ଅଵିସ୍ଥଲଂ ଵୃକସ୍ଥଲଂ ମାକନ୍ଦୀଂ ଵାରଣାଵତମ୍। ଅଵସାନଂ ଭଵତ୍ଵତ୍ର କିଂଚିଦେକଂ ଚ ପଞ୍ଚମମ୍
‘ଅବିଷ୍ଠଳା, ବୃକସ୍ଥଳା, ମାକନ୍ଦୀ, ବାରଣାବତ କିମ୍ବା ଏହି ଚାରିଟି ମଧ୍ୟରୁ ଯେକୌଣସି ଏକ ଥାନି ଆମ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହେଉ।’
ଭ୍ରାତୄଣାଂ ଦେହି ପଞ୍ଚାନାଂ ପଞ୍ଚ ଗ୍ରାମାନ୍ସୁଯୋଧନ। ଶାନ୍ତିର୍ନୋସ୍ତୁ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଜ୍ଞାତିଭିଃ ସହ ସଞ୍ଜଯ
‘ସୁୟୋଧନ, ମୋର ପାଞ୍ଚ ଭାଇଙ୍କୁ ପାଞ୍ଚଟି ଗାଁ ଦିଅ; ମହାପ୍ରଜ୍ଞ ସଞ୍ଜୟ, ଆମେ ଓ ଆମ ଜନମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶାନ୍ତି ହେଉ।’
ଭ୍ରାତା ଭ୍ରାତରମନ୍ଵେତୁ ପିତା ପୁତ୍ରେଣ ଯୁଜ୍ଯତାମ୍। ସ୍ମଯମାନାଃ ସମାଯାନ୍ତୁ ପାଞ୍ଚାଲାଃ କୁରୁଭିଃ ସହ
‘ଭାଇ ଭାଇଙ୍କ ପଛରେ ଯାଉ, ବାପା ପୁଅ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଉ; ପାଞ୍ଚାଳମାନେ କୁରୁମାନେ ସହିତ ହସି ଏକତ୍ର ହେଉନ୍ତୁ।’
ଅକ୍ଷତାନ୍କୁରୁ ପାଞ୍ଚାଲାନ୍ପଶ୍ଯେଯମିତି କାମଯେ। ସର୍ଵେ ସୁମନସସ୍ତାତ ଶାମ୍ଯାଯ ଭରତର୍ଷଭ
‘ମୁଁ ଚାହେଁ, ପାଞ୍ଚାଳମାନେ ଅକ୍ଷତ ଦେଖିବି; ସମସ୍ତେ ଭଲ ମନରେ ରହନ୍ତୁ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶାନ୍ତି ପାଇଁ।’
ଅଲମେଵ ଶମାଯାସ୍ମି ତଥା ଯୁଦ୍ଧାଯ ସଞ୍ଜଯ। ଧର୍ମାର୍ଥଯୋରଲଂ ଚାହଂ ମୃଦଵେ ଦାରୁଣାଯ ଚ
‘ମୁଁ ଶାନ୍ତି ପାଇଁ ଯେପରି ପ୍ରସ୍ତୁତ, ସେପରି ଯୁଦ୍ଧ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରସ୍ତୁତ; ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥ, ମୃଦୁତା ଓ କଠୋରତା—ସବୁ ପାଇଁ ଏକସାଥି ପ୍ରସ୍ତୁତ।’
ଦ୍ଵାଃସ୍ଥଂ ପ୍ରାହ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋ ମହୀପତିଃ । ଵିଦୁରଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛାମି ତମିହାନଯ ମା ଚିରମ୍
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଜ୍ଞାନୀ ରାଜା, ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ— 'ମୁଁ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହେଁ; ତାଙ୍କୁ ଦେରି ନକରି ଏଠାକୁ ଆଣ।'
ପ୍ରହିତୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରେଣ ଦୂତଃ କ୍ଷତ୍ତାରମବ୍ରଵୀତ୍ । ଈଶ୍ଵରସ୍ତ୍ଵାଂ ମହାରାଜୋ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ଦିଦୃକ୍ଷତି
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଦୂତ ବିଦୁରଙ୍କୁ କହିଲେ— 'ମହାରାଜ, ଏହି ଭୂମିର ଶାସକ, ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ଜ୍ଞାନୀ।'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିଦୁରଃ ପ୍ରାପ୍ଯ ରାଜନିଵେଶନମ୍ । ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରାଯ ଦ୍ଵାଃସ୍ଥଂ ମାଂ ପ୍ରତିଵେଦଯ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ବିଦୁର ରାଜନିବାସକୁ ଗଲେ ଓ ଦ୍ୱାରପାଳକୁ କହିଲେ— 'ମୋ ନାମ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଅ।'
ଵିଦୁରୋଽଯମନୁପ୍ରାପ୍ତୋ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତଵ ଶାସନାତ୍। ଦ୍ରୁଷ୍ଟୁମିଚ୍ଛତି ତେ ପାଦୌ କିଂ କରୋତୁ ପ୍ରଶାଧି ମାମ୍
ହେ ରାଜା, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ବିଦୁର ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି। ସେ ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ଦେଖିବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି। ସେ କଣ କରିବେ? ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
ପ୍ରଵେଶଯ ମହାପ୍ରଜ୍ଞଂ ଵିଦୁରଂ ଦୀର୍ଘଦର୍ଶିନମ୍ । ଅହଂ ହି ଵିଦୁରସ୍ଯାସ୍ଯ ନାକଲ୍ପୋ ଜାତୁ ଦର୍ଶନେ
ବିଦୁରଙ୍କୁ, ଯିଏ ଦୂରଦର୍ଶୀ ଓ ଜ୍ଞାନୀ, ଭିତରକୁ ଆଣ। କାରଣ, ମୁଁ ବିଦୁରଙ୍କୁ ଦେଖିବାରେ ସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ପ୍ରଵିଶାନ୍ତଃପୁରଂ କ୍ଷତ୍ତର୍ମହାରାଦଜସ୍ଯ ଧୀମତଃ। ନ ହି ତେ ଦର୍ଶନେଽକଲ୍ପୋ ଜାତୁ ରାଜାଽବ୍ରଵୀଦ୍ଧି ମାମ୍
ହେ ରାଜାଙ୍କ ସେବକ, ତୁମେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଅନ୍ତଃପୁରକୁ ପ୍ରବେଶ କର। ରାଜା ମୋତେ କହିଛନ୍ତି ଯେ, ସେ ତୁମକୁ ଦେଖିବାରେ ଅସମର୍ଥ ନୁହେଁ।
ତତଃ ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଵିଦୁରୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରନିଵେଶନମ୍ । ଅବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଵାକ୍ଯଂ ଚିନ୍ତଯାନଂ ନରାଧିପମ୍
ତାପରେ ବିଦୁର ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ ଏବଂ ହାତ ଜୋଡି ଚିନ୍ତାରେ ଡୁବିଥିବା ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଵିଦୁରୋଽହଂ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞ ସଂପ୍ରାପ୍ତସ୍ତଵ ଶାସନାତ୍। ଯଦି କିଂଚନ କର୍ତଵ୍ଯମଯମସ୍ମି ପ୍ରଶାଧି ମାମ୍
ମୁଁ ବିଦୁର, ଆପଣଙ୍କ ଆଦେଶରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛି। ଯଦି କିଛି କରିବାକୁ ଅଛି, ମୋତେ ଆଦେଶ ଦିଅନ୍ତୁ।
ସଞ୍ଜଯୋ ଵିଦୁର ପ୍ରାପ୍ତୋ ଗର୍ହଯିତ୍ଵା ଚ ମାଂ ଗତଃ। ଅଜାତଶତ୍ରୋଃ ଶ୍ଵୋ ଵାକ୍ଯଂ ସଭାମଧ୍ଯେ ସ ଵକ୍ଷ୍ଯତି
ହେ ବିଦୁର, ସଞ୍ଜୟ ଆସିଲେ, ମୋତେ ନିନ୍ଦା କରି ଚାଲିଗଲେ। ସେ କାଲି ସଭାମଧ୍ୟରେ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କର କଥା କହିବେ।
ତସ୍ଯାଦ୍ଯ କୁରୁଵୀରସ୍ଯ ନ ଵିଜ୍ଞାତଂ ଵଚୋ ମଯା। ତନ୍ମେ ଦହତି ଗାତ୍ରାଣି ତଦକାର୍ଷୀତ୍ପ୍ରଜାଗରମ୍
ଆଜି ଏହି କୁରୁବୀର କଣ କହିବେ ମୁଁ ଜାଣେନି। ଏହି ଚିନ୍ତା ମୋ ଦେହକୁ ଜଳାଉଛି ଏବଂ ମୋତେ ନିଦ୍ରାହୀନ କରିଦେଇଛି।
ଆଗ୍ରତୋ ଦହ୍ଯମାନସ୍ଯ ଶ୍ରେଯୋ ଯଦନୁପଶ୍ଯସି। ତଦ୍ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ ହି ନସ୍ତାତ ଧର୍ମାର୍ଥକୁଶଲୋ ହ୍ଯସି
ମୋ ମନ ଜଳୁଥିବା ବେଳେ ଯଦି କିଛି ଭଲ ଉପାୟ ଦେଖୁଛ, ତେବେ କହ। କାରଣ, ହେ ବିଦୁର, ତୁମେ ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥରେ ପାରଙ୍ଗତ।
ଯତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ସଞ୍ଜଯଃ ପାଣ୍ଡଵେଭ୍ଯୋ ନ ମେ ଯଥାଵନ୍ମନସଃ ପ୍ରଶାନ୍ତିଃ । ସର୍ଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯପ୍ରକୃତିଂ ଗତାନି କିଂ ଵକ୍ଷ୍ଯତୀତ୍ଯେଵ ମେଽଦ୍ଯ ପ୍ରଚିନ୍ତା
ସଞ୍ଜୟ ପାଣ୍ଡବଙ୍କଠାରୁ ଫେରିଆସିବା ପରେ ମୋ ମନ ଶାନ୍ତି ପାଉନାହିଁ। ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଜ ଗୁଣ ହରାଇଛି, ମୁଁ ଏହି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରୁଛି—ସେ କଣ କହିବେ?
ତନ୍ମେ ବ୍ରୂହି ଵିଦୁର ତ୍ଵଂ ଯଥାଵ- ନ୍ମନୀଷିତଂ ସର୍ଵମଜାତଶତ୍ରୋଃ । ଯଥା ନ ନସ୍ତାତ ହିତଂ ଭଵେଚ୍ଚ ପ୍ରଜାଶ୍ଚ ସର୍ଵାଃ ସୁଖିତା ଭଵେଯୁଃ
ତେଣୁ, ବିଦୁର, ତୁମେ ଅଜାତଶତ୍ରୁଙ୍କର ମନସ୍କାମନା ଯେପରି ଭଲଭାବେ ବୁଝିଛ, ସେ ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ। ଯେପରି ଆମ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ସୁଖୀ ହେଉନ୍ତି।
ଅଭିଯୁକ୍ତଂ ବଲଵତା ଦୁର୍ବଲଂ ହୀନସାଧନମ୍ । ହୃତସ୍ଵଂ କାମିନଂ ଚୋରମାଵିଶନ୍ତି ପ୍ରଜାଗରାଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦ୍ୱାରା ଦୁର୍ବଳ ଆକ୍ରମିତ, ଅସାହାୟ, ଧନ ହରାଇଥିବା, ଆସକ୍ତ ଓ ଚୋର—ଏମାନେ ନିଦ୍ରାହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।
କଚ୍ଚିଦେତୈର୍ମହାଦୋଷୈର୍ନ ସ୍ପୃଷ୍ଟୋଽସି ନରାଧିପ। କଚ୍ଚିଚ୍ଚ ପରଵିତ୍ତେଷୁ ଗୃଦ୍ଧ୍ଯନ୍ନ ପରିତପ୍ଯସେ
ହେ ରାଜା, ଆଶା କରେ ଆପଣ ଏହି ଭୟଙ୍କର ଦୋଷରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇନାହାନ୍ତି। ଆପଣ ପରର ଧନ ପ୍ରତି ଲୋଭ କରୁନାହାନ୍ତି ଓ ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖିତ ହେଉନାହାନ୍ତି।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ତେ ଧର୍ମ୍ଯଂ ପରଂ ନୈଶ୍ରେଯସଂ ଵଚଃ। ଅସ୍ମିନ୍ରାଦର୍ଷିଵଂଶେ ହି ତ୍ଵମେକଃ ପ୍ରାଜ୍ଞସଂମତଃ
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଧର୍ମମୟ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମଙ୍ଗଳକର କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଏହି ରାଜବଂଶରେ ଆପଣ ଏକମାତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ସମ୍ମାନିତ।
ରାଜା ଲକ୍ଷଣସଂପନ୍ନସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯାଧିପୋ ଭଵେତ୍। ପ୍ରେଷ୍ଯସ୍ତେ ପ୍ରେଷିତଶ୍ଚୈଵ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ
ଯେ ରାଜା ଉଚିତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ସେ ତିନି ଲୋକର ମାଲିକ ହୋଇପାରେ। ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମର ପ୍ରତିନିଧି ଭାବେ ପଠାଯାଇଛନ୍ତି।
ଵିପରୀତତରଶ୍ଚ ତ୍ଵଂ ଭାଗଧେଯେ ନ ସଂମତଃ। ଅର୍ଚିଷାଂ ପ୍ରକ୍ଷଯାଚ୍ଚୈଵ ଧର୍ମାତ୍ମା ଧର୍ମକୋଵିଦଃ
ଭାଗ୍ୟରେ ତୁମେ ବିପରୀତ ଭାବେ ଗଣାଯାଉଛ, ଗୃହୀତ ନୁହେଁ। ତେବେ ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକ ଅପ୍ରସନ୍ନ।
ଆନୃଶଂସ୍ଯାଦନୁକ୍ରୋଶାଦ୍ଧର୍ମାତ୍ସତ୍ଯାତ୍ପରାକ୍ରମାତ୍। ଗୁରୁତ୍ଵାତ୍ତ୍ଵଯି ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ବହୂନ୍କ୍ଲେଶାଂସ୍ତିତିକ୍ଷତେ
ତୁମେ ଦୟା, କ୍ଷମା, ଧର୍ମ, ସତ୍ୟ, ପ୍ରତାପ ଓ ଗମ୍ଭୀରତା ଦ୍ୱାରା ଯୁକ୍ତ ଥିବାରୁ, ଅନେକ ଲୋକ ଦୁଃଖ ସହିବାକୁ ପ୍ରେରିତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦୁର୍ଯୋଧନେ ସୌବଲେ ଚ କର୍ଣେ ଦୁଃଶାସନେ ତଥା। ଏତେଷ୍ଵୈଶ୍ଵର୍ଯମାଧାଯ କଥଂ ତ୍ଵଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛସି
ଦୁର୍ୟୋଧନ, ସୌବଳ, କର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦୁଃଶାସନଙ୍କ ଉପରେ ଶକ୍ତି ଦେଇ ତୁମେ କିପରି ମହିମା ଆଶା କରୁଛ?
