ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଵିଘ୍ନନ୍ତି ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଭଯଂ ରତିଃ। ସମୃଦ୍ଧିରସମୃଦ୍ଧିର୍ଵା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ଭୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ, ସମୃଦ୍ଧି କି ଅସମୃଦ୍ଧି କେହି ବାଧା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ସଂସାରିଣୀ ପ୍ରଜ୍ଞା ଧର୍ମାର୍ଥାଵନୁଵର୍ତତେ। କାମାଦର୍ଥଂ ଵୃଣୀତେ ଯଃ ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଗତ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ କାମ ପାଇଁ ଅର୍ଥକୁ ଚୟନ କରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯଥାଶକ୍ତି ଚିକୀର୍ଷନ୍ତି ଯଥାଶକ୍ତି ଚ କୁର୍ଵତେ। କିଂଚିଦଵମନ୍ଯନ୍ତେ ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କାମ କରନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଛୋଟ କିଛିକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି — ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିଜାନାତି ଚିରଂ ଶ୍ରୃଣୋତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚାର୍ଥଂ ଭଜତେ ନ କାମାତ୍। ନାସଂପୃଷ୍ଟୋ ହ୍ଯୁପଯୁଙ୍କ୍ତେ ପରାର୍ଥେ ତତ୍ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଥମଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ଯ
ଯିଏ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଣିପାରେ, ବୁଝିଲେ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ନହେଲେ କିଛି ବ୍ୟବହାର କରେ ନାହିଁ — ଏହି ବୁଦ୍ଧି ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ନାପ୍ରାପ୍ଯମଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନଷ୍ଟଂ ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଶୋଚିତୁମ୍। ଆପତ୍ସୁ ଚ ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ହାରାଇଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରକ୍ରମତେ ନାନ୍ତର୍ଵସତି କର୍ମଣଃ। ଅଵନ୍ଧ୍ଯକାଲୋ ଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଭଲଭାବେ ଭାବି କାମ କରେ, କାମକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ଅବସ୍ଥାନ କରେ ନାହିଁ, ସମୟ ଅକାରଣ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଆର୍ଯକର୍ମଣି ରଜ୍ଯନ୍ତେ ଭୂତିକର୍ମାଣି କୁର୍ଵତେ ହିତଂ ଚ ନାଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ଭରତର୍ଷଭ
ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଭଲ କଥା ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନ ହୃଷ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମସଂମାନେ ନାଵମାନେନ ତପ୍ଯତେ। ଗାଙ୍ଗୋ ହ୍ରଦ ଇଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଗଭୀର ଜଳପରି ଅଚଳ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୋଗଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍। ଉପାଯଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନରଃ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ ଜାଣେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପାୟ ଜାଣେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାକ୍ ଚିତ୍ରକଥ ଊହଵାନ୍ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଆଶୁ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଵକ୍ତା ଚ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା କଥା କହେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଳ୍ପ କହିପାରେ, ତର୍କ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନୁଗଂ ଯସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତାନୁଗା । ଅସଂଭିନ୍ନାର୍ଯମର୍ଯାଦଃ ପଣ୍ଡିତାଖ୍ଯାଂ ଲଭେତ ସଃ
ଯିଏ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଅନୁସରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅଟୁଟ ରଖେ — ସେ ପଣ୍ଡିତ ନାମ ପାଏ।
ଅର୍ଥଂ ମହାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାମେଶ୍ଵର୍ଯମେଵ ଚ। ଵିଚରତ୍ଯସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବଡ଼ ଧନ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଅଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ମହାମନାଃ । ଅର୍ଥାଂଶ୍ଚାକର୍ମଣା ପ୍ରେପ୍ସୁର୍ମୂଢ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ, ଦରିଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ଉଚ୍ଚ ଭାବ ରଖେ, ଏବଂ କାମ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଚାହେ — ସେଉଁଠିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୂଢ଼ କୁହନ୍ତି।
ସ୍ଵମର୍ଥଂ ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରାର୍ଥମନୁତିଷ୍ଠତି। ମିଥ୍ଯା ଚରତି ମିତ୍ରାର୍ଥେ ଯଶ୍ଚ ମୂଢଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ କାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର କାମ କରେ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା କାମ କରେ — ସେ ମୂଢ଼ କୁହାଯାଏ।
ଅକାମାନ୍କାମଯତି ଯଃ କାମଯାନାନ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍। ବଲଵନ୍ତଂ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଚାହିଦା କଥାକୁ ଚାହେ, ଚାହିଦାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅମିତ୍ରଂ କୁରୁତେ ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ହିନସ୍ତି ଚ । କର୍ମ ଚାରଭତେ ଦୁଷ୍ଟଂ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ବନ୍ଧୁକୁ ଶତ୍ରୁ କରେ, ବନ୍ଧୁକୁ ଘୃଣା କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ସଂସାରଯତି କୃତ୍ଯାନି ସର୍ଵତ୍ର ଵିଚିକିତ୍ସତେ। ଚିରଂ କରୋତି କ୍ଷିପ୍ରାର୍ଥେ ସ ମୂଢୋ ଭରତର୍ଷଭ
ଯିଏ କାମକୁ ଅପରିସ୍କାର କରେ, ସବୁଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରେ, ଏବଂ ଛୁଟି କାମକୁ ବହୁତ ସମୟ ନେଇ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୃଭ୍ଯୋ ନ ଦଦାତି ଦୈଵତାନି ନ ଚାର୍ଚତି । ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରଂ ନ ଲଭତେ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଉନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଭଲ ବନ୍ଧୁ ମିଳେନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅନାହୂତଃ ପ୍ରଵିଶତି ହ୍ଯପୃଷ୍ଟୋ ବହୁ ଭାଷତେ। ଅଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵସିତି ମୂଢଚେତା ନରାଧମଃ
ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଚାରାଯାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କଥା କହେ, ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ମନା ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ।
ପରଂ କ୍ଷିପତି ଦୋଷେଣ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵଯଂ ତଥା। ଯଶ୍ଚ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯନୀଶାନଃ ସ ଚ ମୂଢତମୋ ନରଃ
ଯିଏ ନିଜେ ଦୋଷରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେ—ଏପରି ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼।
ଆତ୍ମନୋ ବଲମାଜ୍ଞାଯ ଧର୍ମାର୍ଥପରିଵର୍ଜିତମ୍। ଅଲଭ୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ନୈଷ୍କର୍ମ୍ଯାନ୍ମୂଢବୁଦ୍ଧିରିହୋଚ୍ଯତେ
ନିଜର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଧର୍ମ ଓ ଧନକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷକୁ ଆଶା କରେ—ଏଠାରେ ଏପରି ଲୋକକୁ ମୂଢ଼ମନା କୁହାଯାଏ।
ଅଶିଷ୍ଯଂ ଶାସ୍ତି ଯୋ ରାଜନ୍ଯଶ୍ଚ ଶିଷ୍ଯଂ ନ ଶାସ୍ତି ଚ । କଦର୍ଯଂ ଭଜତେ ଯଶ୍ଚ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏ, ରାଜା ଶିକ୍ଷ୍ୟକୁ ଶିଖାଏନାହିଁ, ଏବଂ ଯିଏ କଞ୍ଜୁଷଙ୍କ ସହ ମିଶେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଏକଃ ସଂପନ୍ନମାଶ୍ନାତି ଵସ୍ତେ ଵାସଶ୍ଚ ଶୋଭନମ୍ । ଯୋଽସଂଵିଭଜ୍ଯ ଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯଃ କୋ ନୃଶଂସତରସ୍ତତଃ
ଯିଏ ଏକାକି ଭଲ ଖାଦ୍ୟ ଖାଏ, ଭଲ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧେ, ଏବଂ ନିଜ ଦାସମାନେ ସହିତ ଏହି ସବୁ ଅଂଶୀଦାର କରେନାହିଁ—ତାଠାରୁ ଅଧିକ ନିଷ୍ଠୁର କିଏ ଅଛି?
ଏକଃ ପାପାନି କୁରୁତେ ଫଲଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ମହାଜନଃ। ଭୋକ୍ତାରୋ ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯନ୍ତେ କର୍ତା ଦୋଷେଣ ଲିପ୍ଯତେ
ଏକ ଲୋକ ପାପ କରେ, କିନ୍ତୁ ବଡ଼ ଲୋକ ତାହାର ଫଳ ଭୋଗ କରେ; ଭୋଗ କରୁଥିବାମାନେ ଛୁଟିଯାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କରିଥିବା ଲୋକ ଦୋଷରେ ଲିପ୍ତ ହୁଏ।
ଏକଂ ହନ୍ଯାନ୍ନ ଵା ହନ୍ଯାଦିଷୁର୍ମୁକ୍ତୋ ଧନୁଷ୍ମତା। ବୁଦ୍ଧିର୍ବୁଦ୍ଧିମତୋତ୍ସୃଷ୍ଟା ହନ୍ଯାଦ୍ରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସରାଜକମ୍
ଧନୁର୍ଧର ଛାଡ଼ିଥିବା ତୀର ଏକ ଲୋକକୁ ମାରିପାରେ କିମ୍ବା ନମାରିପାରେ; କିନ୍ତୁ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ଛାଡ଼ିଦେଇଥିବା ବୁଦ୍ଧି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ରାଜ୍ୟ ସହ ରାଜାକୁ ନଷ୍ଟ କରିପାରେ।
ଏକଯା ଦ୍ଵେ ଵିନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ତ୍ରୀଂଶ୍ଚତୁର୍ଭିର୍ଵଶେ କୁରୁ। ପଞ୍ଚ ଜିତ୍ଵା ଵିଦିତ୍ଵା ଷଟ୍ ସପ୍ତ ହିତ୍ଵା ସୁଖୀ ଭଵା
ଏକ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇଟିକୁ ନିଶ୍ଚିତ କର; ତିନି କିମ୍ବା ଚାରି ଦ୍ୱାରା ଅଧୀନ କର; ପାଞ୍ଚଟିକୁ ଜିତି, ଛଅଟିକୁ ଜାଣି, ସାତଟିକୁ ଛାଡ଼ି, ସୁଖୀ ହେ।
ଏକଂ ଵିଷରସୋ ହନ୍ତି ଶସ୍ତ୍ରେଣୈକଶ୍ଚ ଵଧ୍ଯତେ। ସରାଷ୍ଟ୍ରଂ ସପ୍ରଜଂ ହନ୍ତି ରାଜାନଂ ମନ୍ତ୍ରପିପ୍ଲଵଃ
ଏକ ବିଷ ମାନୁଷକୁ ମାରେ, ଏକ ଅସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏକ ମାନୁଷ ମରେ; କିନ୍ତୁ ଦୁଷ୍ଟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହୋଇଥିବା ରାଜା ସହ ପୂରା ରାଜ୍ୟ ଓ ପ୍ରଜା ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏକଃ ସ୍ଵାଦୁ ନ ଭୁଞ୍ଜୀତ ଏକଶ୍ଚାର୍ଥାନ୍ନ ଚିନ୍ତଯେତ୍। ଏକୋ ନ ଗଚ୍ଛେଦଧ୍ଵାନଂ ନୈକଃ ସୁପ୍ତେଷୁ ଜାଗୃଯାତ୍
ଏକାକି ମିଠା ଖାଦ୍ୟ ଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏକାକି ଧନ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏକାକି ଯାତ୍ରା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅନ୍ୟମାନେ ଶୁଅଛନ୍ତି ବେଳେ ଏକାକି ଜାଗିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଏକମେଵାଦ୍ଵିତୀଯଂ ତଦ୍ଯଦ୍ରାଜନ୍ନାଵବୁଧ୍ଯସେ। ସତ୍ଯଂ ସ୍ଵଗସ୍ଯ ସୋପାନଂ ପାରାଵାରସ୍ଯ ନୌରିଵ
ଏକ ଏକାମାତ୍ର, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ, ହେ ରାଜା, ଯଦି ତୁମେ ବୁଝୁନାହଁ—ସତ୍ୟ ନିଜ ପାଇଁ ସିଢ଼ି, ସମୁଦ୍ର ପାରିହେବା ପାଇଁ ନୌକା ପରି।
ଏକଃ କ୍ଷମାଵତାଂ ଦୋଷୋ ଦ୍ଵିତୀଯୋ ନୋପପଦ୍ଯତେ। ଯଦେନଂ କ୍ଷମଯା ଯୁକ୍ତମଶକ୍ତଂ ମନ୍ଯତେ ଜନଃ
ଧୈର୍ୟଶୀଳ ଲୋକଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଦୋଷ ଅଛି, ଦ୍ୱିତୀୟ ନାହିଁ: ଯେତେବେଳେ ଲୋକେ ଧୈର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଲୋକକୁ ଅଶକ୍ତ ଭାବିଥାନ୍ତି।