ତେଷାମେଵାନନୁଷ୍ଠାନଂ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପକରଂ ମତମ୍।। ଅନଧୀତ୍ଯ ଯଥା ଵେଦାନ୍ନ ଵିପ୍ରଃ ଶ୍ରାଦ୍ଧମର୍ହତି
ସେହି କାମ ନ କରିବା ପରେ ପଶ୍ଚାତ୍ତାପ ଆସେ। ଯେପରି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ ନ କରିଲେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ—
ଏଵମଶ୍ରୁତଷାଙ୍ଗୁଣ୍ଯୋ ନ ମନ୍ତ୍ରଂ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହତି ।। ସ୍ଥାନଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯଜ୍ଞସ୍ଯ ଷାଙ୍ଗୁଣ୍ଯଵିଦିତାତ୍ମନଃ
ଏଭଳି ଷଡ୍ଗୁଣ ଶୁନିନଥିବା ଲୋକ ମନ୍ତ୍ର ଶୁଣିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଷଡ୍ଗୁଣ ଜାଣିଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଥାନ, ବୃଦ୍ଧି, କ୍ଷୟ ଓ ଯଜ୍ଞ ଅର୍ପିତ।
ଅନଵଜ୍ଞାତଶୀଲସ୍ଯ ସ୍ଵାଧୀନା ପୃଥିଵୀ ନୃପ ।। ଅମୋଘକ୍ରୋଧହର୍ଷସ୍ଯ ସ୍ଵଯଂ କୃତ୍ଵାନ୍ଵଵେକ୍ଷିଣଃ
ଯେ ରାଜାଙ୍କର ଚରିତ୍ର ଅବମାନିତ ନୁହେଁ, ସେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ପୃଥିବୀକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରିବେ। ଯେ ରାଗ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଅନ୍ଧ ହୁଏନାହିଁ, ନିଜେ କାମକୁ ବିଚାର କରିଥାଏ।
ଆତ୍ମପ୍ରତ୍ଯଯକୋଶସ୍ଯ ଵସୁଦୈଵ ଵସୁନ୍ଧରା ।। ନାମମାତ୍ରେଣା ତୁଷ୍ଯେତ ଛତ୍ରେଣ ଚ ମହୀପତିଃ
ଯେ ନିଜ ଆତ୍ମବିଶ୍ୱାସରେ ଧନ ରଖିଥାଏ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କର ହୁଏ। କିନ୍ତୁ ରାଜା କେବଳ ନାମ ଓ ଛତାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ।
ଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯୋ ଵିସୃଜେଦର୍ଥାନ୍ନୈକଃ ସର୍ଵହରୋ ଭଵେତ୍ ।। ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଵେଦ ଭର୍ତା ଵେଦ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ତଥା
ଦାସମାନଙ୍କୁ ଧନ ବଣ୍ଟନ କରିବା ଉଚିତ, ସବୁ ନିଜେ ନେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ବ୍ରାହ୍ମଣ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ଜାଣିଥାଏ, ପତି ନିଜ ଜନନୀକୁ ଜାଣିଥାଏ।
ଅମାତ୍ଯଂ ନୃପତିର୍ଵେଦ ରାଜା ରାଜାନମେଵ ଚ ।। ନ ଶତ୍ରୁର୍ଵଶମାପନ୍ନୋ ମୋକ୍ତଵ୍ଯୋ ଵଧ୍ଯତାଂ ଗତଃ
ରାଜା ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀକୁ ଜାଣିଥାଏ, ଏକ ରାଜା ଅନ୍ୟ ରାଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଜାଣିଥାଏ। ଶତ୍ରୁ ଯେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଆସିଛି ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ପାଇଛି, ସେକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ନ୍ଯଗ୍ଭୂତ୍ଵା ପର୍ଯୁପାସୀତ ଵଧ୍ଵଂ ହନ୍ଯାଦ୍ବଲେ ସତି ।। ଅହତାଦ୍ଧି ଭଯଂ ତସ୍ମାଜ୍ଜାଯତେ ନଚିରାଦିଵ
ନିଜକୁ ନମ୍ର କରି ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍; ଶକ୍ତି ଥିଲେ ଶତ୍ରୁକୁ ମାରିଦେବା ଯୋଗ୍ୟ। କାରଣ, ଅପରାଜିତ ଶତ୍ରୁ ଠାରୁ ଭୟ ଶୀଘ୍ର ଆସେ।
ଦୈଵତେଷୁ ପ୍ରଯତ୍ନେନ ରାଜସୁ ବ୍ରାହ୍ମଣେଷୁ ଚ। ନିଯନ୍ତଵ୍ଯଃ ସଦା କ୍ରୋଧୋ ଵୃଦ୍ଧବାଲାତୁରେଷୁ ଚ
ଦେବତା, ରାଜା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ବୃଦ୍ଧ, ଶିଶୁ ଓ ଦୁଃଖିତଙ୍କ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧକୁ ସଦା ଉପରେ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଦରକାର।
ନିରର୍ଥଂ କଲହଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଵର୍ଜଯେନ୍ମୂଢସେଵିତମ୍। କୀର୍ତି ଚ ଲଭତେ ଲୋକେ ନ ଚାନର୍ଥେନ ଯୁଜ୍ଯତେ
ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ଅର୍ଥହୀନ ବିବାଦକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍, ଯାହା ମୂର୍ଖମାନେ କରନ୍ତି; ଏହିପରି ଲୋକ ଜଗତରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଫସନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରସାଦୋ ନିଷ୍ଫଲୋ ଯସ୍ଯ କ୍ରୋଧଶ୍ଚାପି ନିରର୍ଥକଃ। ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଯାହାଙ୍କର ଦୟା ଫଳଦାୟି ନୁହେଁ ଓ କ୍ରୋଧ ଅର୍ଥହୀନ, ଏମିତି ପୁରୁଷଙ୍କୁ ନାରୀମାନେ ଏକ ନିର୍ବଳ ପତି ପରି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ବୁଦ୍ଧିର୍ଧନଲାଭାଯ ନ ଜାଡ୍ଯମସମୃଦ୍ଧଯେ। ଲୋକପର୍ଯାଯଵୃତ୍ତାନ୍ତଂ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଜାନାତି ନେତରଃ
ବୁଦ୍ଧି ଧନ ଆଣି ଦେଉନାହିଁ, ମୂର୍ଖତା ଅସଫଳତାର କାରଣ ନୁହେଁ; ଜଗତର ଚଳଚଳାନ୍ତିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ବୁଝନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେ ନୁହଁ।
ଵିଦ୍ଯାଶୀଲଵଯୋଵୃଦ୍ଧାନ୍ବୁଦ୍ଧିଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ଭାରତ। ଧନାଭିଜାତଵୃଦ୍ଧାଂଶ୍ଚ ନିତ୍ଯଂ ମୂଢୋଽଵମନ୍ଯତେ
ହେ ଭାରତ, ମୂର୍ଖ ଲୋକେ ସଦା ଶିକ୍ଷା, ଆଚରଣ, ବୟସ, ବୁଦ୍ଧି, ଧନ ଓ ଉତ୍ତମ ବଂଶରେ ବୃଦ୍ଧ ଲୋକଙ୍କୁ ଅପମାନ କରେ।
ଅନାର୍ଯଵୃତ୍ତମପ୍ରାଜ୍ଞମସୂଯକମଧାର୍ମିକମ୍। ଅନର୍ଥାଃ କ୍ଷିପ୍ରମାଯାନ୍ତି ଵାଗ୍ଦୁଷ୍ଟଂ କ୍ରୋଧନଂ ତଥା
ଅନାର୍ୟ ଆଚରଣ, ଅବିବେକ, ଇର୍ଷ୍ୟା, ଅନ୍ୟାୟ, ଖରାପ କଥା କିମ୍ବା କ୍ରୋଧୀ ସ୍ଭାଭାବ ଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଶୀଘ୍ର ଆସେ।
ଅଵିସଂଵାଦନଂ ଦାନଂ ସମଯସ୍ଯାଵ୍ଯତିକ୍ରମଃ । ଆଵର୍ତଯନ୍ତି ଭୂତାନି ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଣିହିତା ଚ ଵାକ୍
ସତ୍ୟ କଥା, ଦାନ, ଚୁକ୍ତି ପାଳନ ଓ ଭଲ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ କହିଥିବା କଥା—ଏହିଗୁଡିକ ଜୀବମାନେ ଉନ୍ନତି କରିଥାନ୍ତି।
ଅଵିସଂଵାଦକୋ ଦକ୍ଷଃ କୃତଜ୍ଞୋ ମତିମାନୃଜୁଃ । ଅପି ସଂକ୍ଷୀଣକୋଶୋଽପି ଲଭତେ ପରିଵାରଣମ୍
ଯିଏ ସତ୍ୟବାଦୀ, କୌଶଳୀ, କୃତଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଓ ସିଧାସଳଖ—ତାଙ୍କର ଧନ ଅଳ୍ପ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ସମର୍ଥନ ମିଳେ।
ଧୃତିଃ ଶମୋ ଦମଃ ଶୌଚଂ କାରୁଣ୍ଯଂ ଵାଗନିଷ୍ଠୁରା। ମିତ୍ରାଣାଂ ଚାନଭିଦ୍ରୋହଃ ସପ୍ତୈତାଃ ସମିଧଃ ଶ୍ରିଯଃ
ଧୃତି, ଶାନ୍ତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟମ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା, ମୃଦୁ କଥା ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ପ୍ରତି ବିଶ୍ୱାସ—ଏହି ସାତଟି ଲକ୍ଷ୍ମୀର ଆଧାର।
ଅସଂଵିଭାଗୀ ଦୁଷ୍ଟାତ୍ମା କୃତଘ୍ନୋ ନିରପତ୍ରପଃ । ତାଦୃଙ୍ଵରାଧିପୋ ଲୋକେ ଵର୍ଜନୀଯୋ ନରାଧିପ
ଯେ ରାଜା ସ୍ୱାର୍ଥପର, ଦୁଷ୍ଟ, ଅକୃତଜ୍ଞ ଓ ଲଜ୍ଜାହୀନ, ସେପରି ରାଜାକୁ ଲୋକେ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ଚ ରାତ୍ରୌ ସୁଖଂ ଶେତେ ସସର୍ପ ଇଵ ଵେଶ୍ମନି। ଯଃ କୋପଯତି ନିର୍ଦୋଷଂ ସଦୋଷୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ଜନମ୍
ଯେ ଦୁଷ୍ଟ ନିଜ ଘରର ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଲୋକଙ୍କୁ କ୍ରୋଧିତ କରେ, ସେ ରାତିରେ ସପ ଘରେ ରହିଥିବା ମନୁଷ୍ୟ ପରି ଅଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ।
ଯେଷୁ ଦୁଷ୍ଟେଷୁ ଦୋଷଃ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋଗକ୍ଷେମସ୍ଯ ଭାରତ। ସଦା ପ୍ରସାଦନଂ ତେଷାଂ ଦେଵତାନାମିଵାଚରେତ୍
ହେ ଭାରତ, ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟମାନେ ସୁରକ୍ଷା ଓ ଭଲ ଅବସ୍ଥାରେ ଅପରାଧ କରନ୍ତି, ସେଉଁଠି ସଦା ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ପରି ଚଳିବା ଉଚିତ୍।
ଯେଽର୍ଥାଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ ସମାଯୁକ୍ତାଃ ପ୍ରମତ୍ତପତିତେଷୁ ଚ। ଯେ ଚାନାର୍ଯେ ସମାସକ୍ତାଃ ସର୍ଵେ ତେ ସଂଶଯଂ ଗତାଃ
ଯେ ସମ୍ପତ୍ତି ନାରୀ, ଅବିବେକୀ ଓ ପତିତଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ, କିମ୍ବା ଅନାର୍ୟଙ୍କୁ ଲାଗିଥିବା, ସେସବୁ ସନ୍ଦେହ ଭିତରେ ପଡ଼ିଥାଏ।
ଯତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀ ଯତ୍ର କିତଵୋ ବାଲୋ ଯତ୍ରାନୁଶାସିତା। ମଞ୍ଜନ୍ତି ତେଽଵଶା ରାଜନ୍ନଦ୍ଯାମଶ୍ମପ୍ଲଵା ଇଵ
ଯେଉଁଠି ନାରୀ, ଜୁଆରି, ଶିଶୁ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଙ୍କ ଆଧିନ ଲୋକ ଅଛନ୍ତି, ହେ ରାଜନ୍, ସେମାନେ ନଦୀରେ ପଥର ପଡ଼ିବା ପରି ଅସହାୟ ହୋଇ ଡୁବିଯାନ୍ତି।
ପ୍ରଯୋଜନେଷୁ ଯେ ସକ୍ତା ନ ଵିଶେଷେଷୁ ଭାରତ। ତାନହଂ ପଣ୍ଡିତାନ୍ମନ୍ଯେ ଵିଶେଷା ହି ପ୍ରସଙ୍ଗିନଃ
ହେ ଭାରତ, ଯେଉଁମାନେ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆସକ୍ତ ଓ ଭେଦବୁଦ୍ଧିରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ ବୋଲି ମୁଁ ଭାବେ; କାରଣ, ଭେଦ ମାନେ ଫସାଏ।
ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି କିତଵା ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଚାରଣାଃ । ଯଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ବନ୍ଧକ୍ଯୋ ନ ସ ଜୀଵତି ମାନଵଃ
ଯାହାକୁ ଜୁଆରି, ଗାୟକ କିମ୍ବା ବେଶ୍ୟାମାନେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି, ସେ ମନୁଷ୍ୟ ସତ୍ୟରେ ବଞ୍ଚିନଥାଏ।
ହିତ୍ଵା ତାନ୍ପରମେଷ୍ଵାସାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନମିତୌଜସଃ। ଆହିତଂ ଭାରତୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ଦୁର୍ଯୋଧନେ ମହତ୍
ସେଇ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ପାଣ୍ଡବମାନେକୁ ଛାଡ଼ି, ତୁମେ ଭାରତ ସାମ୍ରାଜ୍ୟର ଭାର ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନଙ୍କ ଉପରେ ରଖିଛ।
ତଂ ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯସି ପରିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମଚିରାଦିଵ। ଐଶ୍ଵର୍ଯମଦସଂମୂଢଂ ବଲିଂ ଲୋକତ୍ରଯାଦିଵ
ତୁମେ ଦେଖିବା, ସେ ଶକ୍ତିର ଅଭିମାନରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇ, ତାହାର ସ୍ଥିତିରୁ ଖସିଯିବ; ଏହିପରି, ବଳି ତିନି ଲୋକରୁ ଖସିଗଲା ଭଳି।
ଯୋଽଭ୍ଯର୍ଚିତଃ ମଦ୍ଭିରସଞ୍ଜମାନଃ କରୋତ୍ଯର୍ଥଂ ଶକ୍ତିମହାପଯିତ୍ଵା। କ୍ଷିପ୍ରଂ ଯଶସ୍ତଂ ସମୁପୈତି ମନ୍ତ- ମଲଂ ପ୍ରସନ୍ନା ହି ସୁଖାଯ ସନ୍ତଃ
ଯିଏ ଆମେ ପୂଜିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନିୟମିତ ଆଚରଣ କରେ, ଶକ୍ତିକୁ ଛାଡି ଲାଭ ପାଇଁ କାମ କରେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଖ୍ୟାତି ଲଭେ; କାରଣ, ଭଲ ଲୋକମାନେ ଖୁସି ହେଲେ ସେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥାନ୍ତି।
ମହାନ୍ତମପ୍ଯର୍ଥମଧର୍ମଯୁକ୍ତଂ ଯଃ ମନ୍ତ୍ଯଜତ୍ଯନପାକୃଷ୍ଟ ଏଵ। ସୁଖଂ ସୁଦୁଃଖାନ୍ଯଵମୁଚ୍ଯ ଶେତେ ଜୀର୍ଣାଂ ତ୍ଵଚଂ ସର୍ପ ଇଵାଵମୁଚ୍ଯ
ଯିଏ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବେ ଆସିଥିବା ବଡ଼ ଧନକୁ ଅପରିଚ୍ଛନ୍ନ ଭାବରେ ଅସ୍ବୀକାର କରେ, ସେ ଅତି ଦୁଃଖକୁ ସରପ ଜରା ପାଟି ଛାଡିଦେଇଥିବା ପରି ଶାନ୍ତିରେ ଶୁଏ।
ଅନୃତେ ଚ ସମୁତ୍କର୍ପୋ ରାଜଗାମି ଚ ପୈଶୁନମ୍ । ଗୁରୋଶ୍ଚାଲୀକନିର୍ବନ୍ଧଃ ସମାନି ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯଯା
ଅସତ୍ୟ, ଅତି ଅଭିମାନ, ରାଜାଙ୍କୁ ନିନ୍ଦା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ଦୀର୍ଘ ଶତ୍ରୁତା—ଏହାମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପାପ ସମାନ।
ଅସୂଯୈକପଦଂ ମୃତ୍ଯୁରତିଵାଦଃ ଶ୍ରିଯୋ ଵଧଃ। ଅଶୁଶ୍ରୂଷା ତ୍ଵରା ଶ୍ଲାଘା ଵିଦ୍ଯାଯାଃ ଶତ୍ରଵସ୍ତ୍ରଃ
ଇର୍ଷ୍ୟା ମୃତ୍ୟୁର ଆସନ; କଠୋର କଥା ଧନ-ଯଶ କୁ ନଷ୍ଟ କରେ; ଅନାଦର, ଅତି ତ୍ୱରା, ଏବଂ ଆତ୍ମପ୍ରଶଂସା ଜ୍ଞାନର ଶତ୍ରୁ।
ଆଲସ୍ଯଂ ମଦମୋହୌ ଚ ଚାପଲଂ ଗୋଷ୍ଠିରେଵ ଚ। ସ୍ତବ୍ଧତା ଚାଭିମାନିତ୍ଵଂ ତଥା ତ୍ଯାଗିତ୍ଵମେଵ ଚ । ଏତେ ଵୈ ସପ୍ତ ଦୋଷାଃ ସ୍ଯୁଃ ସଦା ଵିଦ୍ଯାର୍ଥିନାଂ ମତାଃ
ଆଳସ୍ୟ, ମଦ, ଭ୍ରମ, ସଭାରେ ଅସ୍ଥିରତା, ଅଭିମାନ, ଆତ୍ମ-ଗର୍ବ, ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳତା—ଏହି ସାତଟି ଦୋଷ ସଦା ଜ୍ଞାନ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ମନାଯାଏ।