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନଂ ସମାରମ୍ଭସ୍ତିତିକ୍ଷା ଧର୍ମନିତ୍ଯତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ନିଜକୁ ଜାଣିବା, ଉଦ୍ୟମ, ସହିଷ୍ଣୁତା ଓ ସଦା ଧର୍ମରେ ଅଟୁଟ ଥିବା—ଯାହାକୁ ଧନ ଭ୍ରଷ୍ଟ କରିପାରେନି, ସେଠିକି ଜ୍ଞାନୀ କୁହାଯାଏ।
ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୃକ୍ଷାଦ୍ଯଜ୍ଞପାତ୍ରାଣି ରାଜ- ନ୍ସ୍ରୁକ୍ଵ ଦ୍ରୋଣୀ ପେଠନୀପୀଡନେ ଚ। ଏତସ୍ମାଦ୍ରାଜନ୍ବ୍ରୁଵତୋ ମେ ନିବୋଧ ଏକସ୍ମାଦ୍ଵୈ ଜାଯତେଽସଚ୍ଚ ସଚ୍ଚ
ହେ ରାଜା, ଗଛରୁ ବିଭିନ୍ନ ପୂଜା ପାତ୍ର — ହୋମ କଉଡ଼ି, ଦୋଳା, ଚକ୍କି ଓ ପିଷାଣୀ — ସବୁ ତିଆରି ହୁଏ। ଏହିଠାରୁ ବୁଝ, ଏକ ଉତ୍ସରୁ ଭଲ ଓ ମନ୍ଦ, ଦୁଇଁଟି ଉପଜେ।
ନିଷେଵତେ ପ୍ରଶସ୍ତାନି ନିନ୍ଦିତାନି ନ ସେଵତେ। ଅନାସ୍ତିକଃ ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନ ଏତତ୍ପଣ୍ଡିତଲକ୍ଷଣମ୍
ଯିଏ ଭଲ କଥାକୁ ଅନୁସରେ, ଖରାପ କଥାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଯିଏ ଅନ୍ବିଶ୍ୱାସୀ ନୁହେଁ, ବିଶ୍ୱାସ ରଖେ — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ ଭଳି ଲକ୍ଷଣ ଥାଏ।
କ୍ରୋଧୋ ହର୍ଷଶ୍ଚ ଦର୍ପଶ୍ଚ ହ୍ରୀଃ ସ୍ତମ୍ଭୋ ମାନ୍ଯମାନିତା। ଯମର୍ଥାନ୍ନାପକର୍ଷନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
କ୍ରୋଧ, ଆନନ୍ଦ, ଅହଂକାର, ଲଜ୍ଜା, ଜିଦ୍ଧ, ସମ୍ମାନ ଓ ଅପମାନ — ଏମାନେ ଯାହାଙ୍କୁ ନିଜ କାମରୁ ହଟାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ଯ କୃତ୍ଯଂ ନ ଜାନନ୍ତି ମନ୍ତ୍ରଂ ଵା ମନ୍ତ୍ରିତଂ ପରେ। କୃତମେଵାସ୍ଯ ଜାନନ୍ତି ସ ଵୈ ପଣ୍ଡିତ ଉଚ୍ଯତେ
ଯାହାଙ୍କ କାମ କିମ୍ବା ଉପାୟ ଅନ୍ୟେ ଜାଣିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ କାମର ଫଳ ଦେଖିପାରନ୍ତି — ସେଇ ପଣ୍ଡିତ କୁହାଯାଏ।