ପ୍ରଵିଶାନ୍ତଃପୁରଂ କ୍ଷତ୍ତର୍ମହାରାଦଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ନ ହି ତେ ଦର୍ଶନେଽକଲ୍ପୋ ଜାତୁ ରାଜାଽବ୍ରଵୀଦ୍ଧି ମାମ୍
ହେ ରାଜାଙ୍କ ସେବକ, ତୁମେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ରାଜା ମୋତେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ ଅସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ତତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଦୁରୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରନିଵେଶନମ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯାନଂ ନରାଧିପମ୍
ତାପରେ ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଦୁରୋଽହଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସଂପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଵ ଶାସନାତ୍। ଯଦି କିଂଚନ କର୍ତଵ୍ଯମଯମସ୍ମି ପ୍ରଶାଧି ମାମ୍
ମୁଁ ବିଦୁର, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଯଦି କିଛି କରିବାକୁ ଅଛି, ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
ସଞ୍ଜଯୋ ଵିଦୁର ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ଚ ମାଂ ଗତଃ। ଅଜାତଶତ୍ରୋଃ ଶ୍ଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ସଭାମଧ୍ଯେ ସ ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ବିଦୁର, ସଞ୍ଜୟ ଆସିଲେ, ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରି ଚାଲିଗଲେ। ସେ କାଲି ସଭାମଧ୍ୟରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କର କଥା କହିବେ।
ତସ୍ଯାଦ୍ଯ କୁରୁଵୀରସ୍ଯ ନ ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵଚୋ ମଯା। ତନ୍ମେ ଦହତି ଗାତ୍ରାଣି ତଦକାର୍ଷୀତ୍ପ୍ରଜାଗରମ୍
ଆଜି ଏହି କୁରୁବୀର କଣ କହିବେ ମୁଁ ଜାଣେନି। ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋ ଦେହକୁ ଜଳାଉଛି ଏବଂ ମୋତେ ନିଦ୍ରାହୀନ କରିଦେଇଛି।
ଆଗ୍ରତୋ ଦହ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ଯଦନୁପଶ୍ଯସି। ତଦ୍ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ହି ନସ୍ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲୋ ହ୍ଯସି
ମୋ ମନ ଜଳୁଥିବା ବେଳେ ଯଦି କିଛି ଭଲ ଉପାୟ ଦେଖୁଛ, ତେବେ କହ। କାରଣ, ହେ ବିଦୁର, ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଯତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସଞ୍ଜଯଃ ପାଣ୍ଡଵେଭ୍ଯୋ ନ ମେ ଯଥାଵନ୍ମନସଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ । ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପ୍ରକୃତିଂ ଗତାନି କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତ୍ଯେଵ ମେଽଦ୍ଯ ପ୍ରଚିନ୍ତା
ସଞ୍ଜୟ ପାଣ୍ଡବଙ୍କଠାରୁ ଫେରିଆସିବା ପରେ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ଗୁଣ ହରାଇଛି, ମୁଁ ଏହି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ସେ କଣ କହିବେ?
ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵିଦୁର ତ୍ଵଂ ଯଥାଵ- ନ୍ମନୀଷିତଂ ସର୍ଵମଜାତଶତ୍ରୋଃ । ଯଥା ନ ନସ୍ତାତ ହିତଂ ଭଵେଚ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ ସୁଖିତା ଭଵେଯୁଃ
ତେଣୁ, ବିଦୁର, ତୁମେ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କର ମନସ୍କାମନା ଯେପରି ଭଲଭାବେ ବୁଝିଛ, ସେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ। ଯେପରି ଆମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସୁଖୀ ହେଉନ୍ତି।
ଅଭିଯୁକ୍ତଂ ବଲଵତା ଦୁର୍ବଲଂ ହୀନସାଧନମ୍ । ହୃତସ୍ଵଂ କାମିନଂ ଚୋରମାଵିଶନ୍ତି ପ୍ରଜାଗରାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଆକ୍ରମିତ, ଅସାହାୟ, ଧନ ହରାଇଥିବା, ଆସକ୍ତ ଓ ଚୋର—ଏମାନେ ନିଦ୍ରାହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
କଚ୍ଚିଦେତୈର୍ମହାଦୋଷୈର୍ନ ସ୍ପୃଷ୍ଟୋଽସି ନରାଧିପ। କଚ୍ଚିଚ୍ଚ ପରଵିତ୍ତେଷୁ ଗୃଦ୍ଧ୍ଯନ୍ନ ପରିତପ୍ଯସେ
ହେ ରାଜା, ଆଶା କରେ ଆପଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଆପଣ ପରର ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭ କରୁନାହାନ୍ତି ଓ ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତେ ଧର୍ମ୍ଯଂ ପରଂ ନୈଶ୍ରେଯସଂ ଵଚଃ। ଅସ୍ମିନ୍ରାଦର୍ଷିଵଂଶେ ହି ତ୍ଵମେକଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂମତଃ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳକର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ଆପଣ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।
ରାଜା ଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାଧିପୋ ଭଵେତ୍। ପ୍ରେଷ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରେଷିତଶ୍ଚୈଵ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଯେ ରାଜା ଉଚିତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ତିନି ଲୋକର ମାଲିକ ହୋଇପାରେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵିପରୀତତରଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ଭାଗଧେଯେ ନ ସଂମତଃ। ଅର୍ଚିଷାଂ ପ୍ରକ୍ଷଯାଚ୍ଚୈଵ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମକୋଵିଦଃ
ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଛ, ଗୃହୀତ ନୁହେଁ। ତେବେ ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅପ୍ରସନ୍ନ।
ଆନୃଶଂସ୍ଯାଦନୁକ୍ରୋଶାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ସତ୍ଯାତ୍ପରାକ୍ରମାତ୍। ଗୁରୁତ୍ଵାତ୍ତ୍ଵଯି ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବହୂନ୍କ୍ଲେଶାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ
ତୁମେ ଦୟା, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ଅନେକ ଲୋକ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦୁର୍ଯୋଧନେ ସୌବଲେ ଚ କର୍ଣେ ଦୁଃଶାସନେ ତଥା। ଏତେଷ୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯମାଧାଯ କଥଂ ତ୍ଵଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛସି
ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସୌବଳ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଉପରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ତୁମେ କିପରି ମହିମା ଆଶା କରୁଛ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ସମାରମ୍ଭସ୍ତିତିକ୍ଷା ଧର୍ମନିତ୍ଯତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ନିଜକୁ ଜାଣିବା, ଉଦ୍ୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା—ଯାହାକୁ ଧନ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିପାରେନି, ସେଠିକି ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ।
ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଣି ରାଜ- ନ୍ସ୍ରୁକ୍ଵ ଦ୍ରୋଣୀ ପେଠନୀପୀଡନେ ଚ। ଏତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧ ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୈ ଜାଯତେଽସଚ୍ଚ ସଚ୍ଚ
ହେ ରାଜା, ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପାତ୍ର — ହୋମ କଉଡ଼ି, ଦୋଳା, ଚକ୍କି ଓ ପିଷାଣୀ — ସବୁ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ବୁଝ, ଏକ ଉତ୍ସରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ, ଦୁଇଁଟି ଉପଜେ।
ନିଷେଵତେ ପ୍ରଶସ୍ତାନି ନିନ୍ଦିତାନି ନ ସେଵତେ। ଅନାସ୍ତିକଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନ ଏତତ୍ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଷଣମ୍
ଯିଏ ଭଲ କଥାକୁ ଅନୁସରେ, ଖରାପ କଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯିଏ ଅନ୍ବିଶ୍ୱାସୀ ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।
କ୍ରୋଧୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ହ୍ରୀଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ମାନ୍ଯମାନିତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଅହଂକାର, ଲଜ୍ଜା, ଜିଦ୍ଧ, ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନ — ଏମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିଜ କାମରୁ ହଟାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ଵା ମନ୍ତ୍ରିତଂ ପରେ। କୃତମେଵାସ୍ଯ ଜାନନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ କିମ୍ବା ଉପାୟ ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କାମର ଫଳ ଦେଖିପାରନ୍ତି — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଵିଘ୍ନନ୍ତି ଶୀତମୁଷ୍ଣଂ ଭଯଂ ରତିଃ। ସମୃଦ୍ଧିରସମୃଦ୍ଧିର୍ଵା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ ଠଣ୍ଡା, ଗରମ, ଭୟ କିମ୍ବା ଆନନ୍ଦ, ସମୃଦ୍ଧି କି ଅସମୃଦ୍ଧି କେହି ବାଧା ଦେଇପାରେ ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ ସଂସାରିଣୀ ପ୍ରଜ୍ଞା ଧର୍ମାର୍ଥାଵନୁଵର୍ତତେ। କାମାଦର୍ଥଂ ଵୃଣୀତେ ଯଃ ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି ଜଗତ ଜୀବନରେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥକୁ ଅନୁସରେ, ଏବଂ କାମ ପାଇଁ ଅର୍ଥକୁ ଚୟନ କରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯଥାଶକ୍ତି ଚିକୀର୍ଷନ୍ତି ଯଥାଶକ୍ତି ଚ କୁର୍ଵତେ। କିଂଚିଦଵମନ୍ଯନ୍ତେ ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଯେତେ ଶକ୍ତି ଥାଏ, ସେଠାରେ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କାମ କରନ୍ତି, ଏବଂ କେବେ କେବେ ଛୋଟ କିଛିକୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି — ଏହିପରି ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକଙ୍କୁ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିଜାନାତି ଚିରଂ ଶ୍ରୃଣୋତି ଵିଜ୍ଞାଯ ଚାର୍ଥଂ ଭଜତେ ନ କାମାତ୍। ନାସଂପୃଷ୍ଟୋ ହ୍ଯୁପଯୁଙ୍କ୍ତେ ପରାର୍ଥେ ତତ୍ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ପ୍ରଥମଂ ପଣ୍ଡିତସ୍ଯ
ଯିଏ ଶୀଘ୍ର ବୁଝିପାରେ, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଶୁଣିପାରେ, ବୁଝିଲେ ଇଚ୍ଛାରେ ନୁହେଁ କାମ କରେ, ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଅନୁରୋଧ ନହେଲେ କିଛି ବ୍ୟବହାର କରେ ନାହିଁ — ଏହି ବୁଦ୍ଧି ପଣ୍ଡିତଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ।
ନାପ୍ରାପ୍ଯମଭିଵାଞ୍ଛନ୍ତି ନଷ୍ଟଂ ନେଚ୍ଛନ୍ତି ଶୋଚିତୁମ୍। ଆପତ୍ସୁ ଚ ନ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ନରାଃ ପଣ୍ଡିତବୁଦ୍ଧଯଃ
ଯେଉଁମାନେ ଅପ୍ରାପ୍ୟ ଜିନିଷ ଆଶା କରନ୍ତି ନାହାନ୍ତି, ହାରାଇଥିବା ଉପରେ ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦୁଃଖରେ ମନ ହରାନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନିଶ୍ଚିତ୍ଯ ଯଃ ପ୍ରକ୍ରମତେ ନାନ୍ତର୍ଵସତି କର୍ମଣଃ। ଅଵନ୍ଧ୍ଯକାଲୋ ଵଶ୍ଯାତ୍ମା ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଭଲଭାବେ ଭାବି କାମ କରେ, କାମକୁ ମଧ୍ୟରେ ରଖି ଅବସ୍ଥାନ କରେ ନାହିଁ, ସମୟ ଅକାରଣ ନଷ୍ଟ କରେ ନାହିଁ, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ଆର୍ଯକର୍ମଣି ରଜ୍ଯନ୍ତେ ଭୂତିକର୍ମାଣି କୁର୍ଵତେ ହିତଂ ଚ ନାଭ୍ଯସୂଯନ୍ତି ପଣ୍ଡିତା ଭରତର୍ଷଭ
ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ କାମରେ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବନ୍ତି, ଭଲ ହେବା ପାଇଁ କାମ କରନ୍ତି, ଭଲ କଥା ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି ନାହିଁ — ସେମାନେ ପଣ୍ଡିତ।
ନ ହୃଷ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମସଂମାନେ ନାଵମାନେନ ତପ୍ଯତେ। ଗାଙ୍ଗୋ ହ୍ରଦ ଇଵାକ୍ଷୋଭ୍ଯୋ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ନିଜ ସମ୍ମାନରେ ଆନନ୍ଦିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଅପମାନରେ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଗଭୀର ଜଳପରି ଅଚଳ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞଃ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ଯୋଗଜ୍ଞଃ ସର୍ଵକର୍ମଣାମ୍। ଉପାଯଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନରଃ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ସତ୍ତ୍ୱ ଜାଣେ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟର ଯୋଗ ଜାଣେ, ଏବଂ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉପାୟ ଜାଣେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।
ପ୍ରଵୃତ୍ତଵାକ୍ ଚିତ୍ରକଥ ଊହଵାନ୍ପ୍ରତିଭାନଵାନ୍। ଆଶୁ ଗ୍ରନ୍ଥସ୍ଯ ଵକ୍ତା ଚ ଯଃ ସ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା କଥା କହେ, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଗଳ୍ପ କହିପାରେ, ତର୍କ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ପାରଦର୍ଶୀ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଗ୍ରନ୍ଥ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିପାରେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ।