ଯୋ ଜିତଃ ପଞ୍ଚଵର୍ଗେଣ ସହଜେନାତ୍ମକର୍ଷିଣା । ଆପଦସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ଧନ୍ତେ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷ ଇଵୋଡୁରାଟ୍
ଯିଏ ପାଞ୍ଚଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ହରାଇ ଦେଇଛି, ତାଙ୍କର ଦୁଃଖ ଏମିତି ବଢ଼ିଯାଏ, ଯେପରି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନକୁ ଦିନ ବଢ଼େ।
ଅଵିଜିତ୍ଯ ଯ ଆତ୍ମାନମମାତ୍ଯାନ୍ଵିଜିଗୀଷତେ । ଅମିତ୍ରାନ୍ଵା ଜିତାମାତ୍ଯଃ ସୋଽଵଶଃ ପରିହୀଯତେ
ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିନଥିବା ବେଳେ ନିଜର ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ କିମ୍ବା ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ଅସହାୟ ହୋଇ ଅବନତିକୁ ପାଉଛି।
ଆତ୍ମାନମେଵ ପ୍ରଥମଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଯରୂପେଣ ଯୋଜଯେତ୍ । ତତୋଽମାତ୍ଯାନମିତ୍ରାଂଶ୍ଚ ନ ମୋଘଂ ଵିଜିଗୀଷତେ
ମଣିଷ ପ୍ରଥମେ ନିଜକୁ ଦ୍ୱେଷ୍ୟ ବୋଲି ଭାବି ନିଜକୁ ଜିତିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। ତାପରେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେ ଚେଷ୍ଟା ଅଫଳ ହେବ ନାହିଁ।
ଵଶ୍ଯେନ୍ଦ୍ରିଯଂ ଜିତାମାତ୍ଯଂ ଧୃତଦଣ୍ଡଂ ଵିକାରିଷୁ । ପରୀକ୍ଷ୍ଯକାରିଣଂ ଧୀରମତ୍ଯନ୍ତଂ ଶ୍ରୀର୍ନିଷେଵତେ
ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ଅନିୟମିତମାନେକୁ ଶାସନ କରନ୍ତି, ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି କାମ କରନ୍ତି ଓ ଧୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହନ୍ତି, ସେଠାରେ ସମୃଦ୍ଧି ସଦା ଥାଏ।
ରଥଃ ଶରୀରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ରାଜ- ନ୍ନାତ୍ମା ନିଯନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯସ୍ଯ ଚାଶ୍ଵାଃ। ତୈରପ୍ରମତ୍ତଃ କୁଶଲୀ ସଦଶ୍ଵୈ- ର୍ଦାନ୍ତୈଃ ସୁଖଂ ଯାତି ରଥୀଵ ଧୀରଃ
ହେ ରାଜା, ମଣିଷର ଶରୀର ଏକ ରଥ ପରି, ଆତ୍ମା ହେଉଛି ଚାଳକ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ହେଉଛି ଘୋଡ଼ା। ଯିଏ ସତର୍କ ଓ ଦକ୍ଷ ହୋଇ ଏହି ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଭଲଭାବେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଜଣେ ଜଣା ରଥୀ ପରି ସୁଖରେ ଗତି କରେ।
ଏତାନ୍ଯନିଗୃହୀତାନି ଵ୍ଯାପାଦଯିତୁମପ୍ଯଲମ୍। ଅଵିଧେଯା ଇଵାଦାନ୍ତାଃ ସରଥଂ ସାରଥିଂ ହଯମ୍
ଯଦି ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ ନାହିଁ, ତେବେ ସେଗୁଡିକ ଅନିୟମିତ ଓ ଅଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ାମାନେ ପରି ରଥ, ଚାଳକ ଓ ଘୋଡ଼ାମାନେକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିପାରନ୍ତି।
ଅନର୍ଥମର୍ଥତଃ ପଶ୍ଯନ୍ନର୍ଥଂ ଚୈଵାପ୍ଯନର୍ଥତଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈରଜିତୈର୍ବାଲଃ ସୁଦୁଃଖଂ ମନ୍ଯତେ ସୁଖମ୍
ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିପାରେ ନାହିଁ, ସେ ଅବିବେକୀ ଲୋକ ଅନର୍ଥକୁ ଅର୍ଥ ଭାବେ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅନର୍ଥ ଭାବେ ଦେଖେ, ଏହିପରି ଲୋକ ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ ଭାବି ଭୟଙ୍କର ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗ କରେ।
ଧର୍ମାର୍ଥୌ ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ସ୍ଯାଦିନ୍ଦ୍ରିଯଵଶାନୁଗଃ । ଶ୍ରୀପ୍ରାଣଧନଦାରେଭ୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ରଂ ସ ପରିହୀଯତେ
ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଛାଡ଼ି ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଆଗରେ ଚାଲେ, ସେ ଶୀଘ୍ର ତାଙ୍କର ସମୃଦ୍ଧି, ଜୀବନ, ଧନ ଓ ଜୀବନସଙ୍ଗିନୀକୁ ହରାଇ ଦେଉଛି।
ଅର୍ଥାନାମୀଶ୍ଵରୋ ଯଃ ସ୍ଯାଦିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୀଶ୍ଵରଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୈଶ୍ଵର୍ଯାଦୈଶ୍ଵାର୍ଯାଦ୍ଭୂଶ୍ଯତେ ହି ସଃ
ଯିଏ ଧନର ମାଲିକ କିନ୍ତୁ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନାହିଁ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଶାସନ ଶକ୍ତିକୁ ହରାଇ ଦେଉଛି।
ଆତ୍ମନାତ୍ମାନମନ୍ଵିଚ୍ଛେନ୍ମନୋବୁଦ୍ଧୀନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ଯତୈଃ । ଆତ୍ମା ହ୍ଯେଵାତ୍ମନୋ ବନ୍ଧୁରାତ୍ମୈଵ ରିପୁରାତ୍ମନଃ
ମଣିଷ ନିଜ ମନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜିତିବା ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ। କାରଣ, ନିଜ ଆତ୍ମା ହିଁ ନିଜର ସଂଗୀ ଓ ଶତ୍ରୁ।
ବନ୍ଧୁରାତ୍ମାତ୍ମନସ୍ତସ୍ଯ ଯେନୈଵାତ୍ମାତ୍ମନା ଜିତଃ। ସ ଏଵ ନିଯତୋ ବନ୍ଧୁଃ ସ ଏଵ ନିଯତୋ ରିପୁଃ
ଯିଏ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ନିଜେ ଜିତିଛି, ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ସଂଗୀ। ଯିଏ ନିଜକୁ ଜିତିପାରିନାହିଁ, ସେ ନିଜର ସତ୍ୟ ଶତ୍ରୁ।
କ୍ଷୁଦ୍ରାକ୍ଷେଣେଵ ଜାଲେନ ଝପାଵପିହିତାଵୁରୂ। କାମଶ୍ଚ ରାଜନ୍କ୍ରୋଧଶ୍ଚ ତୌ ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ଵିଲୁମ୍ପତଃ
ଯେପରି ଛୋଟ ଜାଲରେ ପକ୍ଷୀର ଉରୁ ହଠାତ୍ ଢାକିଯାଏ, ସେପରି ରାଜା, କାମ ଓ କ୍ରୋଧ ଜଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଓ ବିବେକକୁ ହଠାତ୍ ହରିନେଇଥାଏ।
ସମଵେକ୍ଷ୍ଯେହ ଧର୍ମାର୍ଥୌ ସଂଭାରାନ୍ଯୋଽଧିଗଚ୍ଛତି। ସ ଵୈ ସଂଭୃତସଂଭାରଃ ସତତଂ ସୁଖମେଧତେ
ଯିଏ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଭଲଭାବେ ଦେଖି, ଆବଶ୍ୟକ ସାମଗ୍ରୀ ଜମା କରେ, ସେ ଏହି ସଂଗ୍ରହ କରା ସାମଗ୍ରୀ ଦ୍ୱାରା ସଦା ସୁଖ ପାଏ।
ଯଃ ପଞ୍ଚାଭ୍ଯନ୍ତରାଞ୍ଶତ୍ରୂନଵିଜିତ୍ଯ ମନୋମଯାନ୍। ଜିଗୀଷତି ରିପୂନନ୍ଯାନ୍ରିପଵୋଽଭିଭଵନ୍ତି ତମ୍
ଯିଏ ମନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ପାଞ୍ଚଟି ଅନ୍ତର୍ଗତ ଶତ୍ରୁକୁ ଜିତିନଥିବା ବେଳେ ଅନ୍ୟ ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଜିତିବାକୁ ଚାହେ, ସେ ନିଜେ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହରାଯାଏ।
ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ହି ମହାତ୍ମାନୋ ବଧ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମନୀଶତ୍ଵାଦ୍ରାଜାନୋ ରାଜ୍ଯଵିଭ୍ରମୈଃ
ବଡ଼ ମନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ନିଜ କର୍ମରେ ବନ୍ଧିଯାଉଛନ୍ତି, ଏବଂ ରାଜାମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ନ ଥିବାରୁ ନିଜ ରାଜ୍ୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଅସଂତ୍ଯାଗାତ୍ପାପକୃତାମପାପାଂ- ସ୍ତୁଲ୍ଯୋ ଦଣ୍ଡଃ ସ୍ପୃଶତେ ମିଶ୍ରଭାଵାତ୍। ଶୁଷ୍କେଣାର୍ଦ୍ରଂ ଦହ୍ଯତେ ମିଶ୍ରଭାଵା- ତ୍ତସ୍ମାତ୍ପାପୈଃ ସହ ସନ୍ଧିଂ ନ କୁର୍ଯାତ୍
ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା, ନିର୍ଦ୍ଦୋଷମାନେ ମଧ୍ୟ ତା'ପରି ଦଣ୍ଡ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ଯେପରି ଶୁଷ୍କ ଓ ଭିଜା ଏକାସାଥି ଜଳିଯାଏ, ସେହିପରି ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନିଜାନୁତ୍ପତତଃ ଶତ୍ରୂନ୍ପଶ୍ଚ ପଞ୍ଚପ୍ରଯୋଜନାନ୍। ଯୋ ମୋହାନ୍ନ ନିଗୃହ୍ଣାତି ତମାପଦ୍ଗ୍ରସତେ ନରମ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ମୂଢତାରେ ନିଜ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ ତାଙ୍କୁ ଦମନ କରିନଥାଏ, ଓ ପାଞ୍ଚଟି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଭାବିନଥାଏ, ସେଉଁଠାରେ ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟ ଆସି ପଡ଼େ।
ଅନସୂଯାର୍ଜଵଂ ଶୌଚଂ ସନ୍ତୋଷଃ ପ୍ରିଯଵାଦିତା। ଦମଃ ସତ୍ଯମନାଯାସୋ ନ ଭଵନ୍ତି ଦୁରାତ୍ମନାମ୍
ଅନସୂୟା, ସରଳତା, ପବିତ୍ରତା, ସନ୍ତୋଷ, ମିଠା କଥା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ସତ୍ୟବାଦିତା ଓ ଆସାନ ଚେଷ୍ଟା — ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ଦୁଷ୍ଟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନଥାଏ।
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନମାନାଯାସସ୍ତିତିକ୍ଷା ଧର୍ମନିତ୍ଯତା। ଵାକ୍ଚୈଵ ଗୁପ୍ତା ଦାନଂ ଚ ନୈତାନ୍ଯନ୍ତ୍ଯେଷୁ ଭାରତ
ନିଜକୁ ଜାଣିବା, ନମ୍ରତା, ସହନଶୀଳତା, ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟତା, ସଂଯମିତ କଥା ଓ ଦାନ — ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ନିମ୍ନମନ୍ତ୍ରୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ହେ ଭାରତ।
ଆକ୍ରୋଶପରିଵାଦାଭ୍ଯାଂ ଵିହିଂସନ୍ତ୍ଯବୁଧା ବୁଧାନ୍। ଵକ୍ତା ପାପମୁପାଦତ୍ତେ କ୍ଷମମାଣୋ ଵିମୁଚ୍ଯତେ
ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କୁ ଗାଳି ଓ ଅପମାନ ଦେଇ ଦୁଃଖ ଦେଉଛନ୍ତି; ଯିଏ ମନ୍ଦ କଥା କହେ, ସେ ପାପ ଅର୍ଜନ କରେ, କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସହିଯାଏ, ସେ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ହିଂସା ବଲମସାଧୂନାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ଦଣ୍ଡଵିଧିର୍ବଲମ୍ । ଶୁଶ୍ରୂପା ତୁ ଵଲଂ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ କ୍ଷମା ଗୁଣଵତାଂ ବଲମ୍
ଅନ୍ୟାୟୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହିଂସା ଶକ୍ତି, ରାଜାଙ୍କ ପାଇଁ ଦଣ୍ଡ ଶକ୍ତି, ଜନାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସେବା ଶକ୍ତି, ଓ ଗୁଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ଷମା ଶକ୍ତି।
ଵାକ୍ସଂଯମୋ ହି ନୃପତେ ସୁଦୁଷ୍କରତମୋ ମତଃ। ଅର୍ଥଵଚ୍ଚ ଵିଚିତ୍ରଂ ଚ ନ ଶକ୍ଯଂ ବହୁ ଭାଷିତୁମ୍
ହେ ରାଜା, କଥାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ସବୁଠାରୁ କଠିନ; କାରଣ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର କଥା ବହୁତ କହିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ।
ଅଭ୍ଯାଵହତି କଲ୍ଯାଣଂ ଵିଵିଧଂ ଵାକ୍ ସୁଭାଷିତା । ସୈଵ ଦୁର୍ଭାଷିତା ରାଜନ୍ନନର୍ଥାଯୋପପଦ୍ଯତେ
ଭଲ କଥା ବହୁତ ଭଲ ଫଳ ଆଣେ, କିନ୍ତୁ ଖରାପ କଥା, ହେ ରାଜା, ଅନର୍ଥ ଆଣିଦିଏ।
ରୋହତେ ସାଯକୈର୍ଵିଦ୍ଧଂ ଵନଂ ପରଶୁନା ହତମ୍। ଵାଚା ଦୁରୁକ୍ତଂ ବୀଭତ୍ସଂ ନ ସଂରୋହତି ଵାକ୍କ୍ଷତମ୍
ତୀର ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ ପାଇଥିବା କିମ୍ବା କୁହାଡ଼ିରେ କଟାଯାଇଥିବା ଜଙ୍ଗଲ ଆଉ ବଢ଼ିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ମନ୍ଦ କଥାର ଘାଉ କେବେ ଭଲ ହୁଏ ନାହିଁ।
କର୍ଣିନାଲୀକନାରାଚାନ୍ନିର୍ହରନ୍ତି ଶରୀରତଃ। ଵାକ୍ଛଶଲ୍ଯସ୍ତୁ ନ ନିର୍ହର୍ତୁଂ ଶକ୍ଯୋ ହୃଦିଶଯୋ ହି ସଃ
ତୀର, ବାଣ, ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶସ୍ତ୍ର ଦେହରୁ ବାହାର କରାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ କଥାର ଶଳ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଲାଗିଗଲେ, ସେଠାରୁ ବାହାର କରିହେବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ଵାକ୍ସାଯକା ଵଦନାନ୍ନିଷ୍ପତନ୍ତି ଯୈରାହତଃ ଶୋଚତି ରାତ୍ର୍ଯହାନି। ପରସ୍ଯ ନାମର୍ମସୁ ତେ ପତନ୍ତି ତାନ୍ପଣ୍ଡିତୋ ନାଵସୃଜେତ୍ପରେଭ୍ଯଃ
ମୁଁହରୁ ବାହାରୁଥିବା କଥା ତୀର ଭଳି; ଯିଏ ଏହାରେ ଆଘାତ ପାଏ, ସେ ଦିନ ରାତି ଦୁଃଖିତ ରହେ। ଏହି କଥା ମୂଳ ଅଂଶକୁ ଆଘାତ ଦେଉନଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଏପରି କଥା ଅନ୍ୟଙ୍କୁ କହନ୍ତି ନାହିଁ।
ଯସ୍ମୈ ଦେଵାଃ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ପୁରୁଷାଯ ପରାଭଵମ୍। ବୁଦ୍ଧିଂ ତସ୍ଯାପକର୍ଷନ୍ତି ସୋଽଵାଚୀନାନି ପଶ୍ଯତି
ଯେତେବେଳେ ଦେବତାମାନେ କାହାର ହାନି ଚାହାନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ନେଇନିଅନ୍ତି, ଯାହାର ଫଳରେ ସେ ଭୁଲ କଥାକୁ ଠିକ୍ ଭାବେ ଦେଖେ।
ବୁଦ୍ଧୌ କଲୁଷଭୂତାଯାଂ ଵିନାଶେ ପ୍ରତ୍ଯୁପସ୍ଥିତେ। ଅନଯୋ ନଯସଙ୍କାଶୋ ହୃଦଯାନ୍ନାପସର୍ପତି
ଯେତେବେଳେ ବୁଦ୍ଧି ଦୁଷିତ ହୁଏ ଓ ବିନାଶ ନିକଟରେ ଆସେ, ତେବେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ ଧର୍ମର ଭଳି ଲାଗିଥାଏ ଓ ହୃଦୟରୁ ଯାଏ ନାହିଁ।
ସେଯଂ ବୁଦ୍ଧିଃ ପରୀତା ତେ ପୁତ୍ରାଣାଂ ଭରତର୍ଷଭ । ପାଣ୍ଡଵାନାଂ ଵିରୋଧେନ ନ ଚୈନାନଵବୁଧ୍ଯସେ
ଏହି ମୂଢତା ତୋ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଧରିଛି, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ସହ ବିରୋଧରେ, ଏବଂ ତୁମେ ଏହା ବୁଝିପାରୁନାହଁ।
ରାଜା ଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାପି ଯୋ ଭଵେତ୍। ଶିଷ୍ଯସ୍ତେ ଶାସିତା ସୋଽସ୍ତୁ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଯଦି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜାର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ଲୋକ ତିନି ଜଗତ ମଧ୍ୟରେ ରାଜ୍ୟ କରନ୍ତି, ତେବେ ସେ ତୁମର ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶାସକ ହେଉନ୍ତୁ, ହେ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର।