ଆତ୍ମନୋ ବଲମାଜ୍ଞାଯ ଧର୍ମାର୍ଥପରିଵର୍ଜିତମ୍। ଅଲଭ୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାନ୍ମୂଢବୁଦ୍ଧିରିହୋଚ୍ଯତେ
ନିଜର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଆଶା କରେ—ଏଠାରେ ଏପରି ଲୋକକୁ ମୂଢ଼ମନା କୁହାଯାଏ।
ଅଶିଷ୍ଯଂ ଶାସ୍ତି ଯୋ ରାଜନ୍ଯଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯଂ ନ ଶାସ୍ତି ଚ । କଦର୍ଯଂ ଭଜତେ ଯଶ୍ଚ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏ, ରାଜା ଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ କଞ୍ଜୁଷଙ୍କ ସହ ମିଶେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଏକଃ ସଂପନ୍ନମାଶ୍ନାତି ଵସ୍ତେ ଵାସଶ୍ଚ ଶୋଭନମ୍ । ଯୋଽସଂଵିଭଜ୍ଯ ଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୋ ନୃଶଂସତରସ୍ତତଃ
ଯିଏ ଏକାକି ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଭଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧେ, ଏବଂ ନିଜ ଦାସମାନେ ସହିତ ଏହି ସବୁ ଅଂଶୀଦାର କରେନାହିଁ—ତାଠାରୁ ଅଧିକ ନିଷ୍ଠୁର କିଏ ଅଛି?
ଏକଃ ପାପାନି କୁରୁତେ ଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଜନଃ। ଭୋକ୍ତାରୋ ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯନ୍ତେ କର୍ତା ଦୋଷେଣ ଲିପ୍ଯତେ
ଏକ ଲୋକ ପାପ କରେ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଲୋକ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ଭୋଗ କରୁଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କରିଥିବା ଲୋକ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ।
ଏକଂ ହନ୍ଯାନ୍ନ ଵା ହନ୍ଯାଦିଷୁର୍ମୁକ୍ତୋ ଧନୁଷ୍ମତା। ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିମତୋତ୍ସୃଷ୍ଟା ହନ୍ଯାଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସରାଜକମ୍
ଧନୁର୍ଧର ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀର ଏକ ଲୋକକୁ ମାରିପାରେ କିମ୍ବା ନମାରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ସହ ରାଜାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଏକଯା ଦ୍ଵେ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତ୍ରୀଂଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଵଶେ କୁରୁ। ପଞ୍ଚ ଜିତ୍ଵା ଵିଦିତ୍ଵା ଷଟ୍ ସପ୍ତ ହିତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵା
ଏକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କର; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଦ୍ୱାରା ଅଧୀନ କର; ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଜିତି, ଛଅଟିକୁ ଜାଣି, ସାତଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ସୁଖୀ ହେ।
ଏକଂ ଵିଷରସୋ ହନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରେଣୈକଶ୍ଚ ଵଧ୍ଯତେ। ସରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସପ୍ରଜଂ ହନ୍ତି ରାଜାନଂ ମନ୍ତ୍ରପିପ୍ଲଵଃ
ଏକ ବିଷ ମାନୁଷକୁ ମାରେ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାନୁଷ ମରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜା ସହ ପୂରା ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକଃ ସ୍ଵାଦୁ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଏକଶ୍ଚାର୍ଥାନ୍ନ ଚିନ୍ତଯେତ୍। ଏକୋ ନ ଗଚ୍ଛେଦଧ୍ଵାନଂ ନୈକଃ ସୁପ୍ତେଷୁ ଜାଗୃଯାତ୍
ଏକାକି ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକାକି ଧନ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏକାକି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଅଛନ୍ତି ବେଳେ ଏକାକି ଜାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏକମେଵାଦ୍ଵିତୀଯଂ ତଦ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯସେ। ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵଗସ୍ଯ ସୋପାନଂ ପାରାଵାରସ୍ଯ ନୌରିଵ
ଏକ ଏକାମାତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ—ସତ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ସିଢ଼ି, ସମୁଦ୍ର ପାରିହେବା ପାଇଁ ନୌକା ପରି।
ଏକଃ କ୍ଷମାଵତାଂ ଦୋଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ। ଯଦେନଂ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତମଶକ୍ତଂ ମନ୍ଯତେ ଜନଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଦୋଷ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ: ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଶକ୍ତ ଭାବିଥାନ୍ତି।
ସୋଽସ୍ଯ ଦୋଷୋ ନ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ କ୍ଷମା ହି ପରମଂ ବଲମ୍। କ୍ଷମା ଗୁଣୋ ହ୍ଯଶକ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତାନାଂ ଭୂଷଣଂ କ୍ଷମା
ଏହି ଦୋଷକୁ ଦୋଷ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଧୈର୍ୟ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଅଶକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଭା।
କ୍ଷମା ଵଶୀକୃତୀର୍ଲୋକେ କ୍ଷମଯା କିଂ ନ ସାଧ୍ଯତେ। ଶାନ୍ତିଖଙ୍ଗଃ କରେ ଯସ୍ଯ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ଜନଃ
ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ସବୁକିଛି ଅଧୀନ କରିପାରନ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଣ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ? ଯାହାର ହାତରେ ଶାନ୍ତିର ତଳୱାର ଅଛି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
ଅତୃଣେ ପତିତୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯତି। ଅକ୍ଷମାଵାନ୍ପରଂ ଦୋଷୈରାତ୍ମାନଂ ଚୈଵ ଯୋଜଯେତ୍
ଯେପରି ଘାସ ନଥିବା ଜାଗାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଗ୍ନି ସ୍ୱୟଂ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୋଷକୁ ନିଜ ପାଖରେ ନେବା ଉଚିତ।
ଏକୋ ଧର୍ମଃ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ କ୍ଷମୈକା ଶାନ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଵିଦ୍ଯୈକା ପରମା ତୃପ୍ତିରହିଂସୈକା ସୁଖାଵହା
ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ନ୍ୟାୟ; ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷମା; ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସୁଖର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଅହିଂସା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ଗ୍ରସତେ ଭୂମିଃ ସର୍ପୋ ବଲିଶଯାନିଵ। ରାଜାନଂ ଚାଵିରୋଦ୍ଧାରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଚାପ୍ରଵାସିନମ୍
ଭୂମି ଦୁଇଜଣକୁ ଗିଳିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ନିଜ ପଥରେ ଶୋଇଥିବାକୁ ଖାଇଯାଏ: ଏକ ହେଉଛି ଅପ୍ରତିରୋଧିତ ରାଜା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଯିଏ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଦ୍ଵେ କର୍ମଣୀ ନରଃ କୁର୍ଵନ୍ନସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ଵିରୋଚତେ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ପରୁଷଂ କିଂଚିଦସତୋଽନର୍ଚଯଂସ୍ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇଟି କାମ କରିଥିବା ଲୋକ ମାନ୍ୟତା ପାଉଛନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି କଠୋର କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା ନ କହିବା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେବା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ପରପ୍ରତ୍ଯଯକାରିଣୌ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ କାମିତକାମିନ୍ଯୋ ମୂର୍ଖାଃ ପୂଜିତପୂଜକାଃ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଶା ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଯିଏ ନିଜକୁ ଚାହାଁଥିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମୂର୍ଖ ଯିଏ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵିମୌ କଣ୍ଟକୌ ତୀକ୍ଷ୍ଣୌ ଶରୀରପରିଶୋଷିଣୌ। ଯଶ୍ଚାଧନଃ କାମଯତେ ଯଶ୍ଚ କୁପ୍ଯତ୍ଯନୀଶ୍ଵରଃ
ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଣ୍ଟକ ଅଛି, ଯାହା ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ: ଏକ ହେଉଛି ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଯିଏ ଆଶା କରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଶକ୍ତ ଲୋକ ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେ।
ଦ୍ଵାଵେଵ ନ ଵିରାଜେତେ ଵିପରୀତେନ କର୍ମଣା । ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ନିରାରମ୍ଭଃ କାର୍ଯଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଭିକ୍ଷୁକଃ
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ କାମ କରି ମହିମା ପାଉନାହାନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଯିଏ କୌଣସି କାମ ନକରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଭିକ୍ଷୁ ଯିଏ କାମରେ ଲିପ୍ତ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ରାଜନ୍ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯୋପରି ତିଷ୍ଠତଃ। ପ୍ରଭୁଶ୍ଚ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରଦାନଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି: ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯିଏ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଅନ୍ୟଟି ଦରିଦ୍ର ଯିଏ ଦାନଶୀଳ।
ନ୍ଯାଯାଗତସ୍ଯ ଦ୍ରଵ୍ଯସ୍ଯ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯୌ ଦ୍ଵାଵତିକ୍ରମୌ । ଅପାତ୍ରେ ପ୍ରତିପତ୍ତିଶ୍ଚ ପାତ୍ରେ ଚାତ୍ପ୍ରତିପାଦନମ୍
ନ୍ୟାୟରେ ଅର୍ଜିତ ଧନ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ଦୁଇଟି ଅପରାଧ ଅଛି: ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ଦେବା, ଏବଂ ଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ନ ଦେବା।
ଦ୍ଵାଵଭ୍ଯସି ନିଵେଷ୍ଟଵ୍ଯୌ ଗଲେ ବଧ୍ଵା ଦୃଢାଂ ଶିଲାମ୍ । ଧନଵନ୍ତମଦାତାରଂ ଦରିଦ୍ରଂ ଚାତପସ୍ଵିନମ୍
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଭାରି ପାଥର ବାନ୍ଧି ଗଭୀର ଜଳରେ ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ: ଏକ ହେଉଛି ଧନୀ ଯିଏ ଦାନ କରେନାହିଁ, ଅନ୍ୟଟି ଦରିଦ୍ର ଯିଏ ପ୍ରୟାସ କରେନାହିଁ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲଭେଦିନୌ। ପରିଵ୍ରାଡ୍ଯୋଗଯୁକ୍ତଶ୍ଚ ରଣେ ଚାଭିମୁଖୋ ହତଃ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳକୁ ଭେଦିଯାନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଯୋଗରେ ଲିନ ପରିବ୍ରାଜକ, ଅନ୍ୟଟି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁ ସାମ୍ନା କରି ମୃତ୍ୟୁବରଣ କରିଥିବା।
ତ୍ରଯୋ ନ୍ଯାଯା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଭରତର୍ଷଭ । କନୀଯାନ୍ମଧ୍ଯମଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଇତି ଵେଦଵିଦୋ ଵିଦୁଃ
ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତିନି ପ୍ରକାର ନ୍ୟାୟ ଶୁଣାଯାଏ: କ୍ଷୁଦ୍ର, ମଧ୍ୟମ ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ—ଏହିପରି ବେଦଜ୍ଞମାନେ କହନ୍ତି।
ତ୍ରିଵିଧାଃ ପୁରୁଷା ରାଜନ୍ନୁତ୍ତମାଧମମଧ୍ଯମାଃ । ନିଯୋଜଯେଦ୍ଯଥାଵତ୍ତାଂସ୍ତ୍ରିଵିଧେଷ୍ଵେଵ କର୍ମସୁ
ହେ ରାଜା, ଲୋକେ ତିନି ପ୍ରକାର: ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଧମ ଏବଂ ମଧ୍ୟମ; ସେମାନଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଯୋଗ୍ୟତା ଅନୁଯାୟୀ କାମରେ ଲଗାଇବା ଉଚିତ।
ତ୍ରଯ ଏଵାଧନା ରାଜନ୍ଭାର୍ଯା ଦାସସ୍ତଥା ସୁତଃ। ଯତ୍ତେ ସମଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ଯସ୍ଯୈତେ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଧନମ୍
ହେ ରାଜା, ତିନିଜଣ ଧନୀ ନୁହଁନ୍ତି: ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଦାସ ଏବଂ ପୁଅ; ସେମାନେ ଯେଉଁ ଧନ ଅର୍ଜନ କରନ୍ତି, ସେହି ଧନ ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କର ହୁଏ।
ହରଣଂ ଚ ପରସ୍ଵାନାଂ ପରଦାରାଭିମର୍ଶନମ୍ । ସୁହୃଦଶ୍ଚ ପରିତ୍ଯାଗସ୍ତ୍ରଯୋ ଦୋଷାଃ କ୍ଷଯାଵହାଃ
ପରର ଧନ ଚୋରାଇବା, ପରସ୍ତ୍ରୀ ସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଏବଂ ବନ୍ଧୁକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା—ଏହି ତିନିଟି ଦୋଷ ନାଶକାରୀ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ନରକସ୍ଯେଦଂ ଦ୍ଵାରଂ ନାଶନମାତ୍ମନଃ । କାମଃ କ୍ରୋଧସ୍ତଥା ଲୋଭସ୍ତସ୍ମାଦେତତ୍ରଯଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ନରକର ତିନିଟି ଦ୍ୱାର ଅଛି, ଯାହା ନିଜକୁ ନଷ୍ଟ କରେ: କାମ, କ୍ରୋଧ ଏବଂ ଲୋଭ; ଏହି ତିନିଟିକୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।
ଵରପ୍ରଦାନଂ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ପୁତ୍ରଜନ୍ମ ଚ ଭାରତ। ଶତ୍ରୋଶ୍ଚ ମୋକ୍ଷଣଂ କୃଚ୍ଛ୍ରାତ୍ରୀଣି ଚୈକଂ ଚ ତତ୍ସମମ୍
ବର ଦେବା, ରାଜ୍ୟ ଦେବା, ପୁଅ ଜନ୍ମ ଏବଂ ଶତ୍ରୁକୁ ଛାଡ଼ିଦେବା—ହେ ଭାରତ, ଏହି ଚାରିଟି ସମାନ ଭାବେ କଠିନ।
ଭକ୍ତଂ ଚ ଭଜମାନଂ ଚ ତଵାସ୍ମୀତି ଚ ଵାଦିନମ୍ । ତ୍ରୀନେତାଞ୍ଛରଣଂ ପ୍ରାପ୍ତାନ୍ଵିଷମେଽପି କନ ସନ୍ତ୍ଯଜେତ୍
ଯେଉଁଠି ତିନିଜଣ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି—ଏକ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କ ସହ ଭୋଜନ କରିଥିବା, ଦ୍ୱିତୀୟ ହେଉଛି ଆପଣଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା, ତୃତୀୟ ହେଉଛି 'ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର' ବୋଲି କହୁଥିବା—ସେମାନେ କେତେବେଳେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ।