ଯସ୍ତୁ ପକ୍ଵମୁପାଦତ୍ତେ କାଲେ ପରିଣତଂ ଫଲମ୍। ଫଲାଦ୍ରସଂ ସ ଲଭତେ ବୀଜାଚ୍ଚୈଵ ଫଲଂ ପୁନଃ
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମୟରେ ପକ୍କା ଫଳ ତୁଳେ, ସେ ଫଳରୁ ରସ ମିଳେ, ଏବଂ ବୀଜରୁ ପୁଣି ଫଳ ପାଏ।
ଯଥା ମଧୁ ସମାଦତ୍ତେ ରକ୍ଷନ୍ପୁଷ୍ପାଣି ଷଟ୍ପଦଃ। ତଦ୍ଵଦର୍ଥାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯ ଆଦଦ୍ଯାଦଵିହିଂସଯା
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷି ଫୁଲକୁ କ୍ଷତି ନ କରି ମଧୁ ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କ୍ଷତି ନ କରି ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍।
ପୁଷ୍ପଂ ପୁଷ୍ପଂ ଵିଚିନ୍ଵୀତ ମୂଲଚ୍ଛେଦଂ ନ କାରଯେତ୍ । ମାଲାକାର ଇଵାରାମେ ନ ଯଥାଙ୍ଗାରକାରକଃ
ଫୁଲ ଚିନ୍ଦିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଗଛକୁ ମୂଳରୁ ଉଖାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେପରି ମାଳାଗଠନକାରୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଫୁଲ ଚିନ୍ଦେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷୁଦ୍ରକାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ।
କିଂ ନୁ ମେ ସ୍ଯାଦିଦଂ କୃତ୍ଵା କିଂ ନୁ ମେ ସ୍ଯାଦକୁର୍ଵତଃ। ଇତି କର୍ମାଣି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଵା ପୁରୁଷୋ ନ ଵା
ମୁଁ ଏହା କଲେ କ’ଣ ହେବ? ନ କଲେ କ’ଣ ହେବ?—ଏପରି ଭାବି, ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ।
ଅନାରଭ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥାଃ କେଚିନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଥାଽଗତାଃ । କୃତଃ ପୁରୁଷକାରୋଽହି ଭଵେଦ୍ଯେଷୁ ନିରର୍ଥକଃ
କେତେକ କାମ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃ ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ଏମିତି ଆସିଯାଏ; ଏମିତି କାମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେଥିରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅନର୍ଥେ ଚୈଵ ନିରତମର୍ଥେ ଚୈଵ ପରାଙ୍ଭୁଖମ୍। ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଅନାବଶ୍ୟକ କାମରେ ଲାଗି ରହେ, ଆବଶ୍ୟକ କାମକୁ ଦୂରେ ରଖେ—ସେପରି ପୁରୁଷକୁ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ନପୁଂସକ ପତିକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରସାଦୋ ନିଷ୍ଫଲୋ ଯସ୍ଯ କ୍ରୋଧଶ୍ଚାପି ନିରର୍ଥକଃ। ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଯାହାର କୃପା ଅଫଳ, ଯାହାର କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ—ସେପରି ପୁରୁଷକୁ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ନପୁଂସକ ପତିକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
କାଂଶ୍ଚିଦର୍ଥାନ୍ନରଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲଘୁମୂଲାନ୍ମହାଫଲାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମାରଭତେ କର୍ତୁଂ ନ ଦୀର୍ଘଯତି ତାଦୃଶାନ୍
ଯେ ପୁରୁଷ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଛୋଟ ମୂଳ ଥିବା, ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଥିବା କାମକୁ ଶୀଘ୍ର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଏପରି କାମରେ ବିଳମ୍ବ କରେ ନାହିଁ।
ଋଜୁ ପଶ୍ଯତି ଯଃ ସର୍ଵଂ ଚକ୍ଷୁଷା ନୁ ପିବନ୍ନିଵ । ଆସୀନମପି ତୂଷ୍ଣୀକମନୁରଜ୍ଯନ୍ତି ତଂ ପ୍ରଜାଃ
ଯେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସରଳ ଭାବରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରେ ପିଇଉଛି—ସେ ନିଜେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ସୁପୁଷ୍ପିତଃ ସ୍ଯାଦଫଲଃ ଫଲିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁରାରୁହଃ । ଅପକ୍ଵଃ ପକ୍ଵସଙ୍କାଶୋ ନ ତୁ ଶୀର୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ହୋଇପାରେ; କିମ୍ବା ଫଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଢ଼ିବାକୁ କଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ; ଅପକ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ଶୋଷିଯାଏ ନାହିଁ।
ଚକ୍ଷୁଷା ମନସା ଵାଚା କର୍ମଣା ଚ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ପ୍ରସାଦଯତି ଯୋ ଲୋକଂ ତଂ ଲୋକୋଽନୁପ୍ରସୀଦତି
ଯିଏ ଚାରିପ୍ରକାରରେ—ଚକ୍ଷୁ, ମନ, କଥା ଓ କାମରେ—ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଯସ୍ମାତ୍ରସ୍ଯନ୍ତି ଭୂତାନି ମୃଗଵ୍ଯାଧାନ୍ମୃଗା ଇଵ। ସାଗରାନ୍ତାମପି ମହୀଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସ ପରିହୀଯତେ
ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଗମାନେ ଶିକାରିଠାରୁ; ସେ ଏକାଠି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ହ୍ରାସ ପାଏ।
ପିତୃପୈତାମହଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା। ଵାଯୁରଭ୍ରମିଵାସାଦ୍ଯ ଭ୍ରଂଶଯତ୍ଯନଯେ ସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ନିଜ କର୍ମରେ ପିତାପୁରୁଷଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେ ବାୟୁ ମେଘକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ପରି ଅବନତିକୁ ପାଏ।
ଧର୍ମମାଚରତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସଦ୍ଭିଶ୍ଚରିତମାଦିତଃ। ଵସୁଧା ଵସୁସଂପୂର୍ଣା ଵର୍ଧତେ ଭୂତିଵର୍ଧନୀ
ଯେ ରାଜା ଆରମ୍ଭରୁ ସଜ୍ଜନମାନେ କରୁଥିବା ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଭୂମି ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ ସଂତ୍ଯଜତୋ ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚାନୁତିଷ୍ଠତଃ। ପ୍ରତିସଂଵେଷ୍ଟତେ ଭୂମିରଗ୍ନୌ ଚର୍ମାହିତଂ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିଯାଏ, ଭୂମି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଚର୍ମ ଅଗ୍ନିରେ ଛୋଟିଯାଏ।
ଯ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କ୍ରିଯତେ ପରରାଷ୍ଟ୍ରଵିମର୍ଦନେ। ସ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରପରିପାଲନେ
ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେଇ ଚେଷ୍ଟା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଧର୍ମେଣ ରାଜ୍ଯଂ ଵିନ୍ଦେତ ଧର୍ମେଣ ପରିପାଲଯେତ୍। ଧର୍ମମୂଲାଂ ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଜହାତି ନ ହୀଯତେ
ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳିଲେ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ହାରିବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅପ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତାତ୍ପ୍ରଲପତୋ ବାଲାଚ୍ଚ ପରିଜଲ୍ପତଃ। ସର୍ଵତଃ ସାରମାଦଦ୍ଯାଦଶ୍ମଭ୍ଯ ଇଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଏକ ଉନ୍ମାଦୀ ଅଥବା ଶିଶୁ ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ ମିଳେ, ସେଠାରୁ ନେବା ଉଚିତ, ଯେପରି ପାଥର ଭିତରୁ ସୁନା ନେଉଛି।
ସୁଵ୍ଯାହୃତାନି ମହତାଂ ସୁକୃତାନି ତତସ୍ତତଃ। ସଞ୍ଚିନ୍ଵନ୍ଧୀର ଆସୀତ ଶିଲାହାରୀ ଶିଲଂ ଯଥା
ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଭଲ କାମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରୁ ଧୀର ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ପାଥର କାଟିବାଳା ପାଥର ଜମା କରେ।
ଗନ୍ଧେନ ଗାଵଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଵେଦୈଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ଚାରୈଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଜାନଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମିତରେ ଜନାଃ
ଗାଈ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ରାଜା ଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି।
ଭୂଯାଂସଂ ଲଭତେ କ୍ଲେଶଂ ଯା ଗୌର୍ଭଵତି ଦୁର୍ଦୁହା । ଅଥ ଯା ସୁଦୁଘା ରାଜନ୍ନୈଵ ତାଂ ଵିତୁଦନ୍ତ୍ଯପି
ଯେ ଗାଁ ଦୁହିବାରେ କଷ୍ଟ ଦେଇଥାଏ, ସେ ବେଶ କଷ୍ଟ ଭୋଗ କରେ; କିନ୍ତୁ ରାଜା, ଯେ ଗାଁ ସହଜରେ ଦୁହିଯାଏ, ତାକୁ ମାରିଲେ ମଧ୍ୟ କିଛି ହୋଇନାହିଁ।
ଯଦତପ୍ତଂ ପ୍ରଣମତି ନ ତତ୍ସନ୍ତାପମର୍ହତି। ଯଚ୍ଚ ସ୍ଵଯଂ ନତଂ ଦାରୁ ନ ତତ୍ସଂନାମଯେଦ୍ବୁଧଃ
ଯାହା ତାପିତ ହେବା ଛଡ଼ା ନମିଯାଏ, ତାହାକୁ ଜଳାଇବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେ କାଠ ନିଜେ ନମିଯାଏ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତାହାକୁ ଆଉ ନମାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏତଯୋପମଯା ଧୀରଃ ସନ୍ନମେତ ବଲୀଯସେ। ଇନ୍ଦ୍ରାଯ ସ ପ୍ରଣମତେ ନମତେ ଯୋ ବଲୀଯସେ
ଏହି ଉଦାହରଣ ଦ୍ୱାରା ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ ସବୁବେଳେ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇବା ଉଚିତ୍। ଯେପରି ଲୋକେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି, ସେପରି ଯିଏ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେଠିକୁ ମନୁଷ୍ୟ ମୁଣ୍ଡ ନମାଇଥାଏ।
ପର୍ଜନ୍ଯନାଥାଃ ପଶଵୋ ରାଜାନୋ ମନ୍ତ୍ରିବାନ୍ଧଵାଃ। ପତଯୋ ବାନ୍ଧଵାଃ ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵେଦବାନ୍ଧଵାଃ
ପଶୁମାନେ ବର୍ଷାରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ରାଜାମାନେ ମନ୍ତ୍ରୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଜଣେ ଜଣେ ନାରୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି, ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବେଦ ଓ ସହଯାତ୍ରୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।
ସତ୍ଯେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଧର୍ମୋ ଵିଦ୍ଯା ଯୋଗେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ । ମୃଜଯା ରକ୍ଷ୍ଯତେ ରୂପଂ କୁଲଂ ଵୃତ୍ତେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ
ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ଅନୁଶାସନ ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନକୁ ରକ୍ଷା କରାଯାଏ, ପରିଷ୍କାରତା ଦ୍ୱାରା ସୌନ୍ଦର୍ୟ ରହିଥାଏ, ଓ ଭଲ ଆଚରଣ ଦ୍ୱାରା ବଂଶର ମର୍ଯ୍ୟାଦା ରହିଥାଏ।
ମାନେନ ରକ୍ଷ୍ଯତେ ଧାନ୍ଯମଶ୍ଵାନ୍ରକ୍ଷେଦନୁକ୍ରମାତ୍। ଅଭୀକ୍ଷ୍ଣଦର୍ଶନାଦ୍ଗାଵଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ରକ୍ଷ୍ଯାଃ କୁଚେଲତଃ
ମାନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ଧନ ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, ଯଥାଯଥ ଦେଖାଶୁଣା ଦ୍ୱାରା ଘୋଡ଼ା ସୁରକ୍ଷିତ ରହେ, ବାରମ୍ବାର ଯତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ଗାଈ ଓ ନାରୀମାନେ ସୁରକ୍ଷିତ ରହନ୍ତି, ଓ ପରିଷ୍କାର ରଖିଲେ ପୋଶାକ ଟିକିଥାଏ।
ନ କୁଲଂ ଵୃତ୍ତହୀନସ୍ଯ ପ୍ରମାଣମିତି ମେ ମତିଃ। ଅନ୍ତେଷ୍ଵପି ହି ଜାତାନାଂ ଵୃତ୍ତମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
ମୋ ଭାବନାରେ, ଭଲ ଆଚରଣ ନଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ପରିବାର କେବେ ମାନଦଣ୍ଡ ହେଉନାହିଁ; କାରଣ, ନିମ୍ନ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଆଚରଣ ଏକା ଅଲଗା ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯ ଈର୍ଷୁଃ ପରଵିତ୍ତେଷୁ ରୂପେ ଵୀର୍ଯେ କୁଲାନ୍ଵଯେ । ସୁଖସୌଭାଗ୍ଯସତ୍କାରେ ତସ୍ଯ ଵ୍ଯାଧିରନନ୍ତକଃ
ଯେଉଁଠି ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଧନ, ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଶକ୍ତି, ପରିବାର, ସୁଖ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ସମ୍ମାନକୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରେ, ସେ ଅନନ୍ତ ରୋଗରେ ପୀଡିତ ହୁଏ।
ଅକାର୍ଯକରଣାଦ୍ଭୀତଃ କାର୍ଯାଣାଂ ଚ ଵିଵର୍ଜନାତ୍। ଅକାଲେ ମନ୍ତ୍ରଭେଦାଚ୍ଚ ଯେନ ମାଦ୍ଯେନ୍ନ ତତ୍ପିବେତ୍
ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିବାର ଭୟ, କରଣୀୟ କାମକୁ ଛାଡିବା, କିମ୍ବା ଅସମୟରେ ଗୁପ୍ତ କଥା ଖୋଲିଦେବା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପାନୀୟ ପାଗଳପନ କୁ ଆଣେ, ତାହା କେବେ ପିବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଵିଦ୍ଯାମଦୋ ଧନମଦସ୍ତୃତୀଯୋଽଭିଜନୋ ମଦଃ। ମଦା ଏତେଽଵଲିପ୍ତାନାମେତ ଏଵ ସତାଂ ଦମାଃ
ଅଭିମାନ ତିନି ପ୍ରକାର: ଶିକ୍ଷାର ଅଭିମାନ, ଧନର ଅଭିମାନ, ଏବଂ ଉଚ୍ଚ ପରିବାରର ଅଭିମାନ; ଏହି ଅଭିମାନଗୁଡିକ ଅହଂକାରୀଙ୍କ ପାଇଁ ମାତ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ପୁରୁଷମାନେ ଏହାକୁ ନିଜ ପରିମିତିରେ ରଖନ୍ତି।