ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତେ ଧର୍ମ୍ଯଂ ପରଂ ନୈଶ୍ରେଯସଂ ଵଚଃ। ଅସ୍ମିନ୍ରାଦର୍ଷିଵଂଶେ ହି ତ୍ଵମେକଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂମତଃ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳକର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ଆପଣ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।
ରାଜା ଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାଧିପୋ ଭଵେତ୍। ପ୍ରେଷ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରେଷିତଶ୍ଚୈଵ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଯେ ରାଜା ଉଚିତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ତିନି ଲୋକର ମାଲିକ ହୋଇପାରେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵିପରୀତତରଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ଭାଗଧେଯେ ନ ସଂମତଃ। ଅର୍ଚିଷାଂ ପ୍ରକ୍ଷଯାଚ୍ଚୈଵ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମକୋଵିଦଃ
ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଛ, ଗୃହୀତ ନୁହେଁ। ତେବେ ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅପ୍ରସନ୍ନ।
ଆନୃଶଂସ୍ଯାଦନୁକ୍ରୋଶାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ସତ୍ଯାତ୍ପରାକ୍ରମାତ୍। ଗୁରୁତ୍ଵାତ୍ତ୍ଵଯି ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବହୂନ୍କ୍ଲେଶାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ
ତୁମେ ଦୟା, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ଅନେକ ଲୋକ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦୁର୍ଯୋଧନେ ସୌବଲେ ଚ କର୍ଣେ ଦୁଃଶାସନେ ତଥା। ଏତେଷ୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯମାଧାଯ କଥଂ ତ୍ଵଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛସି
ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସୌବଳ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଉପରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ତୁମେ କିପରି ମହିମା ଆଶା କରୁଛ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ସମାରମ୍ଭସ୍ତିତିକ୍ଷା ଧର୍ମନିତ୍ଯତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ନିଜକୁ ଜାଣିବା, ଉଦ୍ୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା—ଯାହାକୁ ଧନ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିପାରେନି, ସେଠିକି ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ।
ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଣି ରାଜ- ନ୍ସ୍ରୁକ୍ଵ ଦ୍ରୋଣୀ ପେଠନୀପୀଡନେ ଚ। ଏତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧ ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୈ ଜାଯତେଽସଚ୍ଚ ସଚ୍ଚ
ହେ ରାଜା, ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପାତ୍ର — ହୋମ କଉଡ଼ି, ଦୋଳା, ଚକ୍କି ଓ ପିଷାଣୀ — ସବୁ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ବୁଝ, ଏକ ଉତ୍ସରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ, ଦୁଇଁଟି ଉପଜେ।
ନିଷେଵତେ ପ୍ରଶସ୍ତାନି ନିନ୍ଦିତାନି ନ ସେଵତେ। ଅନାସ୍ତିକଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନ ଏତତ୍ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଷଣମ୍
ଯିଏ ଭଲ କଥାକୁ ଅନୁସରେ, ଖରାପ କଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯିଏ ଅନ୍ବିଶ୍ୱାସୀ ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।
କ୍ରୋଧୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ହ୍ରୀଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ମାନ୍ଯମାନିତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଅହଂକାର, ଲଜ୍ଜା, ଜିଦ୍ଧ, ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନ — ଏମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିଜ କାମରୁ ହଟାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ଵା ମନ୍ତ୍ରିତଂ ପରେ। କୃତମେଵାସ୍ଯ ଜାନନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ କିମ୍ବା ଉପାୟ ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କାମର ଫଳ ଦେଖିପାରନ୍ତି — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଵିଘ୍ନନ୍ତି ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଭଯଂ ରତିଃ। ସମୃଦ୍ଧିରସମୃଦ୍ଧିର୍ଵା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ଭୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ, ସମୃଦ୍ଧି କି ଅସମୃଦ୍ଧି କେହି ବାଧା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ସଂସାରିଣୀ ପ୍ରଜ୍ଞା ଧର୍ମାର୍ଥାଵନୁଵର୍ତତେ। କାମାଦର୍ଥଂ ଵୃଣୀତେ ଯଃ ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଗତ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ କାମ ପାଇଁ ଅର୍ଥକୁ ଚୟନ କରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯଥାଶକ୍ତି ଚିକୀର୍ଷନ୍ତି ଯଥାଶକ୍ତି ଚ କୁର୍ଵତେ। କିଂଚିଦଵମନ୍ଯନ୍ତେ ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କାମ କରନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଛୋଟ କିଛିକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି — ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିଜାନାତି ଚିରଂ ଶ୍ରୃଣୋତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚାର୍ଥଂ ଭଜତେ ନ କାମାତ୍। ନାସଂପୃଷ୍ଟୋ ହ୍ଯୁପଯୁଙ୍କ୍ତେ ପରାର୍ଥେ ତତ୍ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଥମଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ଯ
ଯିଏ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଣିପାରେ, ବୁଝିଲେ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ନହେଲେ କିଛି ବ୍ୟବହାର କରେ ନାହିଁ — ଏହି ବୁଦ୍ଧି ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ନାପ୍ରାପ୍ଯମଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନଷ୍ଟଂ ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଶୋଚିତୁମ୍। ଆପତ୍ସୁ ଚ ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ହାରାଇଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରକ୍ରମତେ ନାନ୍ତର୍ଵସତି କର୍ମଣଃ। ଅଵନ୍ଧ୍ଯକାଲୋ ଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଭଲଭାବେ ଭାବି କାମ କରେ, କାମକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ଅବସ୍ଥାନ କରେ ନାହିଁ, ସମୟ ଅକାରଣ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଆର୍ଯକର୍ମଣି ରଜ୍ଯନ୍ତେ ଭୂତିକର୍ମାଣି କୁର୍ଵତେ ହିତଂ ଚ ନାଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ଭରତର୍ଷଭ
ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଭଲ କଥା ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନ ହୃଷ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମସଂମାନେ ନାଵମାନେନ ତପ୍ଯତେ। ଗାଙ୍ଗୋ ହ୍ରଦ ଇଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଗଭୀର ଜଳପରି ଅଚଳ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୋଗଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍। ଉପାଯଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନରଃ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ ଜାଣେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପାୟ ଜାଣେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାକ୍ ଚିତ୍ରକଥ ଊହଵାନ୍ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଆଶୁ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଵକ୍ତା ଚ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା କଥା କହେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଳ୍ପ କହିପାରେ, ତର୍କ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଶ୍ରୁତଂ ପ୍ରଜ୍ଞାନୁଗଂ ଯସ୍ଯ ପ୍ରଜ୍ଞା ଚୈଵ ଶ୍ରୁତାନୁଗା । ଅସଂଭିନ୍ନାର୍ଯମର୍ଯାଦଃ ପଣ୍ଡିତାଖ୍ଯାଂ ଲଭେତ ସଃ
ଯିଏ ଶିକ୍ଷାକୁ ବୁଦ୍ଧି ସହିତ ଅନୁସରେ, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଶିକ୍ଷା ସହିତ ଅନୁସରେ, ଏବଂ ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଅଟୁଟ ରଖେ — ସେ ପଣ୍ଡିତ ନାମ ପାଏ।
ଅର୍ଥଂ ମହାନ୍ତମାସାଦ୍ଯ ଵିଦ୍ଯାମେଶ୍ଵର୍ଯମେଵ ଚ। ଵିଚରତ୍ଯସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ବଡ଼ ଧନ ଓ ଜ୍ଞାନ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ ନାହିଁ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଅଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ସମୁନ୍ନଦ୍ଧୋ ଦରିଦ୍ରଶ୍ଚ ମହାମନାଃ । ଅର୍ଥାଂଶ୍ଚାକର୍ମଣା ପ୍ରେପ୍ସୁର୍ମୂଢ ଇତ୍ଯୁଚ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ
ଯିଏ ଅଶିକ୍ଷିତ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅହଂକାର କରେ, ଦରିଦ୍ର ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନେ ଉଚ୍ଚ ଭାବ ରଖେ, ଏବଂ କାମ କରିନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଧନ ଚାହେ — ସେଉଁଠିକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ମୂଢ଼ କୁହନ୍ତି।
ସ୍ଵମର୍ଥଂ ଯଃ ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ପରାର୍ଥମନୁତିଷ୍ଠତି। ମିଥ୍ଯା ଚରତି ମିତ୍ରାର୍ଥେ ଯଶ୍ଚ ମୂଢଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ କାମ ଛାଡ଼ି ଅନ୍ୟର କାମ କରେ, ମିତ୍ର ପାଇଁ ମିଥ୍ୟା କାମ କରେ — ସେ ମୂଢ଼ କୁହାଯାଏ।
ଅକାମାନ୍କାମଯତି ଯଃ କାମଯାନାନ୍ପରିତ୍ଯଜେତ୍। ବଲଵନ୍ତଂ ଚ ଯୋ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ଅଚାହିଦା କଥାକୁ ଚାହେ, ଚାହିଦାକୁ ତ୍ୟାଗ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀଙ୍କୁ ଘୃଣା କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅମିତ୍ରଂ କୁରୁତେ ମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଂ ଦ୍ଵେଷ୍ଟି ହିନସ୍ତି ଚ । କର୍ମ ଚାରଭତେ ଦୁଷ୍ଟଂ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ବନ୍ଧୁକୁ ଶତ୍ରୁ କରେ, ବନ୍ଧୁକୁ ଘୃଣା କରେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରେ, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରେ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ସଂସାରଯତି କୃତ୍ଯାନି ସର୍ଵତ୍ର ଵିଚିକିତ୍ସତେ। ଚିରଂ କରୋତି କ୍ଷିପ୍ରାର୍ଥେ ସ ମୂଢୋ ଭରତର୍ଷଭ
ଯିଏ କାମକୁ ଅପରିସ୍କାର କରେ, ସବୁଠାରେ ସନ୍ଦେହ କରେ, ଏବଂ ଛୁଟି କାମକୁ ବହୁତ ସମୟ ନେଇ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ ଲୋକ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ପିତୃଭ୍ଯୋ ନ ଦଦାତି ଦୈଵତାନି ନ ଚାର୍ଚତି । ସୁହୃନ୍ମିତ୍ରଂ ନ ଲଭତେ ତମାହୁର୍ମୂଢଚେତସମ୍
ଯିଏ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଦେଉନାହିଁ, ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରେନାହିଁ, ଏବଂ ଭଲ ବନ୍ଧୁ ମିଳେନାହିଁ—ସେଉଁଠି ଲୋକେ ତାଙ୍କୁ ମୂଢ଼ମନା କହନ୍ତି।
ଅନାହୂତଃ ପ୍ରଵିଶତି ହ୍ଯପୃଷ୍ଟୋ ବହୁ ଭାଷତେ। ଅଵିଶ୍ଵସ୍ତେ ଵିଶ୍ଵସିତି ମୂଢଚେତା ନରାଧମଃ
ଅନିମନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ପଚାରାଯାଇନଥିଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ କଥା କହେ, ଅବିଶ୍ୱାସ୍ୟ ଉପରେ ବିଶ୍ୱାସ କରେ—ଏପରି ମୂଢ଼ମନା ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ନିମ୍ନ।
ପରଂ କ୍ଷିପତି ଦୋଷେଣ ଵର୍ତମାନଃ ସ୍ଵଯଂ ତଥା। ଯଶ୍ଚ କ୍ରୁଧ୍ଯତ୍ଯନୀଶାନଃ ସ ଚ ମୂଢତମୋ ନରଃ
ଯିଏ ନିଜେ ଦୋଷରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅନ୍ୟଙ୍କୁ ଦୋଷାରୋପ କରେ, ଏବଂ ଶକ୍ତି ନଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧ କରେ—ଏପରି ଲୋକ ସବୁଠାରୁ ଅଧିକ ମୂଢ଼।