରେ ପୁଷ୍ଟିତ ହେଲେ, ଲୋକମାନେ ତାକୁ ଘରରୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାନ୍ତି, ରାଜା; ଖୋଲା କେଶରେ, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି, ଚିତାରେ କାଠ ଭଳି ରଖିଦିଅନ୍ତି।