ସମନ୍ତପଞ୍ଚକମିତି ଯଦୁକ୍ତଂ ସୂତନନ୍ଦନ। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମହେ ଵଯମ୍
ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ତୁମେ ଯେ 'ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ' ବିଷୟରେ କହିଥିଲ, ଆମେ ତାହା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।
ଶୃଣୁଧ୍ଵଂ ମମ ଭୋ ଵିପ୍ରା ବ୍ରୁଵତଶ୍ଚ କଥାଃ ଶୁଭାଃ। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକାଖ୍ଯଂ ଚ ଶ୍ରୋତୁମର୍ହଥ ସତ୍ତମାଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ମୋର କଥା ଶୁଣ; ମୁଁ ଯେଉଁ ଶୁଭ କଥା କହୁଛି, ତୁମେ ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ।
ତ୍ରେତାଦ୍ଵାପରଯୋଃ ସନ୍ଧୌ ରାମଃ ଶସ୍ତ୍ରଭୃତାଂ ଵରଃ। ଅସକୃତ୍ପାର୍ଥିଵଂ କ୍ଷତ୍ରଂ ଜଘାନାମର୍ଷଚୋଦିତଃ
ତ୍ରେତା ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗ ସନ୍ଧିକାଳରେ, ରାମ, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ରୋଧରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜା କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ପୁନିପୁନି ବଧ କଲେ।
ସ ସର୍ଵଂ କ୍ଷତ୍ରମୁତ୍ସାଦ୍ଯ ସ୍ଵଵୀର୍ଯେଣାନଲଦ୍ଯୁତିଃ। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକେ ପଞ୍ଚ ଚକାର ରୁଧିରହ୍ରଦାନ୍
ସେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ନାଶ କରି, ଅଗ୍ନି ପରି ତେଜସ୍ୱୀ ହୋଇ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ ପାଞ୍ଚଟି ରକ୍ତ ହ୍ରଦ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସ ତେଷୁ ରୁଧିରାମ୍ଭଃସୁ ହ୍ରଦେଷୁ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ପିତୄନ୍ସଂତର୍ପଯାମାସ ରୁଧିରେଣେତି ନଃ ଶ୍ରୁତମ୍
ସେଇ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହ୍ରଦମାନେରେ, କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ତାଙ୍କର ପିତୃମାନେକୁ ରକ୍ତ ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କଲେ—ଏହିପରି ଆମେ ଶୁଣିଛୁ।
ଅଥର୍ଚୀକାଦଯୋଽଭ୍ଯେତ୍ଯ ପିତରୋ ରାମମବ୍ରୁଵନ୍। ରାମ ରାମ ମହାଭାଗ ପ୍ରୀତାଃ ସ୍ମ ତଵ ଭାର୍ଗଵ
ତାପରେ ଋଚୀକ ଆଦି ପିତୃମାନେ ଆସି ରାମଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ରାମ, ରାମ, ହେ ଭାର୍ଗବ, ଆମେ ତୁମରେ ବହୁତ ପ୍ରସନ୍ନ।'
ଅନଯା ପିତୃଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଵିକ୍ରମେଣ ତଵ ପ୍ରଭୋ। ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ଯମିଚ୍ଛସି ମହାଦ୍ଯୁତେ
ଏହି ପିତାପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପ୍ରତାପ ଦେଖି, ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଚୟନ କରନ୍ତୁ । ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ।
ଯଦି ମେ ପିତରଃ ପ୍ରୀତା ଯଦ୍ଯନୁଗ୍ରାହ୍ଯତା ମଯି। ଯଚ୍ଚ ରୋଷାଭିଭୂତେନ କ୍ଷତ୍ରମୁତ୍ସାଦିତଂ ମଯା
ଯଦି ମୋର ପିତାମାନେ ମୋପରି ପ୍ରସନ୍ନ, ଯଦି ମୁଁ ତାଙ୍କର କୃପା ପାଇବାଯୋଗ୍ୟ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ମୁଁ ଯେ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିଲି—
ଅତଶ୍ଚ ପାପାନ୍ମୁଚ୍ଯେଽହମେଷ ମେ ପ୍ରାର୍ଥିତୋ ଵରଃ। ହ୍ରଦାଶ୍ଚ ତୀର୍ଥଭୂତା ମେ ଭଵେଯୁର୍ଭୁଵି ଵିଶ୍ରୁତାଃ
ସେହିଠାରୁ, ମୁଁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉ—ଏହି ମୋର ଚାହିଦା; ଏବଂ ଏହି ସରୋବରମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଉ ।
ଏଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯେଵଂ ପିତରସ୍ତମଥାବ୍ରୁଵନ୍। ତଂ କ୍ଷମସ୍ଵେତି ନିଷିଷିଧୁସ୍ତତଃ ସ ଵିରରାମ ହ
‘ଏଭଳି ହେବ’ ବୋଲି ପିତାମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ; ‘ମାଫ କର’ ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କଲେ, ତାପରେ ସେ ଥାମିଗଲେ ।
ତେଷାଂ ସମୀପେ ଯୋ ଦେଶୋ ହ୍ରଦାନାଂ ରୁଧିରାମ୍ଭସାମ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକମିତି ପୁଣ୍ଯଂ ତତ୍ପରିକୀର୍ତିତମ୍
ଏହି ସରୋବରମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ରକ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଥିଲା, ସେଠିକୁ ‘ସମନ୍ତପଞ୍ଚକ’ ବୋଲି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ କରାଯାଇଛି ।
ଯେନ ଲିଙ୍ଗେନ ଯୋ ଦେଶୋ ଯୁକ୍ତଃ ସମୁପଲକ୍ଷ୍ଯତେ। ତେନୈଵ ନାମ୍ନା ତଂ ଦେଶଂ ଵାଚ୍ଯମାହୁର୍ମନୀଷିଣଃ
ଯେଉଁ ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା କୌଣସି ସ୍ଥାନକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଚିହ୍ନଟ କରାଯାଏ, ସେହି ନାମରେ ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଡାକିବା ଉଚିତ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି ।
ଅନ୍ତରେ ଚୈଵ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କଲିଦ୍ଵାପରଯୋରଭୂତ୍। ସମନ୍ତପଞ୍ଚକେ ଯୁଦ୍ଧଂ କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ
କଳି ଓ ଦ୍ୱାପର ଯୁଗର ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ସମନ୍ତପଞ୍ଚକରେ କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯୁଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା ।
ତସ୍ମିନ୍ପରମଧର୍ମିଷ୍ଠେ ଦେଶେ ଭୂଦୋଷଵର୍ଜିତେ। ଅଷ୍ଟାଦଶ ସମାଜଗ୍ମୁରକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଯୁଯୁତ୍ସଯା
ସେହି ପବିତ୍ର ଓ ନିଷ୍ପାପ ଭୂମିରେ, ଅଠାରୋଟି ସେନା ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ଏକଠା ହୋଇଥିଲେ ।
ସମେତ୍ଯ ତଂ ଦ୍ଵିଜାସ୍ତାଶ୍ଚ ତତ୍ରୈଵ ନିଧଂ ଗତାଃ। ଏତନ୍ନାମାଭିନିର୍ଵୃତ୍ତଂ ତସ୍ଯ ଦେଶସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ
ସେଠି ଏକଠା ହୋଇ, ସେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱିଜମାନେ ସେଠି ନିଜ ଜୀବନ ଶେଷ କଲେ; ହେ ଦ୍ୱିଜମାନେ, ଏଭଳି ଏହି ସ୍ଥାନର ନାମ ହେଲା ।
ପୁଣ୍ଯଶ୍ଚ ରମଣୀଯଶ୍ଚ ସ ଦେଶୋ ଵଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ତଦେତତ୍କଥିତଂ ସର୍ଵଂ ମଯା ବ୍ରାହ୍ମଣସତ୍ତମାଃ।। ଯଥା ଦେଶଃ ସ ଵିଖ୍ଯାତସ୍ତ୍ରିଷୁ ଲୋକେଷୁ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଏହି ସ୍ଥାନଟି ପବିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦଦାୟକ ବୋଲି ଆପଣମାନେଙ୍କୁ କୁହିଲି; ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି, ଯେପରି ଏହି ସ୍ଥାନ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହୋଇଥିଲା, ହେ ସଦ୍ବ୍ରତମାନେ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯ ଇତି ପ୍ରୋକ୍ତଂ ଯତ୍ତ୍ଵଯା ସୂତନନ୍ଦନ। ଏତଦିଚ୍ଛାମହେ ଶ୍ରୋତୁଂ ସର୍ଵମେଵ ଯଥାତଥମ୍
ହେ ସୂତପୁତ୍ର, ଆପଣ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ କଥା ଉଲ୍ଲେଖ କରିଛନ୍ତି; ଆମେ ଏହା ସଠିକ୍ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଃ ପରୀମାଣଂ ନରାଶ୍ଵରଥଦନ୍ତିନାମ୍। ଯଥାଵଚ୍ଚୈଵ ନୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ଵଂ ହି ଵିଦିତଂ ତଵ
ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ କେତେ ମାନବ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଓ ହାତୀ ଥାଏ, ତାହା ଯେପରି ଅଛି, ସଠିକ୍ ଭାବେ ଆମକୁ କୁହନ୍ତୁ, କାରଣ ସମସ୍ତ କଥା ଆପଣଙ୍କୁ ଜଣା ।
ଏକୋ ରଥୋ ଗଜଶ୍ଚୈକୋ ନରାଃ ପଞ୍ଚ ପଦାତଯଃ। ତ୍ରଯଶ୍ଚ ତୁରଗାସ୍ତଜ୍ଜ୍ଞୈଃ ପତ୍ତିରିତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ଏକ ରଥ, ଏକ ହାତୀ, ପାଞ୍ଚ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପଦାତି ଓ ତିନି ଘୋଡ଼ା—ଏହିକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ପତ୍ତି’ ବୋଲି କହନ୍ତି ।
ପତ୍ତିଂ ତୁ ତ୍ରିଗୁଣାମେତାମାହୁଃ ସେନାମୁଖଂ ବୁଧାଃ। ତ୍ରୀଣି ସେନାମୁଖାନ୍ଯେକୋ ଗୁଲ୍ମ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ
ତିନିଗୁଣି ‘ପତ୍ତି’କୁ ‘ସେନାମୁଖ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି; ତିନିଟି ‘ସେନାମୁଖ’ ଏକ ‘ଗୁଳ୍ମ’ ହୁଏ ।
ତ୍ରଯୋ ଗୁଲ୍ମା ଗଣୋ ନାମ ଵାହିନୀ ତୁ ଗଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ସ୍ମୃତାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତୁ ଵାହିନ୍ଯଃ ପୃତନେତି ଵିଚକ୍ଷଣୈଃ
ତିନିଟି ‘ଗୁଳ୍ମ’କୁ ‘ଗଣ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତିନିଟି ‘ଗଣ’ ଏକ ‘ବାହିନୀ’ ହୁଏ; ତିନିଟି ‘ବାହିନୀ’କୁ ପ୍ରଜ୍ଞାନୀମାନେ ‘ପୃତନା’ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି ।
ଚମୂସ୍ତୁ ପୃତନାସ୍ତିସ୍ରସ୍ତିସ୍ରଶ୍ଚମ୍ଵସ୍ତ୍ଵନୀକିନୀ। ଅନୀକିନୀଂ ଦଶଗୁଣାଂ ପ୍ରାହୁରକ୍ଷୌହିଣୀଂ ବୁଧାଃ
ତିନିଟି ‘ପୃତନା’ ଏକ ‘ଚମୂ’ ହୁଏ, ତିନିଟି ‘ଚମୂ’ ଏକ ‘ଅନୀକିନୀ’ ହୁଏ; ଦଶଗୁଣି ‘ଅନୀକିନୀ’କୁ ‘ଅକ୍ଷୌହିଣୀ’ ବୋଲି ବୁଦ୍ଧିମାନେ କହନ୍ତି ।
ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯାଃ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତା ରଥାନାଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ସଂଖ୍ଯାଗଣିତତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୈଃ ସହସ୍ରାଣ୍ଯେକଵିଂଶତିଃ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅକ୍ଷୌହିଣୀରେ ଯେତେ ରଥ ଥାଏ, ଗଣନାରେ ନିପୁଣମାନେ କହନ୍ତି, ସେହି ସଂଖ୍ୟା ଏକୋଇଶି ହଜାର ।
ଶତାନ୍ଯୁପରି ଚୈଵାଷ୍ଟୌ ତଥା ଭୂଯଶ୍ଚ ସପ୍ତତିଃ। ଗଜାନାଂ ଚ ପରୀମାଣମେତଦେଵ ଵିନିର୍ଦିଶେତ୍
ଏହା ସହିତ, ଆଉ ଆଠସହ ଏବଂ ସତରିଟି ଅଧିକ—ଏହି ସଂଖ୍ୟା ହାତୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି ।
ଜ୍ଞେଯଂ ଶତସହସ୍ରଂ ତୁ ସହସ୍ରାଣି ନଵୈଵ ତୁ। ନରାଣାମପି ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଛତାନି ତ୍ରୀଣି ଚାନଘାଃ
ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ତାହା ସହିତ ନଉ ହଜାର ଅଧିକ ଅଛି; ଏହା ସହିତ, ହେ ନିଷ୍ପାପମାନେ, ପଞ୍ଚଶତ ଏବଂ ତିନିଶଏ ମଣିଷ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ପଞ୍ଚ ଷଷ୍ଟିସହସ୍ରାଣି ତଥାଶ୍ଵାନାଂ ଶତାନି ଚ। ଦଶୋତ୍ତରାଣି ଷଟ୍ ପ୍ରାହୁର୍ଯଥାଵଦିହ ସଂଖ୍ଯଯା
ପଞ୍ଚଷଷ୍ଟି ହଜାର ଘୋଡ଼ା ଏବଂ ଏକଶଏ ଛଅଟି ଘୋଡ଼ା ଦଳ ଏଠାରେ ଥିଲା ବୋଲି ଠିକ୍ ଗଣନାରେ କହାଯାଇଛି।
ଏତାମକ୍ଷୌହିଣୀଂ ପ୍ରାହୁଃ ସଂଖ୍ଯାତତ୍ତ୍ଵଦିତୋ ଜନାଃ। ଯାଂ ଵଃ କଥିତଵାନସ୍ମି ଵିସ୍ତରେଣ ତପୋଧନାଃ
ଯେମାନେ ସଠିକ୍ ଗଣନା ଜାଣନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହାକୁ ଏକ ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯାହାକୁ ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କୁ ବିସ୍ତାରରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ହେ ତପସ୍ଵୀମାନେ।
ଏତଯା ସଂଖ୍ଯଯା ହ୍ଯାସନ୍କୁରୁପାଣ୍ଡଵସେନଯୋଃ। ଅକ୍ଷୌହିଣ୍ଯୋ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପିଣ୍ଡିତାଷ୍ଟାଦଶୈଵ ତୁ
ଏହି ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ, କୁରୁ ଓ ପାଣ୍ଡବ ସେନାରେ ମୋଟ ଅଠାରଟି ଅକ୍ଷୌହିଣୀ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲା।
ସମେତାସ୍ତତ୍ର ଵୈ ଦେଶେ ତତ୍ରୈଵ ନିଧଂ ଗତାଃ। କୌରଵାନ୍କାରଣଂ କୃତ୍ଵା କାଲେନାଦ୍ଭୁତକର୍ମଣା
ସେମାନେ ସେଠାରେ ଏକଠି ହୋଇ, ସେଠାରେ ନଶ୍ଟ ହେଲେ; କାରଣ ହେଲେ କୌରବମାନେ, ସମୟର ଅଦ୍ଭୁତ କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା।
ଅହାନି ଯୁଯୁଧେ ଭୀଷ୍ମୋ ଦଶୈଵ ପରମାସ୍ତ୍ରଵିତ୍। ଅହାନି ପଞ୍ଚ ଦ୍ରୋଣସ୍ତୁ ରରକ୍ଷ କୁରୁଵାହିନୀମ୍
ଭୀଷ୍ମ, ଦିବ୍ୟାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାତା, ଦଶ ଦିନ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ; ପରେ ଦ୍ରୋଣ ପାଞ୍ଚ ଦିନ କୁରୁ ସେନାକୁ ରକ୍ଷା କଲେ।