ସୋଽସ୍ଯ ଦୋଷୋ ନ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ କ୍ଷମା ହି ପରମଂ ବଲମ୍। କ୍ଷମା ଗୁଣୋ ହ୍ଯଶକ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତାନାଂ ଭୂଷଣଂ କ୍ଷମା
ଏହି ଦୋଷକୁ ଦୋଷ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଧୈର୍ୟ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଅଶକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଭା।
କ୍ଷମା ଵଶୀକୃତୀର୍ଲୋକେ କ୍ଷମଯା କିଂ ନ ସାଧ୍ଯତେ। ଶାନ୍ତିଖଙ୍ଗଃ କରେ ଯସ୍ଯ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ଜନଃ
ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ସବୁକିଛି ଅଧୀନ କରିପାରନ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଣ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ? ଯାହାର ହାତରେ ଶାନ୍ତିର ତଳୱାର ଅଛି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
ଅତୃଣେ ପତିତୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯତି। ଅକ୍ଷମାଵାନ୍ପରଂ ଦୋଷୈରାତ୍ମାନଂ ଚୈଵ ଯୋଜଯେତ୍
ଯେପରି ଘାସ ନଥିବା ଜାଗାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଗ୍ନି ସ୍ୱୟଂ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୋଷକୁ ନିଜ ପାଖରେ ନେବା ଉଚିତ।
ଏକୋ ଧର୍ମଃ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ କ୍ଷମୈକା ଶାନ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଵିଦ୍ଯୈକା ପରମା ତୃପ୍ତିରହିଂସୈକା ସୁଖାଵହା
ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ନ୍ୟାୟ; ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷମା; ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସୁଖର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଅହିଂସା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ଗ୍ରସତେ ଭୂମିଃ ସର୍ପୋ ବଲିଶଯାନିଵ। ରାଜାନଂ ଚାଵିରୋଦ୍ଧାରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଚାପ୍ରଵାସିନମ୍
ଭୂମି ଦୁଇଜଣକୁ ଗିଳିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ନିଜ ପଥରେ ଶୋଇଥିବାକୁ ଖାଇଯାଏ: ଏକ ହେଉଛି ଅପ୍ରତିରୋଧିତ ରାଜା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଯିଏ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଦ୍ଵେ କର୍ମଣୀ ନରଃ କୁର୍ଵନ୍ନସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ଵିରୋଚତେ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ପରୁଷଂ କିଂଚିଦସତୋଽନର୍ଚଯଂସ୍ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇଟି କାମ କରିଥିବା ଲୋକ ମାନ୍ୟତା ପାଉଛନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି କଠୋର କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା ନ କହିବା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେବା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ପରପ୍ରତ୍ଯଯକାରିଣୌ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ କାମିତକାମିନ୍ଯୋ ମୂର୍ଖାଃ ପୂଜିତପୂଜକାଃ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଶା ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଯିଏ ନିଜକୁ ଚାହାଁଥିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମୂର୍ଖ ଯିଏ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵିମୌ କଣ୍ଟକୌ ତୀକ୍ଷ୍ଣୌ ଶରୀରପରିଶୋଷିଣୌ। ଯଶ୍ଚାଧନଃ କାମଯତେ ଯଶ୍ଚ କୁପ୍ଯତ୍ଯନୀଶ୍ଵରଃ
ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଣ୍ଟକ ଅଛି, ଯାହା ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ: ଏକ ହେଉଛି ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଯିଏ ଆଶା କରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଶକ୍ତ ଲୋକ ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେ।
ଦ୍ଵାଵେଵ ନ ଵିରାଜେତେ ଵିପରୀତେନ କର୍ମଣା । ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ନିରାରମ୍ଭଃ କାର୍ଯଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଭିକ୍ଷୁକଃ
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ କାମ କରି ମହିମା ପାଉନାହାନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଯିଏ କୌଣସି କାମ ନକରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଭିକ୍ଷୁ ଯିଏ କାମରେ ଲିପ୍ତ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ରାଜନ୍ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯୋପରି ତିଷ୍ଠତଃ। ପ୍ରଭୁଶ୍ଚ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରଦାନଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି: ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯିଏ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଅନ୍ୟଟି ଦରିଦ୍ର ଯିଏ ଦାନଶୀଳ।
ନ୍ଯାଯାଗତସ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯୌ ଦ୍ଵାଵତିକ୍ରମୌ । ଅପାତ୍ରେ ପ୍ରତିପତ୍ତିଶ୍ଚ ପାତ୍ରେ ଚାତ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍
ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି ଅପରାଧ ଅଛି: ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ନ ଦେବା।
ଦ୍ଵାଵଭ୍ଯସି ନିଵେଷ୍ଟଵ୍ଯୌ ଗଲେ ବଧ୍ଵା ଦୃଢାଂ ଶିଲାମ୍ । ଧନଵନ୍ତମଦାତାରଂ ଦରିଦ୍ରଂ ଚାତପସ୍ଵିନମ୍
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଭାରି ପାଥର ବାନ୍ଧି ଗଭୀର ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ: ଏକ ହେଉଛି ଧନୀ ଯିଏ ଦାନ କରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟଟି ଦରିଦ୍ର ଯିଏ ପ୍ରୟାସ କରେନାହିଁ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲଭେଦିନୌ। ପରିଵ୍ରାଡ୍ଯୋଗଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ରଣେ ଚାଭିମୁଖୋ ହତଃ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦିଯାନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଯୋଗରେ ଲିନ ପରିବ୍ରାଜକ, ଅନ୍ୟଟି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁ ସାମ୍ନା କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା।
ତ୍ରଯୋ ନ୍ଯାଯା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ । କନୀଯାନ୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତି ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ନ୍ୟାୟ ଶୁଣାଯାଏ: କ୍ଷୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଏହିପରି ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରିଵିଧାଃ ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ନୁତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ । ନିଯୋଜଯେଦ୍ଯଥାଵତ୍ତାଂସ୍ତ୍ରିଵିଧେଷ୍ଵେଵ କର୍ମସୁ
ହେ ରାଜା, ଲୋକେ ତିନି ପ୍ରକାର: ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଧମ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ; ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ କାମରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ତ୍ରଯ ଏଵାଧନା ରାଜନ୍ଭାର୍ଯା ଦାସସ୍ତଥା ସୁତଃ। ଯତ୍ତେ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯୈତେ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଧନମ୍
ହେ ରାଜା, ତିନିଜଣ ଧନୀ ନୁହଁନ୍ତି: ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦାସ ଏବଂ ପୁଅ; ସେମାନେ ଯେଉଁ ଧନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେହି ଧନ ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କର ହୁଏ।
ହରଣଂ ଚ ପରସ୍ଵାନାଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍ । ସୁହୃଦଶ୍ଚ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତ୍ରଯୋ ଦୋଷାଃ କ୍ଷଯାଵହାଃ
ପରର ଧନ ଚୋରାଇବା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଏବଂ ବନ୍ଧୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ଏହି ତିନିଟି ଦୋଷ ନାଶକାରୀ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ନରକସ୍ଯେଦଂ ଦ୍ଵାରଂ ନାଶନମାତ୍ମନଃ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭସ୍ତସ୍ମାଦେତତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ନରକର ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରେ: କାମ, କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଲୋଭ; ଏହି ତିନିଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଵରପ୍ରଦାନଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ପୁତ୍ରଜନ୍ମ ଚ ଭାରତ। ଶତ୍ରୋଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଣଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ରୀଣି ଚୈକଂ ଚ ତତ୍ସମମ୍
ବର ଦେବା, ରାଜ୍ୟ ଦେବା, ପୁଅ ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା—ହେ ଭାରତ, ଏହି ଚାରିଟି ସମାନ ଭାବେ କଠିନ।
ଭକ୍ତଂ ଚ ଭଜମାନଂ ଚ ତଵାସ୍ମୀତି ଚ ଵାଦିନମ୍ । ତ୍ରୀନେତାଞ୍ଛରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଵିଷମେଽପି କନ ସନ୍ତ୍ଯଜେତ୍
ଯେଉଁଠି ତିନିଜଣ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ଏକ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିଥିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା, ତୃତୀୟ ହେଉଛି 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର' ବୋଲି କହୁଥିବା—ସେମାନେ କେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଚତ୍ଵାରି ରାଜ୍ଞା ତୁ ମହାବଲେନ ଵର୍ଜ୍ଯାନ୍ଯାହୁଃ ପଣ୍ଡିତସ୍ତାନି ଵିଦ୍ଯାତ୍। ଅଲ୍ପପ୍ରଜ୍ଞୈଃ ସହ ମନ୍ତ୍ରଂ ନ କୁର୍ଯା- ନ୍ନ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରୈରଲସୈଶ୍ଚାରଣୈଶ୍ଚ
ବଡ଼ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଏଡ଼ିବାକୁ କହିଛନ୍ତି; ସେମାନେ ହେଉଛନ୍ତି- ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧି ଥିବା, କାମକୁ ଦେରି କରୁଥିବା, ଆଳସୀ ଓ କାମରେ ଅବଧାନ ନ ଦେଇଥିବା ଲୋକ। ଏମାନଙ୍କ ସହିତ କେବେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଚତଵାରି ତେ ତାତ ଗୃହେ ଵସନ୍ତୁ ଶ୍ରିଯାଽଭିଜୁଷ୍ଟସ୍ଯ ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମେ। ଵୃଦ୍ଧୋ ଜ୍ଞାତିରଵସନ୍ନଃ କୁଲୀନଃ ସଖା ଦରିଦ୍ରୋ ଭଗିନୀ ଚାନପତ୍ଯା
ହେ ପୁତ୍ର, ଧନ-ସମ୍ପଦରେ ସମୃଦ୍ଧ ଗୃହସ୍ଥଙ୍କ ଘରେ ଏହି ଚାରିଜଣ ରହିବା ଉଚିତ୍— ବୃଦ୍ଧ ଆତ୍ମୀୟ, ଭଲ ବଂଶର ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାରେ ପଡ଼ିଥିବା, ଦରିଦ୍ର ବନ୍ଧୁ ଓ ସନ୍ତାନ ନଥିବା ଭଉଣୀ।
ଚତ୍ଵାର୍ଯାହ ମହାରାଜ ସାଦ୍ଯସ୍କାନି ବୃହସ୍ପତିଃ। ପୃଚ୍ଛତେ ତ୍ରିଦଶେନ୍ଦ୍ରାଯ ତାନୀମାନି ନିବୋଧ ମେ
ହେ ମହାରାଜ, ବୃହସ୍ପତି ଆରମ୍ଭରେ ଚାରିଟି ଜିନିଷ କଥା କହିଛନ୍ତି; ତାହା ତିନି ଲୋକର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପଚାରିବାରେ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ।
ଦେଵତାନାଂ ଚ ସଙ୍କଲ୍ପମନୁଭାଵଂ ଚ ଧୀମତାମ୍। ଵିନଯଂ କୃତଵିଦ୍ଯାନାଂ ଵିନାଶଂ ପାପକର୍ମଣାମ୍
ଦେବତାମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ପ୍ରଭାବ, ଶିକ୍ଷିତମାନଙ୍କ ନମ୍ରତା ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମ କରୁଥିବାମାନଙ୍କ ନାଶ।
ଚତ୍ଵାରି କର୍ମାଣ୍ଯଭଯଂକରାଣି ଭଯଂ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତ୍ଯଯଥାକୃତାନି । ମାନାଗ୍ନିହୋତ୍ରମୁତ ମାନମୌନଂ ମାନେନାଧୀତମୁତ ମାନଯଜ୍ଞଃ
ଚାରିଟି କାମ ଯଦି ଅଭିମାନରେ କରାଯାଏ, ତେବେ ସେଗୁଡ଼ିକ ଭୟଙ୍କର ହୁଏ ଓ ଭୟ ଆଣିଦିଏ; ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି— ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର, ମୌନବ୍ରତ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଯଜ୍ଞ।
ପଞ୍ଚାଗ୍ନଯୋ ମନୁଷ୍ଯେଣ ପରିଚର୍ଯାଃ ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ପିତା ମାତାଗ୍ନିରାତ୍ମା ଚ ଗୁରୁଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ
ଏହି ପଞ୍ଚଟି ଅଗ୍ନିକୁ ମନୁଷ୍ୟ ଉତ୍ସାହରେ ସେବା କରିବା ଉଚିତ୍— ପିତା, ମାତା, ଅଗ୍ନି, ନିଜ ଆତ୍ମା ଓ ଗୁରୁ।
ପଞ୍ଚୈଵ ପୂଜଯଁଲ୍ଲୋକେ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୋତି କେଵଲମ୍। ଦେଵାନ୍ପିତୄନ୍ମନୁଷ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଭିକ୍ଷୂନତିଥିପଞ୍ଚମାନ୍
ଏହି ପଞ୍ଚଜଣଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ ଲୋକରେ ଶୁଦ୍ଧ ଖ୍ୟାତି ମିଳେ— ଦେବତା, ପିତୃଗଣ, ମନୁଷ୍ୟ, ଭିକ୍ଷୁ ଓ ଅତିଥି।
ପଞ୍ଚ ତ୍ଵାଽନୁଗମିଷ୍ଯନ୍ତି ଯତ୍ର ଯତ୍ର ଗମିଷ୍ଯସି। ମିତ୍ରାଣ୍ଯମିତ୍ରା ମଧ୍ଯସ୍ଥା ଉପଜୀଵ୍ଯୋପଜୀଵିନଃ
ତୁମେ ଯେଉଁଠିକୁ ଯିବ, ପଞ୍ଚଜଣ ସଦା ତୁମ ସହିତ ଯିବେ— ବନ୍ଧୁ, ଶତ୍ରୁ, ମଧ୍ୟସ୍ଥ, ନିର୍ଭରଶୀଳ ଓ ଯାହାଉପରେ ତୁମେ ନିର୍ଭର କର।
ପଞ୍ଚେନ୍ଦ୍ରିଯସ୍ଯ ମର୍ତ୍ଯସ୍ଯ ଛିଦ୍ରଂ ଚେଦେକମିନ୍ଦ୍ରିଯମ୍। ତତୋଽସ୍ଯ ସ୍ରଵତି ପ୍ରଜ୍ଞା ଦୃତେଃ ପାତ୍ରାଦିଵୋଦକମ୍
ମନୁଷ୍ୟର ପଞ୍ଚଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରୁ ଯଦି ଗୋଟିଏ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, ତେବେ ତାଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଝରିଯାଏ, ଯେପରି ଛିଦ୍ର ଥିବା ପାତ୍ରରୁ ପାଣି ଝରିଯାଏ।
ଷଡ୍ଦୋଷାଃ ପୁରୁଷେଣେହ ହାତଵ୍ଯା ଭୂତିମିଚ୍ଛତା। ନିଦ୍ରା ତନ୍ଦ୍ରୀ ଭଯଂ କ୍ରୋଧ ଆଲସ୍ଯଂ ଦୀର୍ଘସୂତ୍ରତା
ଯେଉଁ ମନୁଷ୍ୟ ଭାଗ୍ୟ ଚାହେ, ସେ ଏହି ଛଅଟି ଦୁର୍ଗୁଣ ଛାଡ଼ିଦେଉ— ନିଦ୍ରା, ଅଳସ୍ୟ, ଭୟ, କ୍ରୋଧ, ଆଳସ୍ୟ ଓ କାମକୁ ଦେରି କରିବା।