ଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନୁଗଂ ଯସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତାନୁଗା । ଅସଂଭିନ୍ନାର୍ଯମର୍ଯାଦଃ ପଣ୍ଡିତାଖ୍ଯାଂ ଲଭେତ ସଃ
ଯିଏ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଅନୁସରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅଟୁଟ ରଖେ — ସେ ପଣ୍ଡିତ ନାମ ପାଏ।
ଅର୍ଥଂ ମହାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାମେଶ୍ଵର୍ଯମେଵ ଚ। ଵିଚରତ୍ଯସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବଡ଼ ଧନ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଅଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ମହାମନାଃ । ଅର୍ଥାଂଶ୍ଚାକର୍ମଣା ପ୍ରେପ୍ସୁର୍ମୂଢ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ, ଦରିଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ଉଚ୍ଚ ଭାବ ରଖେ, ଏବଂ କାମ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଚାହେ — ସେଉଁଠିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୂଢ଼ କୁହନ୍ତି।
ସ୍ଵମର୍ଥଂ ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରାର୍ଥମନୁତିଷ୍ଠତି। ମିଥ୍ଯା ଚରତି ମିତ୍ରାର୍ଥେ ଯଶ୍ଚ ମୂଢଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ କାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର କାମ କରେ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା କାମ କରେ — ସେ ମୂଢ଼ କୁହାଯାଏ।
ଅକାମାନ୍କାମଯତି ଯଃ କାମଯାନାନ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍। ବଲଵନ୍ତଂ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଚାହିଦା କଥାକୁ ଚାହେ, ଚାହିଦାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅମିତ୍ରଂ କୁରୁତେ ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ହିନସ୍ତି ଚ । କର୍ମ ଚାରଭତେ ଦୁଷ୍ଟଂ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ବନ୍ଧୁକୁ ଶତ୍ରୁ କରେ, ବନ୍ଧୁକୁ ଘୃଣା କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ସଂସାରଯତି କୃତ୍ଯାନି ସର୍ଵତ୍ର ଵିଚିକିତ୍ସତେ। ଚିରଂ କରୋତି କ୍ଷିପ୍ରାର୍ଥେ ସ ମୂଢୋ ଭରତର୍ଷଭ
ଯିଏ କାମକୁ ଅପରିସ୍କାର କରେ, ସବୁଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରେ, ଏବଂ ଛୁଟି କାମକୁ ବହୁତ ସମୟ ନେଇ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୃଭ୍ଯୋ ନ ଦଦାତି ଦୈଵତାନି ନ ଚାର୍ଚତି । ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରଂ ନ ଲଭତେ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଉନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଭଲ ବନ୍ଧୁ ମିଳେନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅନାହୂତଃ ପ୍ରଵିଶତି ହ୍ଯପୃଷ୍ଟୋ ବହୁ ଭାଷତେ। ଅଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵସିତି ମୂଢଚେତା ନରାଧମଃ
ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଚାରାଯାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କଥା କହେ, ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ମନା ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ।
ପରଂ କ୍ଷିପତି ଦୋଷେଣ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵଯଂ ତଥା। ଯଶ୍ଚ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯନୀଶାନଃ ସ ଚ ମୂଢତମୋ ନରଃ
ଯିଏ ନିଜେ ଦୋଷରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେ—ଏପରି ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼।
ଆତ୍ମନୋ ବଲମାଜ୍ଞାଯ ଧର୍ମାର୍ଥପରିଵର୍ଜିତମ୍। ଅଲଭ୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାନ୍ମୂଢବୁଦ୍ଧିରିହୋଚ୍ଯତେ
ନିଜର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଆଶା କରେ—ଏଠାରେ ଏପରି ଲୋକକୁ ମୂଢ଼ମନା କୁହାଯାଏ।
ଅଶିଷ୍ଯଂ ଶାସ୍ତି ଯୋ ରାଜନ୍ଯଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯଂ ନ ଶାସ୍ତି ଚ । କଦର୍ଯଂ ଭଜତେ ଯଶ୍ଚ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏ, ରାଜା ଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ କଞ୍ଜୁଷଙ୍କ ସହ ମିଶେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଏକଃ ସଂପନ୍ନମାଶ୍ନାତି ଵସ୍ତେ ଵାସଶ୍ଚ ଶୋଭନମ୍ । ଯୋଽସଂଵିଭଜ୍ଯ ଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୋ ନୃଶଂସତରସ୍ତତଃ
ଯିଏ ଏକାକି ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଭଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧେ, ଏବଂ ନିଜ ଦାସମାନେ ସହିତ ଏହି ସବୁ ଅଂଶୀଦାର କରେନାହିଁ—ତାଠାରୁ ଅଧିକ ନିଷ୍ଠୁର କିଏ ଅଛି?
ଏକଃ ପାପାନି କୁରୁତେ ଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଜନଃ। ଭୋକ୍ତାରୋ ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯନ୍ତେ କର୍ତା ଦୋଷେଣ ଲିପ୍ଯତେ
ଏକ ଲୋକ ପାପ କରେ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଲୋକ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ଭୋଗ କରୁଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କରିଥିବା ଲୋକ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ।
ଏକଂ ହନ୍ଯାନ୍ନ ଵା ହନ୍ଯାଦିଷୁର୍ମୁକ୍ତୋ ଧନୁଷ୍ମତା। ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିମତୋତ୍ସୃଷ୍ଟା ହନ୍ଯାଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସରାଜକମ୍
ଧନୁର୍ଧର ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀର ଏକ ଲୋକକୁ ମାରିପାରେ କିମ୍ବା ନମାରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ସହ ରାଜାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଏକଯା ଦ୍ଵେ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତ୍ରୀଂଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଵଶେ କୁରୁ। ପଞ୍ଚ ଜିତ୍ଵା ଵିଦିତ୍ଵା ଷଟ୍ ସପ୍ତ ହିତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵା
ଏକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କର; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଦ୍ୱାରା ଅଧୀନ କର; ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଜିତି, ଛଅଟିକୁ ଜାଣି, ସାତଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ସୁଖୀ ହେ।
ଏକଂ ଵିଷରସୋ ହନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରେଣୈକଶ୍ଚ ଵଧ୍ଯତେ। ସରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସପ୍ରଜଂ ହନ୍ତି ରାଜାନଂ ମନ୍ତ୍ରପିପ୍ଲଵଃ
ଏକ ବିଷ ମାନୁଷକୁ ମାରେ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାନୁଷ ମରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜା ସହ ପୂରା ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକଃ ସ୍ଵାଦୁ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଏକଶ୍ଚାର୍ଥାନ୍ନ ଚିନ୍ତଯେତ୍। ଏକୋ ନ ଗଚ୍ଛେଦଧ୍ଵାନଂ ନୈକଃ ସୁପ୍ତେଷୁ ଜାଗୃଯାତ୍
ଏକାକି ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକାକି ଧନ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏକାକି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଅଛନ୍ତି ବେଳେ ଏକାକି ଜାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏକମେଵାଦ୍ଵିତୀଯଂ ତଦ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯସେ। ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵଗସ୍ଯ ସୋପାନଂ ପାରାଵାରସ୍ଯ ନୌରିଵ
ଏକ ଏକାମାତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ—ସତ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ସିଢ଼ି, ସମୁଦ୍ର ପାରିହେବା ପାଇଁ ନୌକା ପରି।
ଏକଃ କ୍ଷମାଵତାଂ ଦୋଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ। ଯଦେନଂ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତମଶକ୍ତଂ ମନ୍ଯତେ ଜନଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଦୋଷ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ: ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଶକ୍ତ ଭାବିଥାନ୍ତି।
ସୋଽସ୍ଯ ଦୋଷୋ ନ ମନ୍ତଵ୍ଯଃ କ୍ଷମା ହି ପରମଂ ବଲମ୍। କ୍ଷମା ଗୁଣୋ ହ୍ଯଶକ୍ତାନାଂ ଶକ୍ତାନାଂ ଭୂଷଣଂ କ୍ଷମା
ଏହି ଦୋଷକୁ ଦୋଷ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଧୈର୍ୟ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ଶକ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଅଶକ୍ତମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଗୁଣ, ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋଭା।
କ୍ଷମା ଵଶୀକୃତୀର୍ଲୋକେ କ୍ଷମଯା କିଂ ନ ସାଧ୍ଯତେ। ଶାନ୍ତିଖଙ୍ଗଃ କରେ ଯସ୍ଯ କିଂ କରିଷ୍ଯତି ଦୁର୍ଜନଃ
ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ସବୁକିଛି ଅଧୀନ କରିପାରନ୍ତି; ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା କଣ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ? ଯାହାର ହାତରେ ଶାନ୍ତିର ତଳୱାର ଅଛି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ କଣ କରିପାରିବେ?
ଅତୃଣେ ପତିତୋ ଵହ୍ନିଃ ସ୍ଵଯମେଵୋପଶାମ୍ଯତି। ଅକ୍ଷମାଵାନ୍ପରଂ ଦୋଷୈରାତ୍ମାନଂ ଚୈଵ ଯୋଜଯେତ୍
ଯେପରି ଘାସ ନଥିବା ଜାଗାରେ ପଡ଼ିଥିବା ଅଗ୍ନି ସ୍ୱୟଂ ନିଶ୍ଶେଷ ହୋଇଯାଏ, ସେପରି ଧୈର୍ୟଶୀଳ ବ୍ୟକ୍ତି ଦୋଷକୁ ନିଜ ପାଖରେ ନେବା ଉଚିତ।
ଏକୋ ଧର୍ମଃ ପରଂ ଶ୍ରେଯଃ କ୍ଷମୈକା ଶାନ୍ତିରୁତ୍ତମା । ଵିଦ୍ଯୈକା ପରମା ତୃପ୍ତିରହିଂସୈକା ସୁଖାଵହା
ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ଧର୍ମ ହେଉଛି ନ୍ୟାୟ; ଏକମାତ୍ର ଉତ୍ତମ ଶାନ୍ତି ହେଉଛି କ୍ଷମା; ଏକମାତ୍ର ସର୍ବୋତ୍ତମ ସନ୍ତୋଷ ହେଉଛି ଜ୍ଞାନ; ଏବଂ ଏକମାତ୍ର ସୁଖର ଉତ୍ସ ହେଉଛି ଅହିଂସା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ଗ୍ରସତେ ଭୂମିଃ ସର୍ପୋ ବଲିଶଯାନିଵ। ରାଜାନଂ ଚାଵିରୋଦ୍ଧାରଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଚାପ୍ରଵାସିନମ୍
ଭୂମି ଦୁଇଜଣକୁ ଗିଳିଯାଏ, ଯେପରି ଏକ ସାପ ନିଜ ପଥରେ ଶୋଇଥିବାକୁ ଖାଇଯାଏ: ଏକ ହେଉଛି ଅପ୍ରତିରୋଧିତ ରାଜା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଯିଏ ଘର ଛାଡ଼ି ଯାଏନାହିଁ ଏମିତି ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଦ୍ଵେ କର୍ମଣୀ ନରଃ କୁର୍ଵନ୍ନସ୍ମିଁଲ୍ଲୋକେ ଵିରୋଚତେ । ଅବ୍ରୁଵନ୍ପରୁଷଂ କିଂଚିଦସତୋଽନର୍ଚଯଂସ୍ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ଦୁଇଟି କାମ କରିଥିବା ଲୋକ ମାନ୍ୟତା ପାଉଛନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି କଠୋର କିମ୍ବା ମିଥ୍ୟା କଥା ନ କହିବା, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଯୋଗ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ନଦେବା।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ପରପ୍ରତ୍ଯଯକାରିଣୌ । ସ୍ତ୍ରିଯଃ କାମିତକାମିନ୍ଯୋ ମୂର୍ଖାଃ ପୂଜିତପୂଜକାଃ
ହେ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଆଶା ବିପରୀତ କାମ କରନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଯିଏ ନିଜକୁ ଚାହାଁଥିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ମୂର୍ଖ ଯିଏ ନିଜକୁ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବାକୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।
ଦ୍ଵାଵିମୌ କଣ୍ଟକୌ ତୀକ୍ଷ୍ଣୌ ଶରୀରପରିଶୋଷିଣୌ। ଯଶ୍ଚାଧନଃ କାମଯତେ ଯଶ୍ଚ କୁପ୍ଯତ୍ଯନୀଶ୍ଵରଃ
ଦୁଇଟି ତୀକ୍ଷ୍ଣ କଣ୍ଟକ ଅଛି, ଯାହା ଶରୀରକୁ ଶୁଷ୍କ କରିଦିଏ: ଏକ ହେଉଛି ଦରିଦ୍ର ଲୋକ ଯିଏ ଆଶା କରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଅଶକ୍ତ ଲୋକ ଯିଏ କ୍ରୋଧ କରେ।
ଦ୍ଵାଵେଵ ନ ଵିରାଜେତେ ଵିପରୀତେନ କର୍ମଣା । ଗୃହସ୍ଥଶ୍ଚ ନିରାରମ୍ଭଃ କାର୍ଯଵାଂଶ୍ଚୈଵ ଭିକ୍ଷୁକଃ
ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ନିଜ ସ୍ୱଭାବ ବିପରୀତ କାମ କରି ମହିମା ପାଉନାହାନ୍ତି: ଏକ ହେଉଛି ଗୃହସ୍ଥ ଯିଏ କୌଣସି କାମ ନକରେ, ଅନ୍ୟଟି ହେଉଛି ଭିକ୍ଷୁ ଯିଏ କାମରେ ଲିପ୍ତ।
ଦ୍ଵାଵିମୌ ପୁରୁଷୌ ରାଜନ୍ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯୋପରି ତିଷ୍ଠତଃ। ପ୍ରଭୁଶ୍ଚ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ପ୍ରଦାନଵାନ୍
ହେ ରାଜା, ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ସ୍ୱର୍ଗ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି: ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଯିଏ କ୍ଷମାଶୀଳ, ଅନ୍ୟଟି ଦରିଦ୍ର ଯିଏ ଦାନଶୀଳ।