ମିଥ୍ଯୋପେତାନି କର୍ମାଣି ସିଦ୍ଧ୍ଯେତାଦୀନି ଭାରତ। ଅନୁପାଯପ୍ରଯୁକ୍ତାନି ମା ସ୍ମ ତେ....ମନଃ କୃଥାଃ
ଭାରତ, ଭୁଲ ଉପାୟରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ କେବେ କେବେ ସଫଳ ହୋଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ କାମ ଠିକ୍ ଉପାୟ ଛାଡ଼ି କରାଯାଏ, ସେଠି ଆପଣଙ୍କ ମନ ଲଗାନ୍ତୁ ନାହିଁ।
ତଥୈଵ ଯୋଗଵିହିତଂ ଯତ୍ତୁ କର୍ମ ନ ସିଧ୍ଯତି। ଉପାଯଯୁକ୍ତଂ ମେଧାଵୀ ନ ତତ୍ର ଗ୍ଲପଯେନ୍ମନଃ
ଏଭଳି, ଯଦି ନିୟମ ଅନୁସାରେ କରାଯାଇଥିବା କାମ ସଫଳ ହୁଏ ନାହିଁ, ତେବେ ଯଦି ଠିକ୍ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା କରାଯାଇଛି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ତାହାରେ ମନ ଦୁଃଖିତ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନୁବନ୍ଧାନଵେକ୍ଷେତ ସାନୁବନ୍ଧେଷୁ କର୍ମସୁ। ସଂପ୍ରଧାର୍ଯ ଚ କୁର୍ଵୀତ ସହସା ନ ସମାଚରେତ୍
ଯେଉଁ କାମର ଫଳ ରହିଛି, ସେଠି ତାହାର ପରିଣାମ ଭଲଭାବେ ଚିନ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍; ଭଲଭାବେ ବିଚାର କରି କାମ କରିବା ଉଚିତ୍, ଅତି ତ୍ୱରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅନୁବନ୍ଧଂ ଚ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଵିପାକଂ ଚୈଵ କର୍ମଣାମ୍। ଉତ୍ଥାନମାତ୍ମନଶ୍ଚୈଵ ଧୀରଃ କୁର୍ଵୀତ ଵା ନ ଵା
କାମର ପରିଣାମ ଓ ଫଳ, ଏବଂ ନିଜର ସମର୍ଥ୍ୟ ବିଚାର କରି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକ ଯଥାଯଥା କାମ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେଉଛନ୍ତି।
ଯଃ ପ୍ରମାଣଂ ନ ଜାନାତି ସ୍ଥାନେ ଵୃଦ୍ଧୌ ତଥା କ୍ଷଯେ। କୋଶେ ଜନପଦେ ଦଣ୍ଡେ ନ ସ ରାଜ୍ଯେଽଵତିଷ୍ଠତେ
ଯିଏ ବୃଦ୍ଧି-ହ୍ରାସ, ଧନ, ଦେଶ ଓ ଶାସନର ଠିକ୍ ମାପ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ସେ ରାଜ୍ୟ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ତ୍ଵେତାନି ପ୍ରମାଣାନି ଯଥୋକ୍ତାନ୍ଯନୁପଶ୍ଯତି। ଯୁକ୍ତୋ ଧର୍ମାର୍ଥଯୋର୍ଜ୍ଞାନେ ସ ରାଜ୍ଯମଧିଗଚ୍ଛତି
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ଏହି ସମସ୍ତ ମାପ ଠିକ୍ ଭାବେ ବୁଝନ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ଲାଭର ଜ୍ଞାନ ଥିବା, ସେ ରାଜ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି।
ନ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ତମିତ୍ଯେଵ ଵର୍ତିତଵ୍ଯମସାଂପ୍ରତମ୍। ଶ୍ରିଯଂ ହ୍ଯଵିନଯୋ ହନ୍ତି ଜରା ରୂପମିଵୋତ୍ତମମ୍
ରାଜ୍ୟ ମିଳିଗଲା ବୋଲି ଏବେ ମଧ୍ୟ ଅଭିମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଜରା ସୁନ୍ଦରତାକୁ ନଷ୍ଟ କରେ, ଏମିତି ଅନୁଶାସନ ନଥିଲେ ଶ୍ରୀ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଭକ୍ଷ୍ଯୋତ୍ତମପ୍ରତିଚ୍ଛନ୍ନଂ ମତ୍ସ୍ଯୋ ବଡିଶମାଯସମ୍। ଅନ୍ନାଭିଲାଷୀ ଗ୍ରସତେ ନାନୁବନ୍ଧମଵେକ୍ଷତେ
ଉତ୍ତମ ଖାଦ୍ୟ ଭିତରେ ଲୁଚିଥିବା ଇରନ ଆଞ୍ଚ ମାଛ ଖାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଖାଇବାର ଇଚ୍ଛାରେ ସେ ପରିଣାମ ଭାବିନାହିଁ।
ଯଚ୍ଛକ୍ଯଂ ଗ୍ରସିତୁଂ ଗ୍ରସ୍ଯଂ ଗ୍ରସ୍ତଂ ପରିଣମେଚ୍ଚ ଯତ୍। ହିତଂ ଚ ପରିଣାମେ ଯତ୍ତଦାଦ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା
ଯାହା ପଚିପାରିବ, ସେଠି ଖାଇବା ଉଚିତ୍; ଯାହା ଖାଇଛି, ସେ ଭଲଭାବେ ହଜମ ହେବା ଉଚିତ୍; ଯାହାର ଶେଷରେ ଉପକାର ମିଳେ, ଭାଗ୍ୟ ଚାହୁଁଥିବା ଲୋକ ପ୍ରଥମେ ସେଠି ଚୟନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ଵନସ୍ପତେରପକ୍ଵାନି ଫଲାନି ପ୍ରଚିନୋତି ଯଃ। ସ ନାପ୍ନୋତି ରସଂ ତେଭ୍ଯୋ ବୀଜଂ ଚାସ୍ଯ ଵିନଶ୍ଯତି
ଯିଏ ଗଛର କଚ୍ଚା ଫଳ ତୁଳେ, ସେ ସେଥିରୁ ରସ ପାଉନାହିଁ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ବୀଜ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଯସ୍ତୁ ପକ୍ଵମୁପାଦତ୍ତେ କାଲେ ପରିଣତଂ ଫଲମ୍। ଫଲାଦ୍ରସଂ ସ ଲଭତେ ବୀଜାଚ୍ଚୈଵ ଫଲଂ ପୁନଃ
କିନ୍ତୁ ଯିଏ ସମୟରେ ପକ୍କା ଫଳ ତୁଳେ, ସେ ଫଳରୁ ରସ ମିଳେ, ଏବଂ ବୀଜରୁ ପୁଣି ଫଳ ପାଏ।
ଯଥା ମଧୁ ସମାଦତ୍ତେ ରକ୍ଷନ୍ପୁଷ୍ପାଣି ଷଟ୍ପଦଃ। ତଦ୍ଵଦର୍ଥାନ୍ମନୁଷ୍ଯେଭ୍ଯ ଆଦଦ୍ଯାଦଵିହିଂସଯା
ଯେପରି ମଧୁମକ୍ଷି ଫୁଲକୁ କ୍ଷତି ନ କରି ମଧୁ ନେଇଥାଏ, ସେପରି ଲୋକଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ କ୍ଷତି ନ କରି ଧନ ନେବା ଉଚିତ୍।
ପୁଷ୍ପଂ ପୁଷ୍ପଂ ଵିଚିନ୍ଵୀତ ମୂଲଚ୍ଛେଦଂ ନ କାରଯେତ୍ । ମାଲାକାର ଇଵାରାମେ ନ ଯଥାଙ୍ଗାରକାରକଃ
ଫୁଲ ଚିନ୍ଦିବାକୁ ଚାହିଁଲେ, ଗଛକୁ ମୂଳରୁ ଉଖାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ—ଯେପରି ମାଳାଗଠନକାରୀ ଉଦ୍ୟାନରେ ଫୁଲ ଚିନ୍ଦେ, କିନ୍ତୁ କ୍ଷୁଦ୍ରକାର୍ଯ୍ୟକାରୀ ଭଳି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଛକୁ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ।
କିଂ ନୁ ମେ ସ୍ଯାଦିଦଂ କୃତ୍ଵା କିଂ ନୁ ମେ ସ୍ଯାଦକୁର୍ଵତଃ। ଇତି କର୍ମାଣି ସଞ୍ଚିନ୍ତ୍ଯ କୁର୍ଯାଦ୍ଵା ପୁରୁଷୋ ନ ଵା
ମୁଁ ଏହା କଲେ କ’ଣ ହେବ? ନ କଲେ କ’ଣ ହେବ?—ଏପରି ଭାବି, ମଣିଷ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା କିମ୍ବା ନ କରିବା ନିଷ୍ପତ୍ତି ନେବା ଉଚିତ।
ଅନାରଭ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯର୍ଥାଃ କେଚିନ୍ନିତ୍ଯଂ ଯଥାଽଗତାଃ । କୃତଃ ପୁରୁଷକାରୋଽହି ଭଵେଦ୍ଯେଷୁ ନିରର୍ଥକଃ
କେତେକ କାମ ଚେଷ୍ଟା ନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସ୍ୱତଃ ଘଟିଯାଏ, ଯେପରି ଏମିତି ଆସିଯାଏ; ଏମିତି କାମ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ସେଥିରେ କୌଣସି ଫଳ ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅନର୍ଥେ ଚୈଵ ନିରତମର୍ଥେ ଚୈଵ ପରାଙ୍ଭୁଖମ୍। ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଅନାବଶ୍ୟକ କାମରେ ଲାଗି ରହେ, ଆବଶ୍ୟକ କାମକୁ ଦୂରେ ରଖେ—ସେପରି ପୁରୁଷକୁ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ନପୁଂସକ ପତିକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରସାଦୋ ନିଷ୍ଫଲୋ ଯସ୍ଯ କ୍ରୋଧଶ୍ଚାପି ନିରର୍ଥକଃ। ନ ତଂ ଭର୍ତାରମିଚ୍ଛନ୍ତି ଷଣ୍ଢଂ ପତିମିଵ ସ୍ତ୍ରିଯଃ
ଯାହାର କୃପା ଅଫଳ, ଯାହାର କ୍ରୋଧ ମଧ୍ୟ ଅର୍ଥହୀନ—ସେପରି ପୁରୁଷକୁ ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ଯେପରି ନପୁଂସକ ପତିକୁ ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ।
କାଂଶ୍ଚିଦର୍ଥାନ୍ନରଃ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଲଘୁମୂଲାନ୍ମହାଫଲାନ୍ । କ୍ଷିପ୍ରମାରଭତେ କର୍ତୁଂ ନ ଦୀର୍ଘଯତି ତାଦୃଶାନ୍
ଯେ ପୁରୁଷ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ଛୋଟ ମୂଳ ଥିବା, ବଡ଼ ଫଳ ଦେଉଥିବା କାମକୁ ଶୀଘ୍ର କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଏପରି କାମରେ ବିଳମ୍ବ କରେ ନାହିଁ।
ଋଜୁ ପଶ୍ଯତି ଯଃ ସର୍ଵଂ ଚକ୍ଷୁଷା ନୁ ପିବନ୍ନିଵ । ଆସୀନମପି ତୂଷ୍ଣୀକମନୁରଜ୍ଯନ୍ତି ତଂ ପ୍ରଜାଃ
ଯେ ସମସ୍ତ କଥାକୁ ସରଳ ଭାବରେ ଦେଖେ, ଯେପରି ଚକ୍ଷୁରେ ପିଇଉଛି—ସେ ନିଜେ ଚୁପ୍ଚାପ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି।
ସୁପୁଷ୍ପିତଃ ସ୍ଯାଦଫଲଃ ଫଲିତଃ ସ୍ଯାଦ୍ଦୁରାରୁହଃ । ଅପକ୍ଵଃ ପକ୍ଵସଙ୍କାଶୋ ନ ତୁ ଶୀର୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଗଛ ଫୁଲରେ ଭରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଫଳ ନ ହୋଇପାରେ; କିମ୍ବା ଫଳ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଚଢ଼ିବାକୁ କଷ୍ଟ ହୋଇପାରେ; ଅପକ୍ୱ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପକ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା କେବେ ଶୋଷିଯାଏ ନାହିଁ।
ଚକ୍ଷୁଷା ମନସା ଵାଚା କର୍ମଣା ଚ ଚତୁର୍ଵିଧମ୍। ପ୍ରସାଦଯତି ଯୋ ଲୋକଂ ତଂ ଲୋକୋଽନୁପ୍ରସୀଦତି
ଯିଏ ଚାରିପ୍ରକାରରେ—ଚକ୍ଷୁ, ମନ, କଥା ଓ କାମରେ—ଲୋକଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି।
ଯସ୍ମାତ୍ରସ୍ଯନ୍ତି ଭୂତାନି ମୃଗଵ୍ଯାଧାନ୍ମୃଗା ଇଵ। ସାଗରାନ୍ତାମପି ମହୀଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ସ ପରିହୀଯତେ
ଯାହାଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଳାଯାନ୍ତି, ଯେପରି ମୃଗମାନେ ଶିକାରିଠାରୁ; ସେ ଏକାଠି ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଅଧିକାର କରିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶେଷରେ ହ୍ରାସ ପାଏ।
ପିତୃପୈତାମହଂ ରାଜ୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯାପି ସ୍ଵେନ କର୍ମଣା। ଵାଯୁରଭ୍ରମିଵାସାଦ୍ଯ ଭ୍ରଂଶଯତ୍ଯନଯେ ସ୍ଥିତଃ
ଯିଏ ନିଜ କର୍ମରେ ପିତାପୁରୁଷଙ୍କ ରାଜ୍ୟ ଅଧିକାର କରେ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ଅଟୁଟ ରହେ, ସେ ବାୟୁ ମେଘକୁ ଭାଙ୍ଗିଦେଉଥିବା ପରି ଅବନତିକୁ ପାଏ।
ଧର୍ମମାଚରତୋ ରାଜ୍ଞଃ ସଦ୍ଭିଶ୍ଚରିତମାଦିତଃ। ଵସୁଧା ଵସୁସଂପୂର୍ଣା ଵର୍ଧତେ ଭୂତିଵର୍ଧନୀ
ଯେ ରାଜା ଆରମ୍ଭରୁ ସଜ୍ଜନମାନେ କରୁଥିବା ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ସେ ରାଜ୍ୟ ଧନ-ସମୃଦ୍ଧିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ଭୂମି ଉନ୍ନତି ଦେଇଥାଏ।
ଅଥ ସଂତ୍ଯଜତୋ ଧର୍ମମଧର୍ମଂ ଚାନୁତିଷ୍ଠତଃ। ପ୍ରତିସଂଵେଷ୍ଟତେ ଭୂମିରଗ୍ନୌ ଚର୍ମାହିତଂ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ଯେବେ ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ି ଅଧର୍ମରେ ଲାଗିଯାଏ, ଭୂମି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଯେପରି ଚର୍ମ ଅଗ୍ନିରେ ଛୋଟିଯାଏ।
ଯ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କ୍ରିଯତେ ପରରାଷ୍ଟ୍ରଵିମର୍ଦନେ। ସ ଏଵ ଯତ୍ନଃ କର୍ତଵ୍ଯଃ ସ୍ଵରାଷ୍ଟ୍ରପରିପାଲନେ
ଅନ୍ୟ ରାଜ୍ୟ ଉପରେ ଆକ୍ରମଣ କରିବା ପାଇଁ ଯେପରି ଚେଷ୍ଟା କରାଯାଏ, ସେଇ ଚେଷ୍ଟା ନିଜ ରାଜ୍ୟକୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ମଧ୍ୟ କରିବା ଉଚିତ।
ଧର୍ମେଣ ରାଜ୍ଯଂ ଵିନ୍ଦେତ ଧର୍ମେଣ ପରିପାଲଯେତ୍। ଧର୍ମମୂଲାଂ ଶ୍ରିଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ନ ଜହାତି ନ ହୀଯତେ
ଧର୍ମରେ ରାଜ୍ୟ ଅଧିଗ୍ରହଣ କରିବା ଉଚିତ, ଧର୍ମରେ ଏହାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ; ଧର୍ମରେ ଆଧାରିତ ସମୃଦ୍ଧି ମିଳିଲେ, ଏହାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ, ହାରିବେ ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଅପ୍ଯୁନ୍ମତ୍ତାତ୍ପ୍ରଲପତୋ ବାଲାଚ୍ଚ ପରିଜଲ୍ପତଃ। ସର୍ଵତଃ ସାରମାଦଦ୍ଯାଦଶ୍ମଭ୍ଯ ଇଵ କାଞ୍ଚନମ୍
ଏକ ଉନ୍ମାଦୀ ଅଥବା ଶିଶୁ ଅପ୍ରସଙ୍ଗିକ କଥା କହିଲେ ମଧ୍ୟ, ଯେଉଁଠାରୁ ମୂଲ୍ୟବାନ ଜିନିଷ ମିଳେ, ସେଠାରୁ ନେବା ଉଚିତ, ଯେପରି ପାଥର ଭିତରୁ ସୁନା ନେଉଛି।
ସୁଵ୍ଯାହୃତାନି ମହତାଂ ସୁକୃତାନି ତତସ୍ତତଃ। ସଞ୍ଚିନ୍ଵନ୍ଧୀର ଆସୀତ ଶିଲାହାରୀ ଶିଲଂ ଯଥା
ବଡ଼ମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଭଲ କଥା କହିଛନ୍ତି, ଭଲ କାମ କରିଛନ୍ତି, ସେଉଁଠାରୁ ଧୀର ପୁରୁଷ ଏହାକୁ ସଂଗ୍ରହ କରିବା ଉଚିତ, ଯେପରି ପାଥର କାଟିବାଳା ପାଥର ଜମା କରେ।
ଗନ୍ଧେନ ଗାଵଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଵେଦୈଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ । ଚାରୈଃ ପଶ୍ଯନ୍ତି ରାଜାନଶ୍ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାମିତରେ ଜନାଃ
ଗାଈ ଗନ୍ଧ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ରାଜା ଚର ଦ୍ୱାରା ଜାଣେ, ଅନ୍ୟ ଲୋକ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଜାଣନ୍ତି